Իշայր
 | |
|---|---|
| Երկիր |  Մեծ Հայք |
| Կարգավիճակ | գավառ |
| Մտնում է | Մոկք |
| Հիմնական լեզու | հայերեն |
| Ազգային կազմ | հայեր |
| Կրոնական կազմ | զրադաշտականություն, հայ առաքելական եկեղեցի |
 | |
_7_copy_4.jpg) | |
Իշայր, գավառ Մեծ Հայքի Մոկք նահանգի կազմում՝ ըստ Աշխարհացույցի[1]։ Վարչական կենտրոնի կամ այլ բնակավայրերի մասին տեղեկություններ չկան։
Անվանում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Իշայր անվան ստուգաբանությունը հայտնի չէ, թեև նման անվամբ հանդիպում են նաև հարևան այլ գավառներ՝ Իշայր և Իշոց գավառ[2]։ Գավառը կոչվել է նաև Շնիձոր (Մոկսի և Խիզանի միջև)։ Միջին դարերում Իշայրում, Կեցան գետի ձախ ափին, հայտնի էր սրբոց Կանանց վանքը (հետագայի սուրբ Խաչ վանքը)։
Աշխարհագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Իշայրը եղել է Մոկքի ինը գավառներից մեկը։ Հյուսիսում սահմանակցել է Առվենից ձոր, արևմուտքում՝ Մոկք Առանձնակ, հարավում՝ Իշոց, արևմուտքում՝ Մյուս Իշայր գավառներին։ Հյուսիս-արևելքում Վասպուրական նահանգի Ռշտունիք գավառն էր։
Ունի լեռնային ռելիեֆ, նպաստավոր երկրագործության, ոռոգման դեպքում նաև՝ այգեգործության համար։ Տեղակայված է Հայկական Տավրոս լեռնային համակարգում՝ Նպատ լեռան հարավային լանջերին։ Գավառը Կեցան գետի հովտի վերին հատվածում է։
Գավառի տարածքը համապատասխանում է ներկայիս Թուրքիայի Բիթլիսի մարզի Դադվանի շրջանի լեռնային մասին։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գավառը Մոկք նահանգի կազմում եղել է Մեծ Հայքի թագավորության մեջ։ Թեև վարչականորեն Մոկքը ձևավորվել է 3-րդ դարից ոչ շուտ[2], այդուհանդերձ դրա տարածքը մտել է դեռ Երվանդունիների թագավորության, ապա նաև՝ Արտաշես Ա Բարեպաշտի (մ․թ․ա․ 189 - մ․թ․ա․ 160)՝ հայկական հողերի միավորման արդյունքում միասնական պետության, մինչև Արշակունիների թագավորության ավարտը (428)՝ մոտ մեկ հազարամյակ։ Ավատատիրության հաստատման շրջանում՝ 4-րդ դարի ընթացքում, երբ Մեծ Հայքում ձևավորվում էին բդեշխություններ ու վարչական այլ միավորներ, Մոկքի գավառների մի մասը անցել է Մոկաց իշխանների տնօրինությանը։ Հայկական մարզպանության գոյության ամբողջ ընթացքում (428-642) գավառը եղել է դրա կազմում, ապա նաև՝ անցել արաբահպատակ Արմինիա կուսակալությանը (701-885)։ Գավառը հայկական իշխանության տակ է եղել նաև Բագրատունիների թագավորության (885-1045) և դրա ենթակա Վասպուրականի թագավորության (908-1021) կազմում՝ վերջինիս անկումից հետո ենթարկվելով զանազան մուսուլմանական պետություններին, բայց պահպանելով հայկական կազմը։
Ուշ միջնադարում՝ թուրքմենական Կարակոյունլու և Ակկոյունլու ցեղերի տիրապետության տակ ընկնելով՝ ինչպես գավառը, այնպես էլ ամբողջ Մոկք նահանգը, բնակեցվել են խաշնարած քրդական ցեղերով, ապա այստեղ իրենց տիրապետությունն են հաստատել օսմանցիները։ 1555 թվականին՝ Ամասիայի հաշտության պայմանագրով, Արևմտյան Հայաստանն անցել է Օսմանյան կայսրությանը, և դրա կազմում մնացել մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմն ու հայոց ցեղասպանությունը։ Այն կարճ ժամանակով ազատագրվել է Ռուսական կայսրության բանակի կողմից, սակայն հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո հետ է գրավվել թուրքական հարձակման արդյունքում, և չնայած Սևրի պայմանագրով Հայաստանին անցնելուն, ներկայումս գտնվում է Թուրքիայի կազմում։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ «Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 2-ին.
- 1 2 Բաբկեն Հարությունյան, մաս Ա, Մեծ Հայքի վարչաքաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց »-ի, Երևան, «Երևանի համալսարանի հրատարակչություն», էջ 255-270 — 404 էջ։
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։  |
| Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ |