Շիրակավան (մայրաքաղաք)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Շիրակավան (այլ կիրառումներ)
Բնակավայր
Շիրակավան
Կոորդինատներ: 40°42′56.55″ հս․ լ. 43°43′18.87″ ավ. ե. / 40.7157083° հս․. լ. 43.7219083° ավ. ե. / 40.7157083; 43.7219083
Երկիր Թուրքիա Թուրքիա
##Շիրակավան (մայրաքաղաք) (Թուրքիա)
Red pog.png

Շիրկավան կամ Երազգավորս, միջնադարյան հայկական քաղաք, Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաքը 890-929 թվականներին։ 19-րդ դարի վերջում Շիրակվանն արդեն վերածվել էր փոքր գյուղի։ Ներկայումս բնակավայրը մասնակիորեն ողողված է Ախուրյան գետի ջրերով։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնում մտնում էր Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Շիրակ գավառի մեջ։ Շիրակ գավառի հետ միասին Երազգավորսը նույնպես սկզբում՝ III—VIII դարերում, պատկանում էր Կամսարական նախարարական տանը, իսկ դրանից հետո՝ Բագրատունիներին։ Հայ մատենագրության մեջ Երազգավորսի մասին առաջին հիշատակությունը վերաբերում է VII դարին։ Սմբատ I Բագրատունի թագավորը (890— 914), որ հաջորդել էր Աշոտ 1-ինին, արքայական աթոռը 890 թվականին Բագարանից տեղափոխել է այնտեղ և Երազգավորսը նրա ու Աշոտ 2-րդի (914 — 928) օրոք՝ 890 — 928 թթ., եղել է Բագրատունիների թագավորության մայրաքաղաքը։ Սկզբում այն հայտնի էր Երազգավորս, իսկ հետագայում՝ Շիրակավան անունով։

Երազգավորսն ունեցել է իր բերդը, որը շրջափակված է եղել պաշտպանական պարիսպներով։ Գյուղաքաղաքի ամենահայտնի կառույցը, սակայն, Փրկիչ կամ Ամենափրկիչ տաճարն էր, որ կառուցել էր Սմբատ Ա թագավորը 897 թվականին և այդ եկեղեցում էլ ինքը Գևորգ կաթողիկոսի ձեռքով օծվել Հայոց թագավոր։ Եկեղեցին ուներ բարձր գմբեթ և ամբողջովին կառուցված էր սրբատաշ քարերով։ Տաճարը XX դարի սկզբին կիսակործան էր, իսկ այժմ փաստորեն կանգուն է միայն մի պատը, այն էլ ոչ լրիվ, իսկ մյուս պատերը, տանիքը և գմբեթը վերածվել են ավերակների կույտի։

Ենթադրվում է, որ սելջուկյան թուրքերի 1064 թվականի արշավանքի ժամանակ Անիի հետ ավերվել է նաև Շիրակավանը։ 12-րդ դարում վերականգնվել է։ Շիրակավանի եկեղեցիների արձանագրություններում հիշատակվում են մի քանի հարկային տերմիններ, որոնք արժեքավոր սկզբնաղբյուր են Հայաստանի հասարակական-տնտեսական կյանքի ուսումնասիրման համար։ Թուրքական տիրապետության շրջանում Շիրակավանը վերածվել է գյուղի։

Շիրակավանի եկեղեցին կանգուն էր մինչև 1950-ական թվականները (միտումնավոր ավերվել է)։ Հնգաստիճան որմնախարսխի վրա բարձրացող կառույցը հատակագծային հորինվածքով նման է Պաղնիի և հատկապես Արուճի գմբեթավոր դահլիճ տիպի տաճարներին։ Հնում միայն արևելյան կողմում հանդիպող եռանկյունաձև խորշերը Շիրակավանի եկեղեցում սակավ են նաև հարավային և հյուսիսային ճակատներում՝ վերածվելով արտաքին հարդարանքի տարրերի։ Ոճական նոր ուղղության կնիքն ակնհայտ է եկեղեցու բոլոր ճարտարապետական ձևերում, լուսամուտների չափերը փոքր են, դեկորատիվ հարդարանքը՝ հարթային։ Շատ հանգույցներում նկատելի է նաև հնավանդ մոտիվների և նորաստեղծ ձևերի զուգահեռ կիրառումը, հանգամանք, որը հատկապես բնորոշ է 9-10-րդ դարերի սահմանագծում կառուցված հուշարձաններին։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]