Նոր Ջուղա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ջուղա
Բնակավայր
Նոր Ջուղա
Vank Cathedral courtyard.jpg
Կոորդինատներ: 32°38′11″ հս․ լ. 51°39′21″ ավ. ե. / 32.63639° հս․. լ. 51.65583° ավ. ե. / 32.63639; 51.65583
ԵրկիրԻրան Իրան
##Նոր Ջուղա (Իրան)
Red pog.png

Նոր Ջուղա, նախկին քաղաք, այժմ՝ թաղամաս Իրանի Սպահան քաղաքի կազմում։ Կարևոր կենտրոն է եղել իրանահայության համար։ Հիմնադրվել է 1606 թվին, երբ շահ Աբասը Արևելյան Հայաստանից ու հարակից տարածքներից մոտ 300.000 հայ տեղահանեց ու գաղթեցրեց Իրան։

Հայերը Նոր Ջուղայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուշ միջնադար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերը Նոր Ջուղայում հաստատվել են շահ Աբբաս I-ի օրոք։ 16-րդ դարի սկզբին Նոր Ջուղա են տեղափոխվել տեղահանված և Իրանի Սպահանի նահանգ քշված Ջուղայի հայերը, Զայանդերուդ գետի աջ ափին՝ Սպահան քաղաքի մոտ։ Նպատակ ունենալով հայ վաճառականների միջոցով ընդլայնել Իրանի առևտրական և քաղաքական կապերն օտարերկրյա պետությունների հետ՝ Աբբաս I-ը Նոր Ջուղային շնորհել է արտոնություններ («Արքունի Խասսերին» վերապահվող իրավունքներ)։

Բնակավայրն ունեցել է ինքնավարություն, որն իրականացրել է քալանթարը (քաղաքագլուխ), դատական գործերը վարել է քեդխուդան (քալանթարի տեղակալը)։ Կարճ ժամանակում Նոր Ջուղան բարգավաճել է, արդեն 1620-ական թվականներին ունեցել է ավելի քան 30 հազար բնակիչ, դարձել երկրի առևտրական կապիտալի կենտրոն։ Նորջուղայեցի հայ վաճառականներին հանձնել իրանական հում մետաքսի արտասահմանյան մենաշնորհը։ 17-րդ դարի կեսին տեղի հայ վաճառականները ստեղծել են «Նոր ջուղայի հայ առևտրական ընկերությունը»: Տնտեսական գործունեությանը զուգընթաց, նրանք հաճախ կատարել են նաև դիվանագիտական հանձնարարություններ։

Համայնքը միատարր չէր. զգալի թիվ են կազմել միջին և չքավոր խավերը, որոնք հիմնականում զբաղվել են արհեստագործությամբ։ Նոր Ջուղայի հայ արհեստավորների սոցիալական բողոքի դրսևորումներից էր 1630-1640-ական թվականներին դերձակ Թումիկի և սև Պետրոսի գլխավորությամբ ծագած աղանդավորական շարժումը։ 1722 թվականի աֆղանների արշավանքի ժամանակ, երբ Միր Մահմուդը գրավել է Սպահանը և սկիզբ դրել Սեֆյան Պարսկաստանի անկմանը, Նոր Ջուղան ավերվել է, հայերը գաղթել են Հնդկաստան, Ֆրանսիա, Ավստրիա, Հոլանդիա, Ռուսաստան և այլուր։ 17-18-րդ դարերում Նոր Ջուղան եղել է հայկական մշակույթի կարևոր կենտրոն։

1630-ական թվականներին Խաչատուր Կեսարացին հիմնել է դպրոց, որը ժամանակակիցները կոչել են «համալսարան»: 1638 թվականին հիմնադրելէ տպարան։ Նշանակալի դեր է խաղացել նաև Սուրբ Ամենափրկիչ վանքի դպրոցը, որտեղ աշակերտներին սովորեցրել են եվրոպական լեզուներ և «վաճառականության արվեստ»: Վանքին կից բացվել է մատենադարան, որտեղ հավաքվել են բազմաթիվ հայերեն ձեռագրեր։ Զարգացում են ապրել որմնանկարչությունը, գեղանկարչությունը, մանրանկարչությունը, ճարտարապետությունը, աշուղական պոեզիան։

