Աղվաններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Աղվաններ, նախա-դաղստանական լեզվախմբի լեզգինյան ենթախմբի աղվաներենով խոսող ցեղեր[1], Աղվանք երկրի կամ «Աղվանից բուն աշխարհի» անդրածին բնակիչները։

Հելլենիստական դարաշրջանում աղվանական ցեղերն անցել են դասակարգային հասարակության։ Մ.թ.ա. I դարում ձևավորվել է աղվանական ստրկատիրական պետությունը։ Ըստ հույն պատմիչ Ստրաբոնի՝ գեղեցիկ ու բարձրահասակ աղվանները խիզախ պատերազմողներ էին, հիմնականում զբաղվում էին պարզունակ փոխանակային առևտրով։ Հեթանոս աղվանները պաշտել են լուսինը (գլխավոր աստված), արեգակը և այլն։ 370-ական թվականներին Ուռնայր թագավորի օրոք, աղվանները պաշտոնապես ճանաչել են քրիստոնեությունը։ Դաշնակցային և դրացիական դարավոր կապերի մեջ գտնվելով Մեծ Հայքի հետ՝ աղվանները խորապես կրել են նրա ազդեցությունը։ Մեսրոպ Մաշտոցը աղվան Բենիամինի հետ միասին ստեղծեց աղվանական այբուբենը։ Սելջուկ–թուրքերի և մոնղոլ–թաթարների տիրապետության ժամանակներում (11-14-րդ դարեր), երբ Մերձկասպյան շրջանները վերածվեցին նորեկ քոչվորների ձմեռային արոտավայրերի, աղվանների մնացորդները ձուլվեցին Ատրպատականից դեպի հյուսիս շարժվող միջինասիական ծագմամբ օղուզա–թուրքմենական ցեղերին[2]։

Աղվանական ցեղերի էթնիկական և լեզվական պատկանելության հարցը միշտ տարաձայնությունների առիթ է հանդիսացել գիտական շրջաններում: Ուսումնասիրողների որոշ հատվածը նրանց՝ «Կովկասյան» ծագման վարկածի կողմնակիցն է (որի մասին շարադրված է հոդվածի սկզբնամասում), իսկ մյուսը՝ «Հյուսիս Իրