Պատմություն Աղվանից աշխարհի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի
Հայտնի չէ կարելի է վստահել աղբյուրին, թե ոչ
Dasxurantsi.jpg
Պատկերազարդումներ ձեռագրից
Հեղինակ Մովսես Կաղանկատվացի
Գրվել է 7-10-րդ դարեր
Բնագիր լեզու հայերեն
Թեմա Պատմություն
Առաջին հրատարակում 1860 թվական
Ձեռագրեր 1289 թվական
Բնագիր Ներկայացված է բնագրով

«Պատմություն Աղվանից աշխարհի» (գրբ.՝ Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի), հայկական միջնադարյան պատմագրության հուշարձան[1][2][3][4][5], որի հեղինակն ավանդաբար համարվում է պատմագիր Մովսես Կաղանկատվացին: Աշխատությունը գրված է 7-10-րդ դարերում գրաբարով: Աշխատությունը կազմված է երեք գրքից և իրենից ներկայացնում է վաղ միջնադարյան Կովկասյան Աղվանք, Հայաստանի, Վրաստանի, Կովկասին հարակից ժողովուրդների և ժողովուրդների, Բյուզանդիայի, Սասանյան Պարսկաստանի և Արաբական խալիֆայության հասարակական կարգի վերաբերյալ սկզբնաղբյուր[6][7]:

Ընդգրկող ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Աղվանք

«Պատմություն Աղվանից աշխարհի» աշխատությունը ժամանակագրորեն ընդգրկում է հին ժամանակներից մինչ մ.թ. 10-րդ դարը[8] Աղվանք հասկացությունը հեղինակը հասկանում է 387 թվականին Բյուզանդական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի միջև Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո ի հայտ եկած վարչական միավոր[8]: Պետք է նշել, որ 9-10-րդ դարերում «Աղվանք» հասկացությունը դառնում է պատմական։ Հին՝ «Աղվանք» (Արան) անվանումը պահպանած շրջաններից մեկի տարածքն արդեն նույնական չէր հնագույն Աղվանքի տարածքին[9][10]: Հենց «Աղվանք» հասկացությունն արդեն 7-րդ դարում կորցրեց նախկին կապը էթնիկ աղվանների հետ[11], և սկսած հենց այդ ժամանակից՝ այն կապվում էր երբեմնի գոյություն ունեցած Աղվանքի արևմտյան մասին հետ, որտեղ որոշակիորեն ապրում էր նաև հայ բնակչություն[12][13]:

Գրքի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Հայ պատմիչներ 

Համաձայն Ուղղափառ հանրագիտարանի՝ «Պատմություն Աղվանից աշխարհի» երկում Կովկասյան Աղվանք հասկացությունն ըմբռնվում է տարածք, որը գտնվում է Հայկական եկեղեցու աղվանից կաթողիկոսի իրավասության ներքո[Ն 1], որը ձգվում էր Արաքսից մինչև Դերբենտ[14]:

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 705 թվականից Կովկասի Աղվանքի եկեղեցին վերջնականապես դարձավ Հայ առաքելական եկեղեցու մաս, իսկ միջնադարյան «Աղվանքի եկեղեցի» կամ «աղվանից կաթողիկոս» եզրույթները հանդիսանում էին միայն պատմական անցյալի վերապրուկներ եկեղեցական ավանդության պահպանողականության արդյունքում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Тревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э. – VII в. н. э. (источники и литература). — М.-Л., 1959.
  2. Артамонов М. И. История хазар / Под редакцией и с примечаниями Л. Н. Гумилёва. — Гос. Эрмитажа, 1962.
  3. Պատմություն Աղվանից աշխարհի՝ հոդվածը Encyclopædia Iranica
  4. История человечества. VII—XVI века / Под ред. М.А. Аль-Бахит, Л. Базен, С.М. Сиссоко. — UNESCO, 2003. — Т. IV. — С. 260.
  5. Шнирельман, Войны памяти էջ 216-217։ Глава «Албанский миф»

