Սալմաստ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Քաղաք
Սալմաստ
سلماس‎
Salmas-shardari.jpg
Կոորդինատներ: 38°12′0″ հս․ լ. 44°46′0″ ավ. ե. / 38.20000° հս․. լ. 44.76667° ավ. ե. / 38.20000; 44.76667
ԵրկիրԻրան Իրան
ՕսթանԱրևմտյան Ադրբեջան
ՇահրեսթանՍալմաստի գավառ
ԲախշՍալմաստի շրջան
Մակերես9,26 square mile
ԲԾՄ1396 մ
Խոսվող լեզուներպարսկերեն
Բնակչություն127,864 մարդ (2006)
Ժամային գոտիUTC+3:30
Հեռախոսային կոդ+98 421
##Սալմաստ (Իրան)
Red pog.png

Սալմաստ (պարս․՝ سلماس Salmās), քաղաք Իրանի Իսլամական Հանրապետության տարածքում՝ Ուրմիա (Կապուտան) լճի հյուսիսարևմտյան ափի մոտ։ Վարչականորեն գտնվում է Արևմտյան Ադրբեջան նահանգի Սալմաստի գավառում, հանդիսանում է նաև համանուն շրջանի կենտրոնը։ Քաղաքը կառուցվել է Ուրմիա լիճը թափվող Սալմաստ գետակի ափին[1]։

Բնակեցված է հիմնականում ազարիներով ու քրդերով[2], կան նաև մի քանի ասորական, հայկական, հրեական և պարսկական ընտանիքներ[3]:

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնում սովորաբար կոչվել է Սաղամաս, Սաղամաստ, հետագայում նաև Սալմաս։ Գրիգոր Խալաթյանցի կարծիքով առաջացել է Ասորեստանի Սալմանասար թագավորներից մեկի անունից։ Հիշատակվում է նաև իբրև գյուղ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սալմաստը միջնադարյան Հայաստանի բերդաքաղաքներից էր, կառուցվել է 3-րդ դարում Արշակունիների կողմից՝ Պարսկահայք (Նոր Շիրական) աշխարհում: Դրա մասին առաջին հիշատակումները հասցվում են Սասանյան տերության հիմնադիր Արտաշիր Պապական արքայի կառավարում (224-242)[4]: 9-11-րդ դարերում ենթակա էր Վասպուրականի թագավորությանը։ Հիշատակում են Փավստոս Բուզանդը, Թովմա Արծրունին, Հովհաննես Դրասխանակերտցին, Մատթեոս Ուռհայեցին, Սմբատ Գունդստաբլը, Յակուտը և ուրիշներ։ Քաղաքավայրը համապատասխանում է ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվող Սագամասում վայրին։ Յակուտին իր «Աշխարհագրական բառարանում» համարել է «հռչակավոր քաղաք»։

Հայոց թագավորության թուլացումից հետո քաղաքը գրավվել է Սաջյան և Ռավվադիների ամիրայությունների կողմից: Քրդերն այստեղ կառուցել են ամրոց[5]: 1281 թվականին այստեղ է տեղափոխվում ասորական եպիսկոպոսական աթոռը[6]: 1429 թվականին այստեղ տեղի է ունեցել ճակատամարտ՝ Կարակոյունլուների և Թիմուրյանների միջև:

Սալմաստը խիստ տուժել է 1791 թվականի դեկտեմբերի 27-ին տեղի ունեցած երկրաշարժից։ Հետագայում քաղաքն ավելի է կորցրել իր նշանակությունը և եթե մի ժամանակ այն համանուն խանության։ Քաղաքը երկու անգամ գրավվել է 1826-1828 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի և առաջին աշխարհամարտի ժամանակ: Այս գավառից 1829-1830 թվականներին մեծ թվով հայեր են գաղթել Արևելյան Հայաստան, սակայն հետագայում էլ նրա բնակչության հիմնական զանգվածները շարունակում էին կազմել հայերը։ 1906 թվականի դրությամբ Սալմաստի գավառը (մահալ) ուներ հայկական 75 գյուղ՝ Հաֆթվան, Մահլամ, Ղալասար, Փայաջուկ (Րաֆֆու ծննդավայրը), Սավրա և այլն։ 19-րդ դարի սկզբում այն ուներ մոտ 1200 տուն հայ, քուրդ և ասորի բնակչություն, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին միայն հայկական տների թիվը հասնում էր 700-ի։

20-րդ դարի սկզբներից դադարել է գավառի կենտրոն լինելուց։ 1923 թվականին, ապա և 1946-1948 թվականներին Սալմաստի հայ բնակիչներից շատերը գաղթել են Խորհրդային Հայաստան և բնակություն հաստատել Գետազատ (մինչև 1948 թվականը՝ Աղջաղալա) գյուղում[7]։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խան Թախթի ժայռ. Արտաշիր Պապականը նժույգի վրա

Սալմաստ քաղաքը կառուցված է համանուն գետի ափին, որը հոսում է դեպի Կապուտան լիճ: Շրջակայքում են Սալմաստի լեռները: Քաղաքը գտնվում է Խոյից 45 կմ, իսկ Արևմտյան Ադրբեջան նահանգի կենտրոն Ուրմիայից 90 կմ հեռավորության վրա, որտեղ օդանավակայան է կառուցված: Իրանի մյուս քաղաքներին կապված է ավտոխճուղով և երկաթուղով:

Սալմաստը կիսաանապատային-տափաստանային գոտում է, խիստ աղքատ տեղումներից՝ ամսական 40-50 մմ: Միջին ջերմաստիճանը ամռանը հասնում է 40-45օ C, իսկ ձմռանը՝ -10 -15օ C: Քաղաքի բնակչության փոփոխություն՝

Տարի 1930 1934 1956 1966 1976 1986 1996 2006 2011 2016
Բնակիչ 8000 7000 13161 21703 27638 50573 65416 89617 97060 101441

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Salmas, Iran Page» (անգլերեն)։ Fallingrain Global Gazetteer։ Վերցված է 2013-12-29 
  2. سلماس
  3. Amnon Netzer, An Annotated Bibliography
  4. Encyclopædia Britannica: At Salmās, near Lake Urmia, Ardashīr I is shown on horseback while receiving the surrender of a Parthian personage. The Sasanian period
  5. Potts, D.T. Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era. New York: Oxford University Press, 2014.
  6. Houtsma, M. Th. et al. (1993 reprint) "Salmas" E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 Volume 4, E.J. Brill, New York, page 118, ISBN 90-04-09796-1
  7. Արարատի մարզպետարան, Համայնքներ. Գետազատ