Փոքր Հայք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Փոքր Հայքը մ.թ.ա. III - մ.թ. IV դարերում։ Քարտեզի հեղինակ՝ Բ. Հ. Հարությունյան

Փոքր Հայք, Հայաստանի արևմտյան, համեմատաբար՝ փոքր տարածքի և նրանում ձևավորված թագավորության անվանումը՝ ի տարբերություն Մեծ Հայքի։ Փոքր Հայքը եղել է հայ ժողովրդի ձևավորման հնագույն շրջաններից։

Ըստ Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի՝[1]՝ Փոքր Հայքը երկիր է Հայաստանում՝ Մեծ Հայքի և Եփրատի արևմտյան կողմում, վերջինիս և Անտիտավրոսի լեռների միջև ընկած տարածքում։ Սկզբնական շրջանում ընդգրկում էր Եփրատի վերին, Ճորոխի ու Գայլ գետի վերին ու միջին և Հալիս գետի վերին հոսանքի շրջանները՝ Մեծ Հայքի, Կապադովկիայի ու Պոնտոսի միջև։ Կազմել է հնագույն Հայասա երկրի մասը։[1] Մ. թ.ա. IX-VI դդ Փոքր Հայքի արևելյան շրջանները միավորվել են Ուրարտուին։ Մթա VI դ սկզբին Փոքր Հայքը մտել է Երվանդունիների թագավորության մեջ։ Մթա VI դ վերջից ընկել է Աքեմենյան Պարսկաստանի գերիշխանության ներքո։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների ժամանակ Փոքր Հայքի կառավարիչ Միթրաուստեսը մասնակցել է Գավգամելայի ճակատամարտին և Աքեմենյան պետության անկումից հետո իրեն հռչակել է անկախ թագավոր։ 322–ին Նեոպտողեմայոսը փորձել է Փոքր Հայքը միացնել Հունա–մակեդոնական տիրակալությունը, սակայն չի հասել արդյունքի։ Մ. թ. ա. III դ վերջին Սելևկյանները գրավել են Փոքր Հայքի թագավորությունը և ստեղծել առանձին սատրապություն, որի սատրապ է նշանակվել մի հայ մեծատոհմիկի և սելևկյան թագավոր Անտիոքոս III–ի քրոջ որդի Միհրդատը։ Մ.թ. ա. II դարի առաջին տասնամյակի վերջին՝ 190 թվականին Մագնեսիայի ճակատամարտում Անտիոքոս III-ի՝ Հռոմից կրած պարտությունից հետո Փոքր Հայքում վերականգնել է անկախությունը։ Հայկական այս երկրամասը անկախ է մնացել ևս գրեթե 80 տարի, մինչև որ անցել է Պոնտական թագավորության արքայազն Միհրդատին։ Մ. թ. ա. 183-ին Պոնտոսի թագավոր Փառնակը և Փոքր Հայքի կառավարիչ Միհրդատը ներխուժել են Գաղատիա և Կապադովկիա, սակայն պարտվել են և հաշտություն կնքել աննպաստ պայմաններով։ Մեծ Հայքի թագավոր Արտաշես Ա, որ ծրագրել էր միավորել Փոքր Հայքը, նպաստել է նրա քաղաքական անկախության վերականգմանը և սահմանների ընդարձակմանը։ Մ. թ. ա. II դ վերջին Փոքր Հայքի թագավոր Անտիպատրոսը որդեգրել է Պոնտոսից փախած Միհրդատ VI Եվպատորին և նրան ժառանգել իր թագավորությունը։ Դրանից մի քանի տարի անց Միհրդատը գրավել է նաև Պոնտոսի իր հայրական գահը։ Այսպիսով Փոքր Հայքը խաղաղ կերպով միացել է Պոնտոսի թագավորությանը։

Փոքր Հայքը Մեծ Հայքի և Պոնտոսի միջև (մ.թ.ա. II դարի վերջերից մինչև մ.թ.ա. I դարի առաջին կեսը)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մ.թ.ա. 94 թ. հայ-պոնտական պայմանագրի, այսինքն՝ այսպես կոչված հայ-պոնտական ռազմաքաղաքական դաշինքի կնքման բանակցությունները վարում էին, որքան էլ զարմանալի թվա՝ երկու ՀԱՅԿԱԿԱՆ արքաներ՝ Տիգրան II Մեծը՝ Մեծ Հայքի արքան և Միհրդատ VI Եվպատորը՝ Փոքր Հայքի արքան։ Նրանք երկուսն էլ համարվում էին ՀԱՅՈՑ ԱՐՔԱՆԵՐ, քանզի Միհրդատ VI Եվպատորը, մինչև մ.թ.ա. 113 թ. Պոնտոսի գահին նստելը, նախ՝ մ.թ.ա. 115 թ. ՓՈՔՐ ՀԱՅՔԻ ԱՐՔԱՆ էր դարձել, այդ գահը ժառանգելով, հավանաբար, Հայոց Երվանդունիների տեղական ճյուղին պատկանող Անտիպատրոս արքայից։ Վերջինս՝ անժառանգ լինելով, Փոքր Հայքի գահը կտակել էր Միհրդատ Եվպատորին։ Արտաշիսեան Տիգրան II Մեծին այդ իրավիճակը որոշակի ժամանակով ձեռնտու էր։ Ինչպես իր պապ Արտաշես I Բարուն ձեռնտու էր Փոքր Հայքի ընդարձակումն՝ ի հաշիվ հարևան ոչ հայկական պետությունների։ Ի դէպ, այդ ժամանակ Փոքր Հայքի մեջ մտնում էին հետևյալ վաղնջական հայկական կամ հայասա-արմենական տարածքները.

ա. Արևմտյան Եփրատի վերին ավազանի աջ հովիտը, բ. Լյուկոս կամ հայերեն անվամբ՝ Գայլ գետի վերին և միջին հոսանքի ամբողջ ավազանը, գ. Հալիս գետի վերին հոսանքի ամբողջ ավազանը, դ.Սև ծովի ափամերձ շրջանները՝ ժամանակակից Բաթում և Կոբուլեթ քաղաքներից մինչև Լյուկոս կամ Գայլ գետի գետաբերանի մերձակայքը, այսինքն՝ արդի Աջարիայի կամ Եգերեաց երկրի մեծ մասը, արդի Արդվինի նահանգի ծովամերձ մասը, ամբողջութեամբ վերցրած արդի Րիզէի, Տրապիզոնի, Գիրեսունի կամ Կերասունտի նահանգները, որոնք ներկայումս Թուրքիայի կազմում են։ Ուստի՝ գրեթե ամբողջությամբ Փոքր Հայքի մեջ էր մտնում արդի Համշեն հայաբնակ մեծ գավառը։

Փոքր Հայքի կարգավիճակը հռոմեա-պոնտական և հռոմեա-հայկական պատերազմների հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մ. թ. ա. 73-71 թթ Միհրդատյան երրորդ պատերազմի ժամանակ հռոմեական զորավար Լուկուլլոսի զորքերը ռազմակալել և ավերել են Փոքր Հայքը։ Մ. թ. ա. 68-ին հայկական զորքերով Միհրդատ VI ազատագրել է այն։ Սակայն մ. թ. ա. 66-ին Պոնտական թագավորությունը և Փոքր Հայքով հանդերձ միացվել է Հռոմին։ Փոքր Հայքը, որոշ ընդհատումներով, մինչև 72-ը գոյատևել է որպես Հռոմի վասալ թագավորություն։ 37-ին Փոքր Հայքի թագավոր Կոտիսը ստացել է Մեծ Հայքի թագավորությունը՝ երկրորդ անգամ վերամիավորվելով Հայաստանի երկու մասերը։ 72-ին Վեսպասիանոս կայսրը Փոքր Հայքի թագավորությունը վերածել է հռոմեական պրովինցիայի և մտցրել Կապադովկիայի մեջ։ III դ վերջին Փոքր Հայքը անջատել է Կապադովկիայից և վերածել առանձին պրովինցիայի։ Ռազմական տեսակետից Փոքր Հայքը ենթարկվել է Հայաստանի դքսին։ Փոքր Հայքի հողերը Հռոմը տվել է հայ Արշակունիներին։ VII դ Փոքր Հայքը գրավել են արաբները։ Նրանց և Բյուզանդիայի ընդհարումների հետևանքով ավերվել են Փոքր Հայքի քաղաքները, գերեվարվել և ոչնչացվել են զգալի թվով հայ բնակիչներ։ XI դ 2-րդ կեսից Փոքր Հայքը զավթել են թուրք–թաթարական նվաճողները, XV դ 1-ին կեսից՝ օսմանյան սուլթանությունը։ 1915–ին, Մեծ Եղեռնի ժամանակ, թուրքական ջարդարարները Փոքր Հայքի հայ բնակիչներին ոչնչացրել են։

Վարչական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոքր Հայքի վարչական բաժանումների սահմանները այնքան հաճախ են փոփոխությունների ենթարկվել, որ անկարելի է ճշտությամբ որոշել նրանց տարածությունը։ Ունեցել է երեք նահանգ՝

  • Առաջին Հայք

Գտնվել է Կապադովկիայի և Պոնտոսի միջև։ Գլխավոր քաղաքը Կեսարիան էր։ Տարածքում գտնվել են Եդոկիա, Պիզա, Նիկոպոլիս և Նյուս քաղաքները, Ծամնդավ բերդաքաղաքը, Կիզիստրա բերդը։

  • Երկրորդ Հայք

Գլխավոր քաղաքն էր Սեբաստիան։ Նահանգում գտնվել են Լասիստա, Ավալա, Տյուրիկե և Ակն քաղաքները։

  • Երրորդ Հայք

Գլխավոր քաղաքն էր Մալաթիան՝ ռազմական և առևտրական նշանավոր կենտրոն Առաջավոր Ասիայում։ Նահանգի կազմում էին Սամոսատ, Քեսուն, Բարձրբերդ, Ռապան, Ուլնի և Պեհետնի քաղաքները, Վարդահեր ավանը, Փարզման, Կոկիոսն, Շահասպ բերդերը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 ՛՛Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի՛՛,հատոր 5, ՛՛Տ-Ֆ՛՛, Երևան, 2001 թ., էջ 277