    Между тем, не без подсказки З. М. Буниятова Мамедова выбрала для своей докторской диссертации острейшую проблему, стоявшую в центре азербайджанско-армянского спора — «каковы были политические границы Албанского государства в период античности и раннего средневековья, на какой территории шло формирование албанской этнической общности, которая была одним из предков азербайджанского народа, какова была её политическая жизнь, идеология, религия» (Мамедова, 1986. С. 3). В этой диссертации как бы подводился итог той многолетней работы по пересмотру албанской истории и культуры, которую провели азербайджанские авторы. У Мамедовой не было сомнений в том, что в Кавказской Албании до X в. имелась своя разнообразная литература на албанском языке, и она повторяла домыслы своих коллег о переводе «Истории албан» на армянский язык. К албанским деятелям культуры она, вслед за Буниятовым, причисляла Мовсеса Каганкатваци, Мхитара Гоша, Киракоса Гандзакаци (Мамедова, 1986. С. 8, 21-32, 38-39). Мало того, она писала о неких никому не ведомых переводах богословской литературы [218] с греческого и сирийского на албанский и высказывала догадку о том, что своя письменность в Албании появилась ещё в дохристианское время (Мамедова, 1986. С. 5-7, 256, прим. 1);

  6. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Мовсес անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  7. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Свазян անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  8. 8,0 8,1 Мадоян А. Г., Гукасян Э. Р. Видные деятели армянской культуры. — Е., 1982. — С. 104.
  9. История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.— М.: Восточная литература, 2002. ISBN 5-02-017711-3:

    Իսկ 9-10-րդ դարերի «աղվանական», «Աղվանք» եզրերի մասին կարելի է խոսել ավելի հանգամանալից: Այդ ընթացքում դրանք արդեն ամենայն հավանականությամբ պատմական էին: Աղվան ժողովրդի զգալի մասը (այլալեզու) Կուրի աջափնյակում հայացվեց (այս գործընթացը սկսվել էր դեռևս հին դարերում, բայց ավելի ակտիվացավ հենց 7-9-րդ դարերում: Աղբյուրները նաև փաստում են 10-րդ դարում Բերդայի շրջանում աղվանական (արանական) լեզվի մասին, բայց այնուհեռև հիշատակումներն անհետանում են: Ձախափնյա Աղվանքի էթնիկ առումով խայտաբղետ բնակչությունն ավելի շատ է անցնում պարսկերենի օգտագործմանը: Հիմնականում դա վերաբերում է Արան և Շիրվան քաղաքներին. Ադրբեջանի տարածքում հայտնված երկու խոշոր նահագներն այդպես անվանվեցին 9-10-րդ դարերում: Ինչ վերաբերում է գյուղական բնակչությանը, ապա նրանք, ըստ էության, ավելի երկար պահպանեցին իրենց լեզուները, որոնք մոտ են ժամանակակից դաղստանական, ավելի շատ լեզգիական լեզուներին:
    Երկու նահանգներից միայն մեկը՝ արևմտյանը, պահպանեց իր հին Արան (այսինքն՝ Աղվանք) անվանումը, այսինքն՝ դա նույնական էր նախկին Աղվանական թագավորությանը: Բաբեկի ու Խուռամյանների պարտությունը չկասեցրեց Անդրկովկասում խալիֆայության դեմ պայքարը: Բայց դրա կենտրոններ դարձան Հայաստանն ու Վրաստանը: Իմիջիայլոց, վերջին հին մայրաքաղաք Թբիլիսին, որտեղ կային շատ մուսուլմաններ (պարսիկներ և արաբներ), շատ սերտ էր կապված Խալիֆայության հետ և չընդգրկվեց այդ պայքարում:

  10. Шнирельман, Войны памяти։

    Մովսես Կաղանկատվացու «Աղվանք աշխարհը» բնավ նույնական չէր սկզբնական կովկասյան Աղվանքի հետ:

  11. Шнирельман, Войны памяти։
  12. Петрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв. — Л., 1949. — С. 28.
  13. История Древнего мира / Под ред. И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. — 2-е изд. — М.: 1983 Т. 3. Упадок древних обществ. — С. 201—220
  14. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ ПЭ անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում: