Ավետիք Իսահակյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Ավետիք Իսահակյան (այլ կիրառումներ)
Picto infobox auteur.png
Ավետիք Սահակի Իսահակյան
հայ․՝ Ավետիք Իսահակյան Սահակի
1975 CPA 4493.jpg
1975 թվականի նամականիշ Ավետիք Իսահակյանի պատկերով
Ծնվել է հոկտեմբերի 19 (31), 1875
Ծննդավայր Գյումրի, Շիրակի մարզ, Հայաստան[1]
Վախճանվել է հոկտեմբերի 17, 1957({{padleft:1957|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:17|2|0}})[2][3] (81 տարեկանում)
Վախճանի վայր Երևան, ՀԽՍՀ, ԽՍՀՄ[3]
Մասնագիտություն բանաստեղծ, գրող և արձակագիր
Լեզու հայերեն[4]
Ազգություն հայ
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն[5]
Flag of the Soviet Union (1936-1955).svg ԽՍՀՄ
Կրթություն Լայպցիգի համալսարան
Ժանրեր բանաստեղծություն և պոեմ
Անդամակցություն ԽՍՀՄ Գրողների միություն
Պարգևներ
Ստալինյան մրցանակ Լենինի շքանշան «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալ և մեդալ «Անձնվեր աշխատանքի համար Մեծ հայրենական պատերազմի ժամանակ»
Avetik Isahakyan signature.png
Ավետիք Իսահակյան Վիքիքաղվածքում
Ավետիք Իսահակյան Վիքիդարանում
Avetiq Isahakyan Վիքիպահեստում

Ավետիք Սահակի Իսահակյան (հոկտեմբեր 7, 1875, Ալեքսանդրապոլ - հոկտեմբեր 17, 1957, Երևան), բանաստեղծ, արձակագիր, հասարակական գործիչ, Հայաստանի ԳԱ ակադեմիկոս։ Սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, 1893-ին ընդունվել է Լայպցիգի համալսարան՝ որպես ազատ ունկնդիր։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավետիք Իսահակյանը ծնվել է 1875 թ. հոկտեմբերի 7-ին Ալեքսանդրապոլ գավառի Ղազարապատ գյուղում, որն այժմ կրում է բանաստեղծի անունը՝ Իսահակյան։

Քաղաքական գործունեությանը զուգընթաց վաղ երիտասարդական տարիներից զբաղվել է նաև գրականությամբ։ 1895 թվականին վերադառնալով Լայպցիգից՝ ընդգրկվել է նորաստեղծ ՀՅԴ կուսակցության Ալեքսանդրապոլի կոմիտեի մեջ, 1896 թ. ձերբակալվել է և մեկ տարի արգելափակվել Երևանի բերդում։

Բանտից դուրս գալուց հետո տպագրել է «Երգեր և վերքեր» բանաստեղծությունների իր առաջին գիրքը։ 1897 թվականին մեկնել է արտասահման, Ցյուրիխի համալսարանում ունկնդրել գրականության և փիլիսոփայության պատմություն։ 1902 թ. վերադարձել է հայրենիք, ապա հաստատվել Թիֆլիսում։ 1899 - 1906 թթ. ստեղծել է «Հայդուկի երգեր» բանաստեղծությունների շարքը, որը դարձավ հայ ֆիդայական պայքարի անդրանիկ արտահայտությունը հայ դասական պոեզիայի մեջ։ 1908 թ. դեկտեմբերին, ի թիվս 158 հայ առաջադեմ մտավորականների, Իսահակյանը ձերբակալվել է «դաշնակցության գործով» և կես տարի Թիֆլիսի Մետեխի բանտում մնալուց հետո ինչպես և Հովհաննես Թումանյանը, խոշոր գրավով ազատվել է կալանքից։ Կովկասում մնալը այլևս անհնար էր, և 1911 թ. Իսահակյանը տարագրվել է արտասահմանում։

Իսահակյանը մեկնում է Բեռլին և գերմանական մի շարք մտավորականների հետ մասնակցում է Գերմանա-հայկական ընկերության ստեղծմանը՝ միաժամանակ խմբագրելով ընկերության «Մեսրոբ» պարբերական հանդեսը։

Պատերազմից և Մեծ եղեռնից հետո Իսահակյանը արտացոլել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրն ու նրա հերոսական ազատամարտը։ Բանաստեղծը ձեռամուխ է եղել հայերի ցեղասպանության մեղադրականի՝ «Սպիտակ գրքի» ստեղծմանը, որի մի զգալի հատվածը տեղ է գտել 1915-1922 թթ. «Հիշատակարան» գրառումներով։ Այդ ժամանակահատվածում Իսահակյանը հիմնականում հանդես է եկել հրապարակախոսական հոդվածներով, որոնց բովանդականությունը Հայկական հարցն էր, Հայաստանի վերամիավորման խնդիրը, հայկական պետականության վերականգնումը։ Եղեռնի ծանր պատկերներով են հագեցած նրա «Ձյունն է եկել ծածկել հիմա...», «Հայաստանին», «Ահա նորեն գարուն եկավ» բանաստեղծությունները։

19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի հայ քաղաքական կյանքի, Հայկական հարցի յուրահատուկ համայնապատկերը պիտի դառնար Իսահակյանի «Ուստա Կարոն» մեծածավալ վեպը, որը մշտապես ուղեկցեց գրողին ստեղծագործական կյանքում և ավաղ մնաց անավարտ։ «Ուստա Կարոն» կավարտվի այն օրը, երբ կլուծվի հայկական հարցը»,-ասել է Վարպետը։ Իսահակյանը այդպես էլ չկարողացավ համակերպվել Հայաստանի մասնատման գաղափարին. «...մեռնեի Սևանը ցամաքած չտեսնեի, ապրեի Արարատը մերը տեսնեի...», - սրտի խոր կսկիծով ու ցավով կրկնում էր նա և հավատում, որ կգա ժամանակը, երբ հայ ժողովուրդը դարձյալ իր հացը կվաստակի հարազատ եզերքում։

1919-1921 թթ., Իսահակյանը գործուն մասնակցություն է ունեցել Դաշնակցության Նեմեսիս գործողության նախապատրաստման և կազմակերպման աշխատանքներին։ Իսահակյանի տանը բազմիցս է խոսվել Սողոմոն Թեհլերյանի մասին։ Նույնիսկ որոշ կարծիքների համաձայն, Թալեաթի սպանությունը նախապես հանձնարարված է եղել Իսահակյանին։ Այդ ժամանակահտվածում, Իսահակյանը Բեռլինում բազմիցս հանդիպել է Սողոմոն Թեհլիրյանին և միասին զննել են Թալեաթի լուսանկարները։ Այս զննումները նպատակ են ունեցել հայտնաբերելու Թալեաթին, ով 1921 թվականի սկզբներին հաստատվել էր Բեռլին՝ Ալի Սալի Բեյ վաճառականի կեղծանվան տակ։ Թեհլերյանի հետ, Թալեաթ փաշային մի քանի օր հետևել է նաև Իսահակյանը։ 1921 թ. մարտի 15-ին, Հարդենբուրգ փողոցի մյուս կողմում կանգնած էր Իսահակյանը, որը պատրաստ սպասում էր, որ եթե հանկարծ Թեհլերյանը չկարողանա սպանել, նա էր սպանելու Թալեաթին։ Իսահակյանը նաև մեծ դեր ունեցավ Թեհլերյանի արդարացման գործում։ Հետևաբար Ավետիք Իսահակյանը Թալեաթի սպանության կազմակերպիչներից էր և գտնվում էր իրադարձությունների կիզակետում։[6]

