Մետաքսե

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մետաքսե
Մետաքսե.jpg
Ծնվել էդեկտեմբերի 23, 1926(1926-12-23)
ԾննդավայրԱրթիկ
Վախճանվել էօգոստոսի 10, 2014(2014-08-10) (87 տարեկանում)
Վախճանի վայրԵրևան, Հայաստան
Մասնագիտությունհասարակական գործիչ, բանաստեղծ, արձակագիր և գրող
Լեզուհայերեն
Ազգությունհայ
ՔաղաքացիությունFlag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ
Flag of Armenia.svg Հայաստան
ԿրթությունՀայկական պետական մանկավարժական համալսարան և Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտ
ԱնդամակցությունՀայաստանի գրողների միություն
ԿուսակցությունԽՄԿԿ
ՊարգևներՄովսես Խորենացու մեդալ
Մետաքսե Վիքիքաղվածքում
Metakse Վիքիպահեստում

Մետաքսե (Մետաքսե Սերոբի Պողոսյան, դեկտեմբերի 23, 1926(1926-12-23), Արթիկ - օգոստոսի 10, 2014(2014-08-10), Երևան, Հայաստան), ճանաչված հայ բանաստեղծուհի, գրող, թարգմանիչ և հասարակական գործիչ, Հայաստանի գրողների միության անդամ 1963 թվականից, Արցախյան շարժման ակտիվ մասնակից։ ԽՄԿԿ անդամ 1948 թվականից:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մետաքսեն ծնվել է 1926 թվականին Արթիկի շրջանի Եգանլար գյուղում (այժմ՝ ՀՀ Շիրակի մարզի Արևշատ գյուղ)։ Վաղ տարիքում որբացել է և մեծացել է Գյումրու մանկատանը։ 1952 թվականին ավարտել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտը, 1958 թվականին՝ ԽՍՀՄ Գրողների միությանը կից Մոսկվայի Գորկու անվան գրականության ինստիտուտը[1]:

Որպես նավաստի աշխատել է «Լիպեցկ» շոգենավում, որով եղել է Եգիպտոսում և Ալբանիայում։ 1963 թվականից եղել է Հայաստանի գրողների միության անդամ, 1989-1991 թվականներին՝ Հայաստանի Մայրության հիմնադրամի փոխնախագահը: 1992-1995 թվականներին Հայաստանի գրողների միությունում ստեղծել է Արցախի ազատամարտիկներին օգնող հանձնախումբը և եղել է արցախյան պատերազմում զինվորների աջակցության հանձնաժողովի նախագահը։ 1981 թվականին Մետաքսեի միջնորդությամբ ու ջանքերով Արևշատում կառուցվել է մշակույթի տուն, 2001 թվականին վերակառուցվել է գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որտեղ բանաստեղխուհին ոչ միայն կազմակերպչական աշխատանքներ է կատարել, այլ նամակով դիմել է Գարեգին երկրորդ կաթողիկոսին՝ եկեղեցու շինարարությունն ավարտին հասցնելու համար: 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի տարիներին Մետաքսեն եղել է Հայաստանի մայրության հիմնադրամի փոխնախագահ և մեծ աշխատանք է կատարել աղետի գոտում: Գյումրիում և Սպիտակաում օգնություն է կազմակերպել միակողմանի և երկկողմանի որբերի համար: 2006 թվականին Շիրակի մարզի Արևշատ գյուղի դպրոցն անվանակոչվել է Մետաքսեի անունով (ՀՀ Շիրակի մարզպետի 2005 թվականի դեկտեմբերի 14-ի թիվ 202 որոշում):

Կազմել է Դափնեպսակ Չարենցին բանաստեղծությունների ժողովածուն (առաջաբանը՝ Արփենիկ Չարենցի, ՀԳՄ, 2011):

Արցախյան ազատամարտի տարիներին Մետաքսեն ստեղծել է ՀԳՄ Արցախի ազատամարտիկներին օգնող հանձնախումբը[2]:

Մետաքսեն «Լիպեցկ» շոգենավում
Մետաքսեն դստեր՝ Լիլիթի հետ
Մետաքսեն օգնություն է ուղարկում Արցախյան պատերազմի մարտիկներին

Ստեղծագործական ուղի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մետաքսեն երեք տասնյակից ավելի գրքերի հեղինակ է, որոնցից են՝ «Զգույշ, սիրտ է», «Սերը հավատ է». «Արցունքները չեն ծերանում», «Հազար ու մի սեր», «Երբ ես գալու, Տեր» և 1995 թվականին հրատարակել է «Շամիրամ» պոեմը։ Մանկական գրքերից են «Մաքրասեր Լիլիթը», «Լիլիթը և բադիկները», «Աչիկի և Վաչիկի զրույցը», «Ճստիկը» գրքերը։ Մոսկվայում հրատարակվել է ռուսերեն «Ճակատագիր», «Կյանքի գրկում», «Հազար ու մի սեր» գրքերը[3]։

Մետաքսեի հուշատախտակը Երևանի Տիգրան Մեծ պողոտայում

Մետաքսեն թարգմանվել է անգլերեն, գերմաներեն, իսպաներեն, իտալերեն, չեխերեն, մակեդոներեն, լեհերեն, բուլղարերեն, ռուսերեն, սերբերեն և ուրիշ լեզուներով։ Մետաքեն թարգմանել է ռուս բանաստեղծուհի Բելլա Ախմադուլինայի «Բանաստեղծություններ», սլովակ Միրոսլավ Վալեկի «Հեռավոր հանդիպում», ռումին դասական Թուդոր Արգեզիի «Խորհրդավոր սաղմոս» բանաստեղծական գրքերը և մակեդոնացի Սլավկա Մանևայի «Ջիջի» մանկական պատմվածքների գիրքը։ Նա, որպես պատվիրակ մասնակցել է պոեզիայի միջազգային մի շարք փառատոների և իր ստեղծագործություններով բարձր է պահել հայ պոեզիայի հռչակը։

1985 թվականին ԽՍՀՄ գրողների պատվիրակության կազմում Մետաքսեն եղել է Իտալիայում և Սիրակուզա քաղաքի «Լացող Տիրամայր» հյուրանոցում, արժանացել է Աստծո տեսիլքին, որը ներշնչել է բանաստեղծուհուն Հայաստան վերադառնալուց հետո գրելու «Ամենափրկիչ», «Հովհաննես Մկրտիչ» և «Աստծո տեսիլք» պոեմները, որոնք առանձին գրքերով հրատարակվել են հայերեն և անգլերեն լեզուներով։ 2003 թվականին Մետաքսեն այդ պոեմներն ուղարկել է Վատիկան, Հռոմի Պապ Հովհաննես Պողոս Երկրորդին նամակում՝ պատմելով Սիրակուզայի տեսիլքը։ Պատասխան նամակում Հռոմի Պապը գրել է, որ իր աղոթքների մեջ հիշելու է բանաստեղծուհու անունը և «Աստծո օրհնանքները շռայլորեն ցողում է նրա վրա»[4]:

1990 թվականին Նյու Յորքում հրատարակված «Բոլոր դարերի ու ժամանակների բանաստեղծուհիները սիրո մասին» հատընտիրում տեղ է գտել Մետաքսեի «Գաղտնիք չի մնում» բանաստեղությունը: 3000 հեղինակներից ընտրվել է 197 անուն, որոնցից 14-ը բանաստեղծուհիներ են, որոնց անունները զետեղվել են գրքի կազմին, այդ թվում՝ Սաֆո, Աննա Ախմատովա, Էմիլի Դիքինսոն, Մետաքսե[5]: Գրքի առաջաբանում գրող, հրատարակիչ Ուենդի Մըլֆորդը գրել է.

Aquote1.png Մետաքսեի բանաստեղծությունը ընդհանրացնող մեծ ուժ ունի[5]:
- Ուենդի Մըլֆորդ
Aquote2.png


Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեաքսեն վախճանվել է 2014 թվականի օգոստոսի 10-ին, Երևանում[6]։ Մետաքսեի մահվան կապակցությամբ Հայաստանի վարչապետի որոշմամբ ստեղծվել է թաղման կառավարական հանձնաժողով[7]: Թաղված է Երևանի քաղաքային պանթեոնում:

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • ՀՀ ՊՆ ոսկե և «Զորավար Անդրանիկ» մեդալներ, 1998:
  • Արցախի ազատագրման գործում ունեցած ավանդի համար ոսկե մեդալ, 2004:
  • Արցախի «Մայրական երախտագիտություն» մեդալ, 2004:
  • Երկրապահ հուշամեդալ, 2006:
  • Սպարապետ Վազգեն Սարգսյան շքանշան, 2007:
  • Զորավար Անդրնաիկ մեծադիր մեդալ, 2007:
  • ՀԳՄ գրական վաստակի համար մեդալ, 2007:
  • Մովսես Խորենացու մեդալ, 2008:
  • Սուրբ Սահակ-Սուրբ Մաշտոց շքանշան, 2011:

Երկերի մատենագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ջահելություն, Երևան, 1957, 58 էջ:
  • Կնոջ սիրտ, Երևան, 1960, 114 էջ:
  • Ուրիշի արցունքները, Երևան, 1963, 96 էջ:
  • Նվիրում, Երևան, 1968, 157 էջ:
  • Զգույշ, սիրտ է, Երևան, 1974, 184 էջ:
  • Սերը հավատ է, Երևան, 1977, 152 էջ:
  • Հազար ու մի սեր, Երևան, 1981, 316 էջ:
  • Սիրո թալիսման, Երևան, 1983, 160 էջ:
  • Լեռները լալիս են գարնանը, Երևան, 1987, 176 էջ:
  • Արցունքները չեն ծերանում, Երևան, 1989, 464 էջ:
  • Շամիրամ, պոեմ, 1995:
  • Հովհաննես Շիրազը իմ հուշերում, Երևան, 2002, 192 էջ:
  • Ամենափրկիչ (պոեմ), Երևան, 2003, 224 էջ:
  • Ե՞րբ ես գալու, Տեր, Երևան, 2003, 252 էջ:
  • Հովհաննես Մկրտիչ (պոեմ), Երևան, 2003, 85 էջ:
  • Պարույր Սևակը իմ կյանքում, Երևան, 2004, 193 էջ:
  • Զրույց աշխարհի հետ, Երևան, 2007, 464 էջ:
  • Ճակատագրական կին, 2007:
  • Սերս ծոցիս մեջ մնաց, Երևան, 2009, 480 էջ:
  • Մենք ենք ու մենք, Երևան, 2011, 456 էջ:

Մանկական ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մաքրասեր Լիլիթը, 1964:
  • Լիլիթը և բադիկները, 1977:
  • Աչիկի ու Վաչիկի զրույցը, 2006:
  • Ճստիկը, 2010:
  • Ծառ չկտրենք (մանկական բանաստեղծություններ), Երևան, 2013, 96 էջ:

Ռուսերեն հրատարակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ճակատագիր, 1060:
  • Կյանքի գրկում, 1976:
  • Հազար ու մի սեր, 1986:

Թարգմանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Նադյա Կեխլիբարովա, «Երկինքը նորից հինեց լույսերի շղարշը փիրուզ...» (բանաստեղծություն): «Գարուն», 1967, № 3, էջ 54։
  • Բելլա Ախմադուլինա, Բանաստեղծություններ, Ե., Հայաստան, 1968, 64 էջ: Բովանդակություն՝ «Թանկ ժամանակդ...»; Թախանձանք; Մոմ; Ձմեռ; Լուսնոտներ; Փոքրիկ ինքնաթիռներ; Հրաժեշտ; Ուրիշ է; Բնանկար; Կեմերովո; Մթնշաղ; Աշուն; Երազ; Շոպենի մազուրկան; Մարտ; Համրություն; Գիշեր; «Վրաստանը երազում...»; Սարսուռ:
  • Միրոսլավ Վալեկ, Հեռավոր հանդիպում, 1979:
  • Թուդոր Արզեզի, Խորհրդավոր սաղմոս, 1987:
  • Սլավկա Մանևա, Ջիջա, 2008:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Ով ով է: Հայեր» հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, գլխավոր խմբագիր՝ Հովհաննես Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, Երևան, 2007:
  2. Կենսագրական (2001)։ Մետաքսե: Ժամանակակից հայ գրողները։ Միհր 
  3. Մինասյան Սիլվա (2003)։ Մետաքսեի աշխարհը եւ լեզուն: Մենագր (հայերեն)։ Հայաստան։ ISBN 9785540019118 
  4. Հակոբյան Արմինե, Մկրտչյան Սոկրատ, Հովակիմյան Լուսիկ, eds. (2006)։ Մետաքսե: Ճակատագրական կին: Հոդվածներ, նամակներ, կարծիքներ, բանաստեղծություններ, փաստեր: Կենսամատենագիտություն։ Երևան: Զանգակ-97։ ISBN 9789994111428 
  5. 5,0 5,1 Love Poems by Women. An anthology of poetry from around the world and through the ages. Edited by Wendy Mulford. Ballantine Books. 1990. ISBN 0-449-90538-1.
  6. «Մետաքսե « Հայաստանի Գրողների Միություն»։ Վերցված է 2019-03-22 
  7. «ԻՐՏԵԿ - Իրավական տեղեկատվական կենտրոն»։ http://www.irtek.am (հայերեն)։ Վերցված է 2019-03-22 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Մետաքսե հոդվածին