Մակրինոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մակրինոս
Aureus Macrinus-RIC 0079.jpg
 
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ և փաստաբան
Դավանանք հին հռոմեական կրոն
Ծննդյան օր 164[1][2][3]
Ծննդավայր Շերշել, Տինգիտանյան Մավրիտանյա
Վախճանի օր 218[1][2][3]
Վախճանի վայր Կապադովկիա, Կենտրոնական Անատոլիա, Թուրքիա
Դինաստիա Սևերոսներ
Քաղաքացիություն Հին Հռոմ
Ամուսին Նոնիա Ցելսա
Զավակներ Մարկոս Օպելիոս Անտոնիոս Դիադումենիանոս

Մակրինոս (անգլ.՝ Marcus Opellius Severus Macrinus Augustus, 164[1][2][3], Շերշել, Տինգիտանյան Մավրիտանյա - 218[1][2][3], Կապադովկիա, Կենտրոնական Անատոլիա, Թուրքիա), Հռոմեական կայսրն էր 217 թվականի ապրիլի 21-ից մինչև 218 թվականի հունիսի 8-ը:

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակրինոսը ծագումով բերբեր էր Մավրիտանիայի Կեսարիա քաղաքից: Հեծյալների դասից լինելով, նա էր հռոմեական առաջին կայսրը Մավրիտանիայից [4]: Մինչ այդ Մակրինոսը ծառայել է կայսր Կարակալլայի օրոք որպես պրետոր պրեֆեկտ և զբաղվել է Հռոմի քաղաքացիական գործերով: Հետագայում նա դավադրություն է կազմակերպել Կարակալլայի դեմ և սպանել նրան սեփական կյանքը պաշտպանելու մտադրությամբ, դարձել Հռոմի հաջորդ կայսր: Մակրինոսը կայսր է հռչակվել 217 թվականի ապրիլի 11-ին կայսրության արևելյան նահանգներում և հետագայում որպես այդպիսին հաստատվել Սենատի կողմից: Այնուամենայնիվ, իր տիրապետության ընթացքում նա երբեք հնարավորություն չի ունեցել գահակալելու Հռոմում[5]: Նրա նախորդը՝ Կարակալլան պատերազմներ էր մղում մի քանի երկրների դեմ, այդ թվում՝ Պարթևստանի, Հայաստանի և Դակիայի: Հռոմի պետական գանձարանը դատարկվել էր, ուստի Մակրինոսը նախ փորձել է բարեփոխումներ իրականացնել Հռոմի միջազգային դրության և տնտեսական կայունության ապահովման համար: Մինչ Մակրինոսը դիվանագիտական գործողություններով խաղաղություն էր հաստատում առանձին թագավորությունների հետ անհաջող բախումերի արդյունքում, կատարվող լրացուցիչ դրամական ծախսերը և դրան հաջորդած հարկային բյուջետային բարեփոխումները դժգոհություն էին առաջացրել հռոմեական բանակում[6]: Սպանված Կարակալլայի մորաքույրը՝ Յուլիան, օգտվել է առիթից և ապստամբություն հրահրել, որպեսզի իր տասնչորս տարեկան թոռը՝ Կարակալլայի օրինական ժառանգ Հելիոգաբալոսը, կայսր հռչակվի: Պարտություն կրելով Անտիոքի ճակատամարտում 218 թվականի հունիսի 8-ին, Մակրինոսը լքել է մարտադաշտը և փորձեց Փոքր Ասիայով հասնել Հռոմ, բայց գերեվարվել է Քաղկեդոնում և ավելի ուշ մահապատժի ենթարկվել Կապադովկիայում: Մինչ այդ նա իր որդուն՝ Դիադումենիանոսին ուղարկել էր Պարթևստանի Արտավան V-ի մոտ, սակայն այս քայլն էլ է ձախողվել: Դիադումենիանոսը գերեվարվել և սպանվել է: Հելիոգաբալոսը, հռոմեական լեգեոնների աջակցությամբ հռչակվել է կայսր: Մակրինոսի մահից հետո Սենատը հայտարարել է, որ և՛ Մակրինոսը և՛ նրա որդին՝ Դիադումենիանոսը Հռոմի թշնամիներն են, և նրանց անունները և պատկերները ջնջվել, ոչնչացվել են:

