Եզնիկ Կողբացու աշխատություններից պահպանվել են «Եղծ աղանդոց»–ը՝ հայ փիլիսոփայության կարևոր սկզբնաղբյուրներից մեկը (հայտնի է նաև «Վասն Աստուծոյ» անվամբ)
Եզնիկ Կողբացին հայ փիլիսոփայության մեջ զարկ է տվել պատրիստիկական–ջատագովական ուղղությանը։ Հիմնականում հետաքրքրվել է գոյաբանական հարցերով, մշակել մոնիստական փիլիսոփայական, աստվածաբանական ուսմունք։ Ըստ նրա, միակ և իրական սուբստանցը Աստվածն է՝ մշտնջենական, ոչնչով չպայմանավորված, բայց ամեն ինչի պատճառ հանդիսացող էակը։ Այս դիրքերից նա սուր պայքար է մղել քրիստոնեական գաղափարախոսությունը հակադրող փիլիսոփայական և կրոնա–աղանդավորական ուսմունքների դեմ, հերքել է հեթանոսական աշխարհայացքը, անտիկ փիլիսոփաների ուսմունքները և հատկապես պարսից զրվանականությունը։ Աղանդների հերքման և քրիստոնեության փիլիսոփայական հիմնավորման առնչությամբ Եզնիկ Կողբացին արտահայտվում է նաև անտիկ փիլիսոփայական ուսմունքների՝ հունական պոլիթեիզմի, ստորկյան պանթեիզմի, էպիկուրյան աթեիզմի դեմ, քննադատում զգայական աշխարհի առաջացման մասին Պլատոնի ուսմունքը։ Ռացիոնալիզմի դիրքերից նա ժխտում է սնահավատությունը, ճակատագրապաշտությունը, աստղագուշակությունը, հեթանոսությունից հավատալիքները։ Ըստ նրա աշխարհը ճանաչվում է զգայության ու բանականության միջոցով։ Զգայությամբ մարդն ընկալում է նյութական աշխարհը, բանականությամբ սահմանում է այն և որոշում իր գործողությունները, վարվելակերպը։ Հետևաբար, բանականությունը, զգայության համեմատությամբ ճանաչողության բարձր ձև է։ Սակայն, զգայությունից և բանականությունից բացի, մարդուն հատուկ է նաև բնազդը։ Մտածելու ունակությունը կորցնելու դեպքում մարդը բացառապես գործում է բնազդով։ Եզնիկ Կողբացին պաշտպանել է չորս տարրի ուսմունքը. ըստ նրա, բնությունը կազմված է աստծու ստեղծած չորս տարրերից՝ կրակից, օդից, ջրից և հողից։ Գիտության պատմության համար կարևոր նշանակություն ունեն Եզնիկ Կողբացու արտահայտած մտքերը բնագիտության (ֆիզիկայի, բժշկության և կենսաբանության) մասին։ Կողբացին «մարտական խոսքերով» պայքարում են անտիկ փիլիսոփայության սկզբունքների դեմ, բայց միևնույն ժամանակ գովաբանում է նրանց ովքեր քրիստոնամետ մտքեր են արտահայտել ու «մոտեցել ճշմարիտ գիտության դռներին»։ Ըստ Կողբացու՝ հավատը և բանականությունը պետք է գործածել տարբեր խնդիրներ լուծելու համար։ Եզնիկ Կողբացին միաստվածության և արարչապաշտության տեսանկյունից է դիտարկում Աստծո և աշխարհի հարաբերակցության հարցը։ Կողբացին միանշանակ ժխտում է չարի հիմնագոյացություն լինելը։ Եզնիկ Կողբացին մերժում է նաև ճակատագրապաշտական ուսմունքները, որոնք մարդու գործունեությունը պայմանավորվում են արտաքին ուժերի՝ մոլորակների, աստղերի, բախտի, անհրաժեշտության և այլնի ներգործությամբ։ Եզնիկ Կողբացու մոտ նկատելի է երկրային և երկնային մարմինների նյութական կազմի նույնացման միտումը[4]։ Տիեզերքը նա դիտում է իրապես կիսաբոլորակ, իսկ երկիրը՝ սկավառակ։ Եզնիկ Կողբացին ռացիոնալիզմի դիրքերից ցույց է տվել սնահավատության, ճակատագրապաշտության, աստղագուշակության, հեթանոսության վերապրուկների անհիմն լինելը։ Մարդ անհատի և մարդկության կյանքը նա բաժանել է երեք շրջանների՝ մանկություն, երիտասարդություն և չափահասություն, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի որոշակի ճանաչողական ունակություններ և սահմաններ։ Կողբացին բարձր է գնահատում գիտելիքի ընկերային-բարոյագիտական նշանակությունը և արժեքը, ժառանգորդման գաղափարը։
Եզնիկ Կողբացու աշխատություններից պահպանվել են «Եղծ աղանդոց»–ը՝ հայ փիլիսոփայության կարևոր սկզբնաղբյուրներից մեկը (հայտնի է նաև «Վասն Աստուծոյ» անվամբ)։ Բնագիրը պահպանվել է եզակի ընդօրինակությամբ, վերնագիր չունի, նշված է «Երանելոյն Եզնկայ Վարդապետի»։ Երկը բաժանված է չորս գլուխների՝ «Հեթանոսական աղանդների հերքումը», «Պարսից կրոնի հերքումը», «Հունական իմաստասերների հերքումը», «Մարկիոնի աղանդի հերքումը» վերնագրերով[5]։ Այս գլուխգործոցը հայ Աստվածաբան-իմաստասիրական մտքի և դասական հայրախոսության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից է։ «Եղծ աղանդոց» երկում, որի կենտրոնական թեման միաստվածության հիմնավորման ու չարիքների գոյության հարցն է, վերլուծվում և գնահատվում են նաև հեթանոսական հավատալիքները, պարսից կրոնը՝ զրադաշտականությունը, հունական, փիլիսոփայական ուսմունքները և Մարկիոնի գնոստիկական ուսմունքը։ 5-րդ դարի կեսին հայ ազգային մտքի առաջ ծառացել էր նոր խնդիր՝ տեսականորեն հերքել և դատապարտել զրադաշտական դուալիստական կրոնի գաղափարատեսական հիմքերն ու ակունքները, ամրապնդել քրիստոնեության դիրքերը Հայաստանում և քրիստոնեության վարդապետության հենքի վրա հիմնավորել ազգային-ազատագրական պայքարի անհրաժեշտությունը։ Եզնիկ Կողբացու երկը, որում քննարկվում են բնազանցական, բնափիլիսոփայական, մարդաբանական և սոցիալ-փիլիսոփոյական բնույթի հարցեր, միաժամանակ ազգային-ազատագրական պայքարի տեսական հիմնավորման փորձ էր։ Իբրև ջատագով Եզնիկ Կողբացին իր գլխավոր խնդիրն էր համարում պաշտպանել քրիստոնեական կրոնի սկզբունքները և միաժամանակ ցույց տալ քրիստոնեությունը քննադատող կրոնական ուսմունքների սնանկությունը, որոնք հակասում են Աստծո, աշխարհի, չարիքների, հոգու, նախախնամության և մարդու կամքի ազատության մասին քրիստոնեական վարդապետությանը։ Եզնիկ Կողբացու մոտ զրադաշտականության քննադատությունը վերաճել է առհասարակ հեթանոսության համակարգված և տրամաբանական քննադատության։ «Եղծ աղանդոց»–ը՝ մեծարժեք է նաև լեզվաոճական առումով․ այն հին գրավոր լեզվի մեսրոպյան կամ դասական շրջանին բնորոշ օրինակ է։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1762 թվականին Զմյուռնիայում՝ «Գիրք ընդդիմութեանց արարեալ ի Սրրբոյ Եզնկայ Կողբացոյ Հայոց Վարդապետէ․․․» վերնագրով, երկրորդ անգամ՝ 1826 թվականին Վենետիկում։[5][6] Երկն ունեցել է գերմաներեն, ֆրանսերեն, ռուսերեն և հայերեն բազում հրատարակություններ, որոնցից աշխարհաբար՝ Բունեոս Այրեսում՝ 1951 թվականին, Երևանում՝ 1970 թվականին։
Եզնիկ Կողբացի, [Ճառք ընդդէմ աղանդոց], հատոր Առաջին, Ներածութիւն և քննական բնագիր, սրբագրուած և միակ վաւերական հրատարակութիւն, առանց այլընթերցումների. Աշխատասիրութեամբ Մարտիրոս Մինասեանի, Ժնև, 1992, 222 էջ։
Եզնիկ Կողբացի, [Ճառք ընդդէմ աղանդոց], հատոր երկրորդ, Ծանօթագրութիւններ և համաբարբառ. Աշխատասիրութեամբ Մարտիրոս Մինասեանի, Ժնև, 1992, 645 էջ։
Եզնիկ Կողբացու լիակատար մատենագիտությունը տե՛ս Եզնիկ Կողբացի, [Ճառք ընդդէմ աղանդոց], հատոր Առաջին, Ներածութիւն և քննական բնագիր, սրբագրուած և միակ վաւերական հրատարակութիւն, առանց այլընթերցումների. Աշխատասիրութեամբ Մարտիրոս Մինասեանի, Ժնև, 1992, էջ 17-42
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից (հ․ 3, էջ 486)։
Eznik of Kolb Վիքիպահեստում