Ժամանակակից շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր Ջուղան եղել է իրանաբնակ (բացառությամբ Ատրպատականի), իսկ հետագայում նաև հնդկաստանաբնակ հայերի հոգևոր կենտրոն։ 19-20-րդ դարերում մնացել է որպես թեմական և մշակութային կենտրոն։ 19-րդ դարի 30-ական թվականներին Նոր Ջուղայում բնակվել է շուրջ 4 հազար հայ։ Այդ տարիներին բացվել էր Նոր Ջուղայի առաջին հայկական դպրոցը (1831-1853): 1858 թվականին հիմնվել է Օրիորդաց դպրոցը, 1880 թվականին մի շարք դպրոցներ միավորվել և կազմել են Ազգային կենտրոնական դպրոց։ 20-րդ դարի սկզբին բացվել է Գևորգ Քանանյան իգական դպրոցը։ 1905-1911 թվականների իրանական հեղափոխությունից հետո աշխուժացել արդեն է Նոր Ջուղայի մշակութային կյանքը։ Կառուցվել է թանգարան-մատենադարանի շենքը (1905)։ 1930-ական թվականներին ստեղծվել են ազգային ակումբներ, կազմակերպվել երգչախմբեր։ Հրատարակվել են «Նոր Ջուղայի լրաբեր» ամսաթերթը (1904-1908), «Նոր Ջուղայի ավետաբեր (1906-1911), «Ընկեր» (1920) թերթերը և 10 անուն ձեռագիր կամ մեքենագիր պարբերականներ։ 1946 թվականից սկսվել է նորջուղահայերի ներգաղթը Խորհրդային Հայաստան: 1952 թվականին Նոր Ջուղայում բնակվել է 4675, 1958 թվականին՝ 5 հազար, 1969 թվականին՝ 8 հազար, 1979 թվականին՝ 10 հազար հայ։ Ներկայումս Նոր Ջուղան Սպահանի թաղամասերից է։ 2003 թվականի դրությամբ հայության թիվը եղել է շուրջ 7 հազար։ Հիմնականում զբաղվում են արհեստներով, տնայնագործությամբ, զգալի թիվ են կազմում մանր ձեռնարկատերերն ու առևտրականները, մտավորականները։

Նոր Ջուղան այժմ ունի 14 եկեղեցի (Սուրբ Ամենափրկիչ, Սուրբ Աստվածածին, Սուրբ Բեթղեհեմ եկեղեցի, Սուրբ Գևորգ, Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ, Սուրբ Հակոբ, Հովհաննես Մկրտիչ, Սուրբ Հովսեփ, Կատարինյան մենաստան, Սուրբ Մինաս, Ներսես Մեծ, Սուրբ Նիկողայոս, Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Ստեփանոս), որոնցից հիմնականը Սուրբ Ամենափրկիչ Վանքն է։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Յարութիւն Թ. Տէր Յովհանեանց, Պատմութիւն Նոր Ջուղայու որ յԱսպահան, հատոր առաջին, Նոր Ջուղա, 1880։
  • Առաքելյան Հ., Պարսկաստանի հայերը, Վիեննա, 1911, էջ 31։
  • Լեւոն Գ. Մինասեան, Նոր Ջուղան աւելի քան մէկ եւ քառորդ դարում, Ս. Էջմիածին, 1999։
  • Դիւան Ս. Ամենափրկիչ վանքի 1606-1960. Կազմեց Լ. Գ. Մինասեան,, Նոր Ջուղա, 1983։
  • Լեւոն Գ. Մինասեան, Նոր Ջուղայի տպարանն ու իր տպագրած գրքերը, Նոր Ջուղա, 1972։
  • Վահան Բայբուրդյան, Նոր Ջուղա, Երեւան, 2007։
  • Աշոտ Ստեփանյան, Նոր Ջուղայի կենցաղային մշակույթը, Երեւան, 2000։
  • Էլիզաբեթ Թաջիրյան, Նոր Ջուղայի հայ գաղթօջախը 17-18-րդ դդ. եւրոպական աղբյուրներում, Մաս I, Երեւան, 2012։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png