Ծառայության ասպարեզում առաջխաղացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակրինոսի ստացած կրթությունը հնարավորություն է տվել մուտք գործել Հռոմի քաղաքականության ոլորտ: Տարիների ընթացքում նա հեղինակավոր իրավաբանի անուն էր վաստակել և կայսր Սեպտիմիոս Սեվերոսի օրոք դարձել է կարևոր պաշտոնատար անձ: Սեվերոսի իրավահաջորդ Կարակալլան հետագայում նրան նշանակել է պրետորյան գվարդիայի պրեֆեկտ:

Մակրինոսը, հավանաբար, վայելում էր կայսր Կարակալլայի վստահությունը և գուցե այն փոխվել էր, երբ ավանդույթի համաձայն, կանխատեսվել էր, որ Մակրինոսը կներկայացնի կայսրին և կհաջորդի նրան: Սա էլ հոգալով իր անվտանգության մասին, վճռել է սպանել Կարակալլային, նախքան նրա կողմից դատապարտվելը: 217 թվականի գարնանը Կարակալլան գտնվում էր կայսրության արևելյան նահանգներում պատրաստվելով Պարթևական թագավորության դեմ արշավանքին: Մակրինոսը, ինչպես և պրետորյան գվարդիայի մյուս անդամները նրա անձնակազմի մեջ էր: Ապրիլ ամսին Կարակալան այցելելու էր Խառանի ճակատամարտի վայրում գտնվող Լուսնի տաճարը: Նրան ուղեկցում էր միայն նրա թիկնապահը, որին ներգրավել էր Մակրինոսը: Ապրիլի 8-ին տաճարի ճանապարհին Կարակալլային դանակահարել է զինվոր Հուստին Մարտիալիսը, ում Մակրինոսը հավաքագրել էր սպանության կատարման համար: Դրանից հետո Մարտիալիսը սպանվել է Կարակալլայի մարդկանցից մեկի կողմից: Երկու-երեք օր Հռոմը մնացել է առանց կայսր: Ապրիլի 11-ին Մակրինոսն իրեն հռչակել է կայսր և ստանձնել բոլոր կայսերական տիտղոսներն ու լիազորությունները՝ առանց Սենատի որոշմանը սպասելու: Բանակը սատարել է Մակրինոսի հայցը որպես կայսր, և Սենատը, հեռու լինելով չի միջամտել: Մակրինոսը երբեք չի վերադարձել Հռոմ որպես կայսր և իր իր կառավարման ընթացքում մնացել է Անտիոքում: Նա ընդունել է Սեվերոս անունն ի պատիվ Սևերոսների դինաստիայի, և Ավգուստա կայսերական տիտղոսը հանձնել է իր կնոջը՝ Նոնիա Ցելսային: Մակրինոսը Կեսարի և Անտոնինոսի անունները տվել է իր որդուն՝ Դիադումենիանոսին, ի պատիվ Անտոնինոսների տոհմի, դրանով իսկ նրան դարձնելով իշխանության մեջ երկրորդը: Դիադումենյանոսը գահ բարձրանալիս ութ տարեկան էր:

Կայսերական իշխանությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեծյալներից ծագող Մակրինոսին Սենատն ընդունել է երկու պատճառով: Նախ, որ հեռացվել էր Կարակալլան և հետո՝ որպեսզի ապահովվի բանակի հավատարմությունը: Սենատորները ավելի քիչ էին անհանգստացած Մակրինոսի մավրիտանական ծագմամբ, քան նրա հեծյալներից դուրս եկած լինելով և հետևում էին իբրև կայսր նրա գործողություններին: Նրանց դուր չէր գալիս Մակրինոսի կողմից բարձր պաշտոններում անորոշ անցյալով մարդկանց նշանակելը: Միայն Սենատն իրավունք ուներ իր կազմից կայսր ընտրել, ինչին-որ Մակրինոսը չէր համապատասխանում: Մակրինոսը պետք է լուծեր իր նախորդից մնացած խնդիրները: Կարակալլան դիվանագետ չէր, ռազմատենչ էր և իր հետևից թողել էր մի շարք հակամարտություններ: Բացի այդ Կարակալլան անամոթաբար ծախսում էր Հռոմի ստացած եկամուտը: Փողի մեծ մասը հատկացվում էր բանակին: Նա զորքի տարեկան վարձատրությունը 2000 սեստերցից հասցրել է 3000-ի:

Մեծաքանակ ծախսերի արդյունքում Հռոմը հայտնվել էր ծանր հարկաբյուջետային իրավիճակում: Այս խնդրի լուծումը ևս թողնվել էր Մակրինոսին: Մակրինոսը 217 թվականին Մծբինի ճակատամարտից հետո հաշտություն է կնքել Արտավան V Պարթևի հետ և մեծաքանակ ռազմատուգանք վճարել Պարթևստանին: Հռոմը խնդիրներ ուներ նաև Դակիայի և Հայաստանի հետ: Կարակալլան Հայոց Խոսրով Ա-ին ընտանիքով հանդերձ բանտարկել էր, օգտագործելով հայր-որդիներ ընտանեկան խնդիրները: Արդյունքում հռոմեական ներխուժումն ավարտվել էր հայերի կողմից նրանց ջախջախմամբ: Մակրինոսը խաղաղության պայմանագիր է կնքել, թագը և ավարը վերադարձրել է Խոսրովի իրավահաջորդին, որդուն՝ Տրդատ ІІ-ին, ազատել նրա մորը, վերականգնվել է Հռոմի հետ բարեկամության կարգավիճակը: Մակրինոսը խաղաղություն է հաստատել նաև դակերի հետ, պատանդներին ազատ արձակելով, որ Մարկուս Ագրիպպայի նախաձեռնությունն էր: Արտաքին քաղաքականության հարցերում Մակրինոսը դրսևորել է հակամարտությունները, վեճերը դիվանագիտական միջոցներով կարգավորելու և ոչ ռազմական առճակատմամբ: Դա ըստ երևույթին ավելի շատ պայմանավորված էր ռեսուրսների և աշխատուժի բացակայությամբ, քան կայսեր անձնական նախընտրությամբ:

Մակրինոսը սկսել է փոխել Կարակալլայի վարած հարկաբյուջետային քաղաքականությունը և հակվել Սեպտիմիոս Սեվերոսի կողմից նախանշվածին: Նման քաղաքական փոփոխություններից մեկը վերաբերում էր հռոմեական լեգեոներների վարձատտրությանը: Կարակալլայի օրոք զինծառայողները հսկայական վճարներ էին ստանում, իսկ դրանց կրճատումն անհնար էր և հավանական կդարձներ ապստամբության վտանգը: Փոխարենը, Մակրինոսը թույլատրել է ծառայող զինվորներին պահպանել իրենց ավելի բարձր վճարումները, իսկ նորակոչիկների վարձատրությունը իջեցրել Սեվերոսի սահմանած մակարդակին: Մակրինոսը վերագնահատել է հռոմեական արժույթը, ավելացնելով արծաթյա դինարի մաքրությունն ու կշիռը Կարակալլայի ժամանակվա 50,78 տոկոսից և 1.66 գրամից հասցնելով 57,85 տոկոսի և 1,82 գրամի՝ 217-ի աշնանից մինչև իր թագավորության ավարտը: Սա Սեվերոսի 197–209 թվականներին վարած դրամական քաղաքականության հայելային արտացոլումն էր: Մակրինոսի կատարած հարկային փոփոխությունները կարող էին պաշտպանության արժանանալ, եթե դրանք չարվեին զինվորականների համար: Հռոմեական զորքի հզորությունը չափազանց մեծ էր, և իրագործված բարեփոխումները՝ զայրացրել են վետերան զինվորներին, որոնք դիտում էին նորակոչիկների վարձատրությունը նվազեցնելու նրա գործողությունները՝ որպես իրենց արտոնությունների և վարձատրության վերջնական կրճատման կանխատեսում: Սա էապես իջեցրել է Մակրինոսի ժողովրդականությունը այն լեգիոնների մոտ, որոնք իրեն կայսր էին հռչակել:

Կարակալլայի մայր Յուլիա Դոմնային Մակրինոսի կայսր դառնալուց հետո հանգիստ են թողել: Այդ վիճակը փոխվել է, երբ Մակրինոսն իմացել է իր դեմ ուղղված դավադրության մասին և Անտիոքում դատապարտել է տնային կալանքի: Այդ կինը կրծքի քաղցկեղով էր տառապում և շուտով մահացել է, ըստ երևույթին իրեն սովամահության դատապարտելով: Այնուհետև Մակրինոսը Դոմնայի քրոջը՝ Յուլիա Մեսային և երեխաներին ուղարկել է հետ՝ Սիրիայում գտնվող Եդեսիա քաղաքը: Այստեղից Յուլիան իրականացրել է Մակրինոսի գահընկեցության պլանները: Մակրինոսը մնացել էր Անտիոքում, Հռոմ գնալու փոխարեն, կայսր հռչակվելուց հետո, քայլ, որը չէր նպաստել Հռոմում նրա ժողովրդականությանը, արագացնելով նրա վերջնական անկումը:

Անկում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուլիա Մեսան հեռացել էր իր հայրենի Եդեսիա քաղաքը քսան տարվա ընթացքում կուտակված հսկայական հարստությամբ: Նա իր հետ տարել է իր երեխաներին՝ Յուլիա Սոհեմիային և Յուուլիա Մամեային, նաև թոռներին, այդ թվում՝ Հելիոգաբալոսին: 14-ամյա Հելիոգաբալոսը Եդեսիայում գտնվող փյունիկյան արևի աստվածուհի Հելիոգաբալոս (կամ էլ-Գաբալ) գլխավոր քուրմն էր: Գալլիական III լեգեոնի զինվորները, որոնք տեղակայված էին Ռափանեայի մոտակայքում գտնվող ճամբարում, հաճախ այցելում էին Եդեսիա, տեսնելու թե այնտեղ գտնվող լինելով, երբ Հելիոգաբալոսը ինչպես է քրմական ծեսերն ու պարտականությունները: Դրանից էլ օգտվել է Յուլիա Մեսան լեգիոներներին հավատացնելով, որ Հելիոգաբալոսն իսկապես Կարակալլայի անօրինական զավակն է: Մայիսի 16-ին, Հելիոգաբալոսը Գալլիական III լեգեոնի կողմից կայսր է հռչակվել Ռափանեայի ճամբարում: Հելիոգաբալոսի ապստամբությունից հետո Մակրինոսն ուղևորվել է Ապամեա և իր որդուն՝ Դիադումենիանոսին տվել Օգոստոսի տիտղոսը և նրան դարձրել է գահակից:

Մահապատիժ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակրինոսը կարծել է, որ իր կյանքին վտանգ չի սպառնում, բայց տքնել է որոշելու համար հետագա գործողությունների ընթացքը և մնացել էր Անտիոքում: Նա Ուլպինուս Յուլիանոսի հրամանատարությամբ հեծելազորէ ուղարկել վերահսկելու համար ապստամբներին, բայց նրանք պարտվել են և Ուլպինոսը սպանվել է: Այս անհաջողությունն էլ ավելի է ամրապնդել Հելիոգաբալոսի բանակը: Շատ չանցած Հելիոգաբալոսի դաստիարակ Գաննիսի հրամանատարությամբ մի զորք շարժվել է դեպի Անտիոք և մարտի մեջ մտել Մակրինոսի զորքի հետ 218 թվականի հունիսի 8-ին, Իմմա գյուղի մոտակայքում, որը գտնվում էր Անտիոքից մոտավորապես 24 մղոն հեռավորության վրա: Հետագայում, Անտիոքի ճակատամարտի ընթացքում, Մակրինոսը լքել է մարտադաշտը և վերադարձել է Անտիոք: Այնուհետև Մակրինոսին ստիպել են փախչել Անտիոքից, քանի որ քաղաքում կռիվներ են սկսվել: Հելիոգաբալոսը հետագայում մտել է Անտիոք ՝ որպես Հռոմեական կայսրության տիրակալ: Մակրինոսը փախուստի դիմեց դեպի Հռոմ: Հասնելով Քաղկեդոն նա ճանաչվել և գերեվարվել է: Նրա որդին և գահակից Դիադումենիանոսը, որ ուղարկվել էր Պարթևստանի Արտավան V-ի խնամքին, նույնպես գերեվարվել էր Զեգմայի գետանցման ժամանակ և սպանվել 218 թվականի հունիսին: Դիադումենիանոսի գահակից լինելը տևել է ընդհանուր առմամբ 14 ամիս, սպանվելով 10 տարեկան հասակում: Մակրինոսն իմանալով որդու մահվան մասին, փորձել է փախչել գերությունից, բայց վիրավորվել է այդ անհաջող փորձի արդյունքում և այնուհետև մահապատժի ենթարկվել Կապադովկիայում: Նրա գլուխը ուղարկվել է Հելիոգաբալոսին: Մակրինոսի նման, Դիադումենիանոսի գլուխը նույնպես կտրվել և ուղարկվել է Հելիոգաբալոսին որպես գավաթ:

Հիշատակի ուրացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակրինոսի և նրա որդու՝ Դիադումենիանոսի մահվան լուրը ստանալուն պես Սենատը նրանց հռչակել է պետության թշնամիներ: Դա նաև պաշտոնական հայտարարության մասն էր գահը զավթած Հելիոգաբալոսի համար, ով Սենատում ճանաչվել էր որպես նոր կայսր: Այդ հռչակագիրը հանգեցրել է երկու գործողության, որ ուղղված էին նախկին կայսրերի պատկերների դեմ: Նախ և առաջ, նրանց դիմանկարները ոչնչացվել են և անունները ջնջվել են արձանագրություններից և պապիրուսներից: Երկրորդ գործողությունը, որը ձեռնարկել են հօգուտ Հելիոգաբալոսի՝ Մակրինոսի դեմ ապստամբած զինվորներն այն էր, որ ոչնչացնեին Մակրինոսի բոլոր գործերն ու ունեցվածքը: Մակրինոսի դեմ ուղղված հիշատակի ուրացումը Սենատի կողմից ընդունված նման պատժամիջոցներից առաջիններից մեկն է: Մակրինոսի գոյություն ունեցած մարմարե կիսանդրիներից շատերը պղծվել և ջարդվել են ի պատասխան հիշատակի ուրացման: Ոչնչացվել են նաև Մակրինոսին և Դիադումենիանոսին պատկերող մետաղադրամներից շատերը: Մակրինոսի դեմ ուղղված այս գործողությունները Հռոմում նրա ոչ ժողովրդական լինելու վկայությունն են:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #119072645 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Diccionario biográfico españolReal Academia de la Historia, 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Nationalencyklopedin — 1999.
  4. Naylor Phillip (2015)։ North Africa, Revised Edition: A History from Antiquity to the Present։ University of Texas Press։ ISBN 978-0-292-76190-2 
  5. Potter David (2004)։ The Roman Empire at Bay, AD 180-395 (անգլերեն)։ Routledge։ էջ 146։ ISBN 978-0-415-10057-1 
  6. Mennen Inge (2011)։ Impact of Empire, Volume 12: Power and Status in the Roman Empire, AD 193–284։ Brill Academic Publishers։ էջ 15։ OCLC 859895124