Այս տեղեկությունները հաստատվեցին հետագայում, նրա ուղարկած և նրան հասցեագրված բազմաթիվ նամակների ու գրառումների միջոցով։ Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում պահպանվել է Իսահակյանին հասցեգրված Արտաշես ստորագրությամբ երեք նամակ, որոնցից մեկում գրված է. «Սիրելի Ավո, այս րոպեին մի թուղթ գրեցի քո հասցեին, որով խնդրում եմ Մուշեղի, Հակոբի և իմ անունով, որ դու Բեռլինում եղած ատենդ աշխատես մեզ համար, որ մեզի թողնին Գերմանիայի, Ուկրաինայի վրայով Կովկաս գնալ։ Այստեղից երևի Աշոտն էլ մեզ կընկերանա։ Խնդրում ենք, ուրեմն, այս ուղղությամբ ավելին անել…»։ Նամակի հեղինակը խոտորջուրցի վրիժառու Արտաշես Գևորգյանն է, որը 1922 թվականի ամռանը Ստեփան Ծաղիկյանի և Պետրոս Տեր-Պողոսյանի հետ Թիֆլիսում սպանեց Խոտորջուրի ջարդերի անմիջական կազմակերպիչ Ջեմալ փաշային։

1926 թ. Իսահակյանը այցելեց Խորհրդային Հայաստանը։ Այստեղ նա հրատարակեց նոր բանաստեղծությունների հավաքածու և մի շարք պատմվածքներ (օրինակ՝ «Համբերության չիբուխը» 1928)։ Վերադարձավ արտասահման 1930 թ և ապրեց այնտեղ մինչ 1936 թվականին՝ հանդես գալով որպես Խորհրդային Միության կողմնակից։ 1936 թվականին բանաստեղծը վերջնականապես վերադարձավ հայրենիք[7]։

Ստացել է ԽՍՀՄ Պետական Մրցանակ (1946), 1946–1957 թթ. Հայաստանի գրողների միություն նախագահն էր։ Մահացել է 1957 թ. հոկտեմբերի 17-ին։ Թաղված է Երևանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում։ 1963 թ. հոկտեմբերի 31–ին Երևանում բացվել է Ավետիք Իսահակյանի տուն-թանգարան։

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Երգեր ու վէրքեր, Թիֆլիս, 1908, 288 էջ:
  • Բանաստեղծություններ, Յերեւան, 1930, 305 էջ:
  • Ընտիր երկեր, հատ. 1–2, Յերեւան, 1939–1940:
  • Հատընտիր, Երևան, 1943, 112 էջ:
  • Արձակ էջեր, Երևան, 1945, 158 էջ:
  • Ընտիր երկեր, Երևան–Մոսկվա, 1948, 518 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–4, Երևան, 1950–1951:
  • Երկեր, Երևան, 1955, 400 էջ:
  • Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա., Պէյրութ, 1955, 200 էջ:
  • Արձակ էջեր, հատ. Բ., Պէյրութ, 1955, 182 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–4, Երևան, 1958–1959:
  • Ուստա Կարօ եւ Օրթէ Յարութ (անավարտ վէպ), Թեհրան, 1959, 211 էջ:
  • Պատմվածքներ, լեգենդներ, Երևան, 1962, 181 էջ:
  • Արձակ էջեր, Երևան, 1963, 646 էջ:
  • Լիրիկա, Երևան, 1968, 384 էջ:
  • Արձակ, Երևան, 1973, 382 էջ:
  • Կտակ (բանաստեղծություններ), Երևան, 1973, 234 էջ:
  • Լռության ասպետը, Երևան, 1973, 222 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–6, Երևան, 1973–1979:
  • Հատընտիր, Երևան, 1975, 243 էջ:
  • Արվեստի մասին, Երևան, 1977, 198 էջ:
  • Հիշատակարան, Երևան, 1977, 474 էջ:
  • Երկեր, Երևան, 1980, 264 էջ:
  • Արձակ ստեղծագործություններ, Երևան, 1985, 584 էջ:
  • Երկեր, Երևան, 1987, 896 էջ:
  • Ծանոթ և անծանոթ էջեր, Երևան, 1988, 236 էջ:
  • Հայդուկի երգեր, Երևան, 1990, 320 էջ:
  • Բանաստեղծութիւններ: Յուշեր, Վենետիկ, 1991, 134 էջ:
  • Էյ, ջան հայրենիք, Դամասկոս, 2000, 162 էջ:
  • Աֆորիզմներ, Երևան, 2001, 496 էջ:
  • Ընտրանի, Երևան, 2001, 368 էջ:
  • Հայկական հարց, Երևան, 2005, 119 էջ:
  • Մասսա Մանուկը (պոեմ), Երևան, 2005, 152 էջ:
  • Ուստա Կարո, Երևան, 2006, 575 էջ:
  • Ընտիր երկեր, Երևան, 2007, 503 էջ:
  • Երկերի լիակատար ժողովածու, հատ. 1–14, Երևան, 2010–20…:
  • Ընտրանի, Երևան, 2011, 370 էջ:
  • Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2012, 240 էջ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Աբաջյան Գ., Ավետիք Իսահակյանը և հայոց ողբերգությունը, Երևան, 2001։
  • Աղբալյան Ն., Երգ ու վերք, ա. տ. և ա. թ.
  • ԱղավնիՆրա մտերմական աշխարհում (հուշ-զրույց Ավետիք Իսահակյանի մասին), Երևան, «Հայաստան», 1975, 80 էջ։
  • Ասատրյան Ա., Ավետիք Իսահակյանի կյանքը և ստեղծագործությունը, Երևան, 1940, 125 էջ։
  • Ասմարյան Լ., Ավետիք Իսահակյան, Երևան, 1959։
  • Ավետիք Իսահակյանի նամակները, Կահիրե, 1959։
  • Բարսեղյան Խիկար, Հանդիպումներ Ավետիք Իսահակյանի հետ, Երևան, 1975։
  • Գայսարյան Ս., Ավետիք Իսահակյան, Երևան, 1975։
  • Ինճիկյան Արամ, Ավետիք Իսահակյան, Երևան, 1940, 65 էջ։
  • Ինճիկյան Ա., Ավետիք Իսահակյան, Երևան, 1955, 220 էջ։
  • Ինճիկյան Ա., Ավետիք Իսահակյան, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 257 էջ։
  • Իշխանյան Ռ., Իսահակյանի ստեղծագործության լեզվական զարգացումը, Երևան, 1975։
  • Իսահակյան Ավիկ, Ավետիք Իսահակյանի արձակը, Երևան, 1975։
  • Իսահակյան Ա., Ավետիք Իսահակյան։ Գիտական կենսագրություն։ Գիրք 1, Երևան, 2000։
  • Հախվերդյան Լևոն, Իսահակյանի կյանքն ու գործը, Երևան, 1974։
  • Հախվերդյան Լ., Վարպետը (Խոհագրություն), Երևան, 1990։
  • Մկրյան Մ., Իսահակյանի հումանիզմը, Երևան, «Հայաստան», 1975, 104 էջ։
  • Նահապետյան Մ., Ավետիք Իսահակյան, Երևան, Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի հրատարակչություն, 1955, 36 էջ։
  • Չարենց Եղիշե, Էլեգիա գրված Վենետիկում, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հ. 2, Երևան, 1963։
  • Ջրբաշյան Է., Ավետիք Իսահակյանի «Աբու-Լալա Մահարին» և ռոմանտիկական պոեմի ավանդույթները, Երևան, 1975։
  • Տերտերյան Ա., Հայոց նոր գրականության պատմություն։ 19-20-րդ դդ. (սղագրված դասախոսություններ ձեռագրի իրավունքով), պրակ 5, Ա. Իսահակյան, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1939, 111 էջ։
  • Վիգեն Իսահակյան, Հայրս, Երևան, 2011։
  • Ռուբեն Զարյան, Հուշապատում, գիրք 1, Երևան, 1975, էջ 139-223։
  • Հմայակ Սիրաս, 21 տարի Ավետիք Իսահակյանի հետ, Երևան, 1975, 128 էջ։
  • Հրաչյա Ռուխիկյան, 20 տարի վարպետի հետ, Երևան, 1975, 48 էջ։
  • Սերո Խանզադյան, Ինչպես հիշում եմ, Երևան, 1988, էջ 111-136։
  • Ստեփան Զորյան, Երկերի ժողովածու, հատ. 11, Երևան, 1985, էջ 109-151։
  • Գեղամ Սարյան, Երկերի ժողովածու, հատ. 4, Երևան, 1971, էջ 138-151։
  • Հովհաննես Շիրազ, Մի փետուր իմ արծիվ կյանքից, Երևան, 1984։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են