Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Մատենադարանից)
Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարան
2014 Erywań, Matenadaran (18).jpg
Տեսակ պատկերասրահ
Երկիր Հայաստան
Տեղագրություն Երևան
Հիմնադրված է մարտի 3, 1959
Այցելուներ 50 000
Տնօրեն Հրաչյա Թամրազյան
Հավաքածուի չափս 18.000 ձեռագրեր
300.000 փաստաթղթեր
Կոորդինատներ: 40°11′31.45″ հս․ լ. 44°31′16.07″ ավ. ե. / 40.1920694° հս․. լ. 44.5211306° ավ. ե. / 40.1920694; 44.5211306
Կայք http://www.matenadaran.am/
Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանը գտնվում է Հայաստանում
Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարան
Matenadaran Վիքիպահեստում

Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան կամ ուղղակի Մատենադարան (Լսել Մատենադարան), հին ձեռագրերի և փաստաթղթերի պահպանման և ուսումնասիրման կենտրոն, ձեռագրերի պահպանման աշխարհի ամենահարուստ կենտրոններից մեկը։ Գտնվում է Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում: Ունի ձեռագրերի և միջնադարյան գրքերի աշխարհի ամենախոշոր հավաքածուներից մեկը։ Այստեղ պահպանվում են շուրջ 17 000 ձեռագիր և 300 000 արխիվային փաստաթուղթ։

Հայերեն ձեռագիր մատյանների ամենախոշոր պահոցն է։ Այն ստեղծվել է 1921 թվականին՝ 5-րդ դարում ստեղծված Էջմիածնի մատենադարանի հիմքի վրա, և եղել է առաջին գիտահետազոտական հաստատությունը Հայաստանում։ Նախկինում այն կոչվել է Կուլտուր-պատմական ինստիտուտ։

Մատենադարանը գրանցված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային հիշողության ցանկում։ Այն այժմ համարվում է «ազգային հիշողության պահպանման և զարգացման ամենակարևոր վայրերից մեկը»[1]:

Պատմական ակնարկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մատենադարան բառը գրաբարում նշանակել է «գրադարան»[2] և համարվել է մի վայր, որին կից գործել է նաև ձեռագրատուն։ Մի քանի հայկական վանական համալիրներ նույնպես ունեցել են մատենադարաններ, ինչպես օրինակ՝ Հաղպատի և Սանահինի վանական համալիրներն են[3]: Մատենադարանի մասին առաջին տեղեկությունները մեզ են հասել V դարից։ Ըստ Ղազար Փարպեցու՝ Էջմիածնի կաթողիկոսությանը կից գործել է գրատուն, որտեղ պահվել են հայերեն ու հունարեն մատյաններ[4]: V դարի սկզբից Հայաստանում և հայաշատ վայրերում գրվել և ընդօրինակվել են հազարավոր ձեռագիր (գրչագիր) մատյաններ, որոնք պահվել են վանքերի ու մենաստանների գրատներում ու մատենադարաններում։

Միջնադարում ձեռագիր մատյաններին մշտապես սպառնացել է օտար նվաճողների ավարառության ու ոչնչացման վտանգը։ Ստեփանոս Օրբելյանի վկայությամբ՝ 1170 թվականին սելջուկ-թուրքերը գրավել են Բաղաբերդ ամրոցը և կողոպտել Տաթևից ու շրջակա այլ վանքերից այնտեղ հավաքված շուրջ 10.000 ձեռագիր[4], իսկ Կիրակոս Գանձակեցին պատմում է, որ օտար նվաճողները 1242 թվականին Կարին քաղաքի մատենադարանից հափշտակել են բազմաթիվ մատյաններ։ 1298 թվականին եգիպտական մամլուքների արշավանքների հետևանքով ավերվել է Կիլիկիայի մայրաքաղաք Սսի պետական գանձատունը[4]: Վերջին անգամ Էջմիածնի մատենադարանն ավերվել է 1804 թվականին, որի մասին վկայություն ունի Ներսես Ե Աշտարակեցին[4]: Մատենադարանը վերաբացվել է 1840 թվականին, երբ Արևելյան Հայաստանը մտել է Ռուսաստանի կազմի մեջ։ 1840 թվականին Մարի Բրոսսեի նախաբանով[5] տպագրվել է ձեռագրերի առաջին ցանկը, որում ցուցակագրվել են 312 ձեռագրեր։ Մատյանների երկրորդ համառոտ ցանկը լույս է տեսել 1863 թվականին՝ «Մայր ցուցակ» վերնագրով[6] և ցուցակագրել 2340 ձեռագիր։ 1914 թվականին Մատենադարանում պահվում էր շուրջ 4 660 ձեռագիր[4]: Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ձեռագրերը ժամանակավորապես տեղափոխվել են Մոսկվա։ 1915 թվականի փետրվարի 3-ին Էջմիածնից Մոսկվա է տեղափոխվել ձեռագրերի ամբողջ հավաքածուն։ Ձեռագրերը Երևան են վերադարձվել 1922 թվականի ապրիլի 5-ին[6]:

Հայոց ցեղասպանության տարիներին ոչնչացվել են Արևմտյան Հայաստանի ոչ միայն մշակութային կենտրոնները, այլև հազարավոր ձեռագիր մատյաններ։ Հատկապես մեծ վնաս է կրել Կտուց Անապատը, որտեղ մինչև 1915 թվականը պահվում էր մոտ 500 կտոր ձեռագիր, սակայն միայն 202-ն է հաջողվել տեղափոխել Մատենադարան։ Բազմաթիվ ձեռագրեր փրկվել են եղեռնից մազապուրծ հայերի շնորհիվ։ Այդուհանդերձ, Երևանի, Էջմիածնի և աշխարհի բազմաթիվ քաղաքների, այդ թվում՝ Երուսաղեմի, Վենետիկի, Վիեննայի, Նոր Ջուղայի, Բեյրութի, Մոսկվայի, Սանկտ Պետերբուրգի, Թիֆլիսի, Փարիզի, Լոնդոնի, Նյու Յորքի, Լոս Անջելեսի գրադարաններում ու թանգարաններում պահվում են շուրջ 30.000 հայերեն ձեռագրեր։

Քրդերը և պարսիկները թալանում են Վաղարշապատը:

1920–1930-ական թվականներին Մատենադարանի հավաքածուն համալրվել է Վասպուրականից և Տարոնից բերված, ԽՍՀՄ տարածքի հայկական վանքերից ու եկեղեցիներից հավաքված, Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանից, Թիֆլիսի հայոց ազգագրական ընկերությունից[7] ու Ներսիսյան դպրոցից, Նոր Նախիջևանից, Նոր Բայազետից, Կարինից, Թավրիզի առաջնորդարանից, Երևանի պետական թանգարանից և այլ վայրերից ստացված, ինչպես նաև զանազան անհատների նվիրած կամ վաճառած ձեռագրերով, որոնք ցուցակագրվել ու նկարագրվել են։

1939 թվականին Մատենադարանն Էջմիածնից տեղափոխվել է Երևան՝ Հանրային գրադարան։ 1945 թվականին ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանի նախագծով Երևանում սկսվել է Մատենադարանի շենքի կառուցումը և ավարտվել 1957 թվականին։ 1959 թվականի մարտի 3-ին՝ ԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի N 71 որոշմամբ[6] Մատենադարանը տեղափոխվել է նորակառույց շենք և վերածվել գիտահետազոտական կառույցի. արտաքուստ կիրառված են հայկական ճարտարապետությանը բնորոշ, իսկ ներսում՝ հիմնականում միջնադարյան ճարտարապետության ձևերն ու լուծումները։ Գլխավոր ճակատի խորշերի միջնապատերի առջև ձախից աջ համապատասխանաբար՝ Թորոս Ռոսլինի, Գրիգոր Տաթևացու, Անանիա Շիրակացու, Մովսես Խորենացու, Մխիթար Գոշի, Ֆրիկի բազալտե արձաններն են, իսկ ներքևի փոքրիկ հրապարակում՝ Մեսրոպ Մաշտոցի և Կորյունի արձանախումբը:

1962 թվականին Մատենադարանը անվանակոչվել է Մեսրոպ Մաշտոցի անունով։ 1954 թվականից Մատենադարանը ղեկավարել է ակադեմիկոս Լևոն Խաչիկյանը (1918-1982), որի ջանքերով հաստատությունը լիարժեքորեն կայացել է որպես գիտահետազոտական կենտրոն, կարճ ժամանակում արժանանալով միջազգային ճանաչման։ 1982-2007 թվականներին Մատենադարանի տնօրենն է եղել ակադեմիկոս Սեն Արևշատյանը: 2007 թվականից Մատենադարանի տնօրենն է բանասիրության դոկտոր Հրաչյա Թամրազյանը:

Շենք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինստիտուտի հին շենքը խորանարդաձև է, կառուցված մոխրակապույտ բազալտից՝ դեպի Երևան նայող բլրի վրա, որը գտնվում է Մաշտոցի պողոտայի հյուսիսային ծայրում՝ Մայր Հայաստան հուշահամալիրի ներքևում։ Շենքը կառուցված է նեոհայկական ոճով, ճարտարապետը Մարկ Գրիգորյանն է[8]: Մոնումենտալ աստիճանները տանում են դեպի Մեսրոպ Մաշտոցի և Կորյունի արձան (Ղուկաս Չուբարյան, 1962)։ Իսկ մուտքի մոտ շենքի ճակատը զարդարված է Թորոս Ռոսլինի, Գրիգոր Տաթևացու, Անանիա Շիրակացու, Մովսես Խորենացու, Մխիթար Գոշի և Ֆրիկի արձաններով[8]: Մուտքի մոտ գրված է ըստ ավանդության[9] հայերեն թարգմանված առաջին նախադասությունը[10]:

Aquote1.png Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ:
- (Առակներ 1:2)
Aquote2.png

Շենքի կողքերը զարդարված են խաչքարերով։ Շենքի ներսը նույնպես բազալտից է, բայց ներսի հարդարանքի մեջ օգտագործվել են նաև այլ քարեր, օրինակ՝ մարմար[4]: Մուտքի սրահում է գտնվում Հովհաննես Խաչատրյանի՝ Ավարայրի ճակատամարտը պատկերող խճանկարը։ Հիմնական աստիճանների մոտ գտնվում են նույն հեղինակի այլ որմնանկարներ, որոնք պատկերում են ուրարտական ժամանակաշրջանը, այբուբենի ստեղծումը և Մաշտոցի հիմնականում հելլենական նախորդներին։

Դեռևս 1987 թվականից սկսված նախագծվում է Մատենադարանի նոր մասնաշենքի կառուցումը, սակայն սկսված շինարարությունը դադարեցվում է 1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ի երկրաշարժի պատճառով[11]: 2009 թվականի մայիսի 14-ին սկսվում է Մատենադարանի նոր մասնաշենքի (ճարտարապետ Արթուր Մեսչյան) շինարարական աշխատանքները[12]:

Նոր՝ գիտական մասնաշենքի բացումը տեղի է ունեցել 2011 թվականի սեպտեմբերի 20-ին՝ Հայաստանի Հանրապետության անկախության 20 ամյակին նվիրված տոնակատարությունների շրջանակներում[13][14]: Մատենադարանի նոր մասնաշենքի մակերեսը երեք անգամ գերազանցում է հին համալիրի մակերեսը։ Նոր շենքի մակերեսը կազմում է 11, 358 քմ է, այն նախատեսված է գիտահետազոտական գործունեության, ձեռագրերի, արխիվային փաստաթղթերի և ֆոնդի պահպանման, վերականգնման, թվայնացման աշխատանքների համար։

Կենտրոնական մասնաշենքն ամբողջությամբ վերակազմավորվել է և վերանորոգվել՝ վերածվելով թանգարանային համալիրի, որն ունի բազմաթիվ ցուցասրահներ, դահլիճ՝ գիտական համաժողովների և զեկուցումների համար, ինչպես նաև գիտական լաբորատորիա։

Հավաքածու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այստեղ պահվում է շուրջ 20 000 ձեռագիր, որից ավելի քան 17 000-ը հայերեն ամբողջական ձեռագրեր են (16 989 ըստ 2006 թվականի օգոստոսի 31-ի տվյալների[15]), մնացածը՝ հայերեն ձեռագրերի պատառիկներ, հմայիլներ, նորագույն և օտարալեզու (արաբերեն, պարսկերեն, օսմաներեն, ասորերեն, հին վրացերեն, հունարեն, լատիներեն, ռուսերեն, հայատառ թուրքերեն և այլն) ձեռագրեր։ Արխիվային ֆոնդում պահպանվում են 300 000-ից ավելի արխիվային փաստաթղթեր[16]: Ձեռագրերում կան նաև հայերեն թարգմանված ձեռագրեր, որոնց բնօրինակները պահպանված չեն, օրինակ՝ Եվսեբիոս Կեսարացու «Քրոնիկոն», Զենոն Կիտիոնացու «Բնության մասին» աշխատությունները[17]: Պահպանված հայկական ձեռագրերի քանակը 10 000 է (ամբողջ աշխարհում՝ շուրջ 30 000[18]), որոնց մի մասը նկարազարդված են[17]:

Հայերեն ձեռագրերի այլ խոշոր պահոցներից է Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունը (Վենետիկ, Իտալիա, 4000 ձեռագիր)[19], Երուսաղեմի հայոց պատրիարքությունը (Իսրայել, 4000 ձեռագիր)[20], Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը (Ավստրիա, 2800 ձեռագիր և պատառիկ)[21], Զմմառի վանքը (Հայ կաթողիկե եկեղեցի, Լիբանան, 1000 ձեռագիր)[19], Նոր Ջուղայի վանք (Սպահան, Իրան, 1000 ձեռագիր)[19] և Սբ. Էջմիածնի վանական համալիրը (Հայաստան, 1000 ձեռագրից պակաս[19])[22]:

Մատենադարանում ձեռագրերը հավաքագրվում են հիմնականում կրոնա-եկեղեցական, ուսումնական, պետական-հասարակական հաստատությունների, ինչպես նաև անհատական նվիրատվությունների միջոցով։

Մատենադարանում պահվող ձեռագրերը վերաբերում են միջնադարյան Հայաստանի մշակույթի և գիտության բոլոր բնագավառներին՝ պատմությանը, աշխարհագրությանը, փիլիսոփայությանը, ուղղագրությանը, իրավունքին, մաթեմատիկային, գրականությանը և մանրանկարչությանը։ Մատենադարանի ֆոնդը կազմված է ձեռագրերից, արխիվային փաստաթղթերից, գրադարանից և պարբերականներից[18]:

Ձեռագրերի ամենահին պատառիկները թվագրվում են 5-6-րդ դարերին, ամենահին պատկերազարդումներն ու մանրանկարչությունը Էջմիածնի Ավետարանում են, որը թվագրվում է 6-րդ դարին։ Ամենահին ամբողջական ձեռագիրը 887 թվականին թվագրվող Լազարյան ավետարանն է, ամենամեծը՝ Մշո ճառընտիրը (Մուշի Սուրբ Առաքելոց վանք[23], 1200-1202, 70,5 × 55 սմ, 27,5 կգ), իսկ ամենափոքրը՝ Տոնացույց է (1434, 4 × 3 սմ, 19 գ)[24]:

Մատենադարանը 1997 թվականին ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային հիշողության ցանկում «Մաշտոցի Մատենադարանի հին ձեռագրերի հավաքածու» անվամբ[25]:

Բաժիններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Հայաստանի Հանրապետության Կառավարության որոշման՝  «Մատենադարան» Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող, իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն է, որը գործում է ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարությանը կից[26]: 2007-ից Մատենադարանի տնօրենն է բանասիրության դոկտոր Հրաչյա Թամրազյանը[27]: Մատենադարանի հիմնական առաքելությունը ձեռագրերի հավաքագրումն է, պահպանումը և գիտական հետազոտությունը[28]:

Ինստիտուտը բաժանված է ինը ստորաբաժինների[29]:

  • ձեռագրատուն, որտեղ պահվում մոտ 23.000 ձեռագրեր, պատառիկներ և հմայիլներ։ Ձեռագրապահոցում են գտնվում հետևյալ հավաքածուները՝ հայերեն հիմնական ձեռագրեր, հայերեն նորագույն ձեռագրեր, հայերեն պատառիկներ, հայերեն հմայիլներ, արաբատառ ձեռագրեր, արաբատառ պատառիկներ, արաբատառ հմայիլներ, այլալեզու ձեռագրեր, այլալեզու պատառիկներ[30]:
  • ցուցասրահներ, որոնք գտնվում են հին կոթողային շենքում, ներկայացված են 15 ցուցասրահներ[31]:
  • ընթերցասրահ - ընթերցասրահն իրականացնում է աշխատակիցների և դրսից եկած ընթերցողների ձեռագրերի, արխիվային նյութերի, տպագիր գրականության սպասարկումը[32]։
  • միջազգային կապերի բաժին, որի նպատակն է ապահովել Մատենադարանի գործունեության հիմնական ռազմավարական ուղղությունների միջազգայանացման հատվածը[33]:
  • թվայնացման և կայքէջի սպասարկման բաժին - զբաղվում է միջնադարյան ձեռագիր գրքերի, արխիվային փաստաթղթերի և վավերագրերի, ինչպես նաև Մատենադարանի գրադարանում պահվող հայագիտական գրականության ու մամուլի հավաքածուների թվայնացմամբ, ինչպես նաև թվայնացումից բխող լրացուցիչ ծրագրային ապահովման մշակմամբ և կիրառմամբ[34]։
  • հայագիտական տպագիր գրականության և մամուլի բաժին, որն զբաղվում է գրքերի և մամուլի համալրմամբ, մշակմամբ, գրանցմամբ, քարտագրմամբ և քարտադարանում տեղադրմամբ, սպասարկմամբ[35]:
  • արխիվային փաստաթղթերի պահպանման և գիտական մշակման բաժին - այստեղ պահվում է ավելի քան 500 000 արխիվային փաստաթուղթ[36]:
  • վերականգնման բաժին - բաժինն զբաղվում է ձեռագրերի և փաստաթղթերի վերականգնմամբ[37]:
  • համակարգչային բաժին - հիմնական գործառույթներն են Մատենադարանի աշխատությունների, հոդվածների, գրքերի մուտքագրումը, սրբագրումը, էջադրումը, ձևավորումը և հրատարակության հանձնելը[38]:

Առանձին գործում են նաև գիտահետազոտական բաժիններ[39]:

Մատենադարանը ֆինանսավորվում է ՀՀ Կառավարության, Սփյուռքի (օրինակ՝ Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամը), տարբեր նվիրատվությունների միջոցով[40]:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Աբգարյան Գ., Մատենադարան, Երևան 1962
  2. Մատենադարան /Ուղեցույց/, կազմող Բ. Չուգասզյան, Երևան 1980
  3. Сокровища книжного искусства в собраниях СССР. Матенадаран. т.1, Армянская рукописная книга 6-14 веков, М. 1991

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Dédéyan, Gérard. Histoire du peuple arménien. Privat. ISBN 9782708968745. https://www.amazon.fr/Histoire-peuple-arm%25C3%25A9nien-G%25C3%25A9rard-D%25C3%25A9d%25C3%25A9yan/dp/2708968742. 
  2. Eggenstein-Harutunian, Margret. Einführung in die armenische Schrift (2 տպ.). Buske, H. ISBN 9783875486391. http://www.amazon.de/Einf%25C3%25BChrung-armenische-Schrift-Margret-Eggenstein-Harutunian/dp/3875486390. 
  3. (Անգլերեն) (Ֆրանսերեն) «Monastères de Haghbat et de Sanahin — Évaluation des organisations consultatives»։ 1996, 2000։ էջ 6, 11  .
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Բաբկեն Լ. Չուքազյան և Լևոն Զորյան, «Մատենադարան», Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Երևան, Գիտությունների Ազգային Ակադեմիա, 1981, հատոր 7, էջ 284-286
  5. (Անգլերեն) «By the book»։ 9-15 mars 2006  .
  6. 6,0 6,1 6,2 Լ. Խաչիկյան, (1959-09-28)։ «Հայկական ՍՍՌ Մինիստրների Սովետին առընթեր գիտա-հետազոտական ինստիտուտ «Մատենադարանը»»։ hpj.asj-oa.am։ էջ 2։ Վերցված է 2016-05-13 
  7. «Մատենադարանի կայքէջ, Պատմություն»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-14 
  8. 8,0 8,1 Mavian, Sèda (2006). Hachette. ed։ (ֆրանսերեն). Arménie. Paris. ISBN 978-2-01-240509-7. .
  9. Agop Jack Hacikyan (dir.), The Heritage of Armenian Literature, vol. II : From the Sixth to the Eighteenth Century, Détroit, Wayne State University Press,‎ 2002 (ISBN 978-0814330234), p. 87}}.
  10. Rick Ney, Tour Armenia, ArmeniaNow.com,‎ 2007, p. 40
  11. «Matenadaran to Have New Annex, Show-Rooms to Increase Four-Fold, 10 Million Dollars Being Invested» (անգլերեն)։ 22 septembre 2008  .
  12. Hakobyan, Sona. "Groundbreaking ceremony for a new building of Matenadaran." Radiolur. May 14, 2009. Accessed May 15, 2009.
  13. «« Arménie : le musée des manuscrits ouvre une nouvelle aile pour la recherche »»։ 8 novembre 2011  .
  14. Ստեփանյան Ռուզաննա։ «Կայացավ Մատենադարանի նոր մասնաշենքի բացման պաշտոնական արարողությունը»։ «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան (Armenian)։ Վերցված է 2016-05-14 
  15. Dédéyan, Gérard. Histoire du peuple arménien. Privat. էջ 804. ISBN 9782708968745. https://www.amazon.fr/Histoire-peuple-arm%25C3%25A9nien-G%25C3%25A9rard-D%25C3%25A9d%25C3%25A9yan/dp/2708968742. 
  16. «Site du Matenadaran, page d'accueil»  .
  17. 17,0 17,1 Mouradian Venturini, Élisabeth (2007). L'Harmattan. ed։ (ֆրանսերեն). Parlons arménien. Paris. ISBN 978-2-2960-4534-7. .
  18. 18,0 18,1 «Site du Matenadaran, « Histoire du Matenadaran »»  .
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 (Անգլերեն) Armenian Studies Program, California State University (ed.)։ «Arts of Armenia (Miniatures)»  .
  20. (Անգլերեն) Armenia Patriarchate of St. James, Jerusalem (ed.)։ «The Calouste Gulbenkian Library»  .
  21. (իտալերեն) «Il Monastero Mechitarista di Vienna»  .
  22. (Անգլերեն) Mother See of Holy Etchmiadzin (ed.)։ «Karekin I Educational Center»  .
  23. Hovannisian, Richard G. (2001). Mazda Publishers. ed։ (անգլերեն). Armenian Baghesh/Bitlis and Taron/Mush. Costa Mesa. ISBN 978-1568591360. .
  24. «Site du Matenadaran, « Quelques spécimens originaux »»  .
  25. «UNESCO Memory of the World Register Nomination Form - The Mashtots Matenadaran Ancient Manuscripts Collection»։ Վերցված է 2013-09-14 
  26. «ՀՀ Կառավարության որոշումը «Մատենադարան» Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության կանոնադրությունը հաստատելու ՀՀ Կառավարության 2002 թվականի սեպտեմբերի 12-ի n 1885-ն որոշումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին»։ www.arlis.am։ 2008-05-15։ Վերցված է 2016-05-13 
  27. (Անգլերեն) «Hrachya Tamrazian becomes new Director of Matenadaran»։ 19 juillet 2007  .
  28. Dédéyan, Gérard. Histoire du peuple arménien. Privat. էջ 637. ISBN 9782708968745. https://www.amazon.fr/Histoire-peuple-arm%25C3%25A9nien-G%25C3%25A9rard-D%25C3%25A9d%25C3%25A9yan/dp/2708968742. 
  29. «Մատենադարանի վեբկայք»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  30. «Մատենադարանի կայքէջ, Ձեռագրատուն»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  31. «Մատենադարանի կայքէջ, Մատենադարանի թանգարանային համալիր»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  32. «Մատենադարանի կայքէջ, Մատենադարանի ընթերցասրահ»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  33. «Մատենադարանի կայքէջ, Միջազգային կապերի բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  34. «Մատենադարանի կայքէջ, Թվայնացման և կայքէջի սպասարկման բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  35. «Մատենադարանի կայքէջ, Հայագիտական տպագիր գրականության և մամուլի բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  36. «Մատենադարանի կայքէջ, Արխիվային փաստաթղթերի պահպանման և գիտական մշակման բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  37. «Մատենադարանի կայքէջ, Վերականգնման բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  38. «Մատենադարանի կայքէջ, Համակարգչային բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  39. «Մատենադարանի կայքէջ, Գիտահետազոտական բաժիններ»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  40. Dédéyan, Gérard. Histoire du peuple arménien. Privat. էջ 805. ISBN 9782708968745. https://www.amazon.fr/Histoire-peuple-arm%25C3%25A9nien-G%25C3%25A9rard-D%25C3%25A9d%25C3%25A9yan/dp/2708968742. 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]