Ակն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քաղաք
Ակն
թուրք.՝ Kemaliye
39°15′39″ հս. լ. 38°29′48″ ավ. ե. / 39.260833° հս. լ. 38.496667° աե. ե.
Երկիր Թուրքիա Թուրքիա
Նահանգ Երզնկա
Այլ անվանումներ Մարընտունիկ, Ակին
Մակերես 1 094 կմ²
Բարձր. ծովի մակ-ից 1000 մ
Բնակչություն 2 036 մարդ (2008)
Ագլոմերացիա 5 487
Ժամային գոտի UTC+2
Հեռախոսային կոդ 446
Փոստային ինդեքս 24530
Ավտոմոբիլային կոդ 24
Պաշտոնական կայք www.kemaliye.gov.tr
##Ակն (Թուրքիա)
Red pog.png

Ակն (այժմ՝ Քեմալիե, թուրք.՝ Kemaliye), քաղաք Արևմտյան Հայաստանում, այժմ՝ Թուրքիայի Թուրքիայի Հանրապետության կենտրոնական մասում, Երզնկայի նահանգում, Արևմտյան Եփրատ (Կարասու) գետի աջ ափին, Տավրոսյան և Անտիտավրոսյան լեռնաշղթաների միջև, Երզնկայից Խարբերդ տանող ճանապարհին: Անցյալում եղել է Խարբերդի վիլայեթի կազմում:

Անվան ստուգաբանությունը[խմբագրել]

Ակն անունը հավանաբար ծագել է քաղաքի միջով հոսող Ակնաղբյուրի անվանումից։

Պատմություն[խմբագրել]

Ավանդության համաձայն՝ Անիի կործանումից հետո նրա բնակիչների մի մասը եկել է այստեղ և հանդիպելով սառնորակ աղբյուրի՝ դրա մոտ էլ հիմնել է նոր աղաքը, այն կոչելով Ակն: 1300–21-ին Անիից այստեղ գաղթած հայերը հիմնադրել են իրենց թաղամասը՝ Ս. Հակոբ եկեղեցով։ Ակնում եղել է նաև Անի անունով բերդ։

Այլ պատմության համաձայն՝ Ակնը հիմնադրել են Սեբաստիա տեղափոխված Արծրունիները 1022-ին՝ կոչելով այն Մարընտունիկ։

Հնում Ակնը մտնում էր Փոքր Հայքի Երկրորդ Հայք պրովինցիայի մեջ: Նոր ժամանակներում մտել է երբեմն Էրզրումի, երբեմն՝ Խարբերդի, երբեմն էլ՝ Սեբաստիայի նահանգի (վիլայեթի) մեջ, լինելով Ակնի գավառակի կենտրոնը: 16-րդ դարում սկզբին Ակնը գրավեցին թուրքերը։

Բնակչություն[խմբագրել]

19-րդ դարի սկզբին քաղաքն ունեցել է շուրջ 10.000 բնակիչ, որից մոտ 5500-ը՝ հայեր: 1880 թվականի տվյալներով ունեցել է 5442 հայ և 4286 թուրք և հույն բնակիչ, 19-րդ դարի վերջերին նրա բնակչությունը հասնում էր 20 հազար մարդու, որի կեսը հայեր էին, իսկ մյուս կեսը թուրքեր ու մասամբ հույներ[1]: Ակնեցիները պանդխտել են Կոստանդնուպոլիս: Ակնեցիները ունեին նաև իրենց բարբառը: 1896-ի սեպտեմբերի 3-4-ին թուրք հրոսակները հարձակվեցին Ակնի, իսկ քրդերը՝ շրջակա հայ գյուղերի (Լիճք, Բինկյան, Զմարա, Կասմա, Ապուչեխ, Կամարակապ և այլն) վրա, կոտորեցին բնակիչներին, կողոպտեցին ու հրդեհեցին տները։ Ականատեսի վկայությամբ, զոհերի թիվր հասավ 3000-ի։ Հետագա երկու տասնամյակում հայերը վերաշինեցին քաղաքը, Ակնում նորից կյանքն աշխուժացավ։ Մեծ եղեռնին Ակնը և շրջակա գյուղերը դատարկվեցին հայերից, որոնց մեծ մասը շուտով զոհ գնաց գաղթի ճանապարհին։ 1929 թվականի տվյալներով՝ Ակնում մնացել էր ընդամենը 41 հայ բնակիչ: Ներկայումս այն անշուք գավառական քաղաք է:

Տնտեսություն[խմբագրել]

Բնակչությունը հիմնականում զբաղվում էր արհեստներով և առևտրով: Կարևոր զբաղմունք էր նաև շերամապահությունը: Արհեստներից տարածված էին դերձակությունը, ջուլհակությունը, կոշկակարությունը, դարբնությունը, երկաթագործությունը, մանածագործությունը և այլն:19-րդ դարի վերջերում Ակնում հաշվվում էին մինչև 300 խանութներ, կրպակներ, արհեստանոցներ ու պանդոկներ:

Պատմամշակութային կոթողները[խմբագրել]

Ակնը հայտնի էր իր ճարտարապետական կոթողներով՝ վանքերով, եկեղեցիներով, կամուրջներով, շրջակայքի հնություններով: 11-րդ դարում այստեղ կառուցել են Նարեկա վանքը (Ռշտունիքի համանուն վանքի անունով), իսկ ավելի ուշ՝ Սբ. Նշան վանքը (Վարագի Սբ. Նշան վանքի անունով): 19-րդ դարի վերջում ուներ երկու գործող եկեղեցի՝ Սբ. Աստվածածին և Սբ. Գևորգ անուններով: Հնում քաղաքում գոյություն ուներ նաև Սբ. Հովհաննես Ոսկեբերան հայրապետի անունով եկեղեցի, որ հրկիզվել էր 1655 թվականին: Քաղաքն ուներ մի շարք մզկիթներ:

Մշակույթ[խմբագրել]

Ակնը նշանակալի դեր է խաղացել հայկական մշակույթի մեջ: Այն հայտնի էր իր ժողովրդական երգերով, անտունիներով, տաղերով: 19-րդ դարի վերջերին Ակնում գործում էին ազգային մի քանի ընկերություններ (Ազգասիրական, Ուսումնասիրական, Արամյան և Նարեկյան)։ 1870 թվականից Ակնում լույս են տեսել «Ծաղիկ», «Եփրատ», «Մտրակ» թերթերը։ 1873 թվականին այստեղ ներկայացվել է «Սուրբ Մեծն Ներսես» պիեսը։

Կրթություն[խմբագրել]

Ակնը գրչության կենտրոն էր: 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբներին այստեղ գործում էին երկսեռ երկու վարժարան՝ Նարեկյան և Ներսիսյան, ինչպես և չորս մասնավոր դպրոցներ, որոնք բոլորը միասին 1872-1873թթ. ունեին 360 աշակերտ: Եկեղեցիներին կիզ 19-րդ դարի երկրորդ կեսում գործում էին երկու «դպրատուն»:

Նշանավոր ակնեցիներ[խմբագրել]

Շատերը ակնեցի են համարում նաև միջնադայան մեծ բանաստեղծ Նահապետ Քուչակին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Ս. Մ. Ծոցիկյան, Արևմտահայ աշխարհ, Նյու Յորք, 1947, էջ 50-57:

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Թ.Խ. Հակոբյան (1987)։ Պատմական Հայաստանի քաղաքները։ Երևան: «Հայաստան», էջ 30-35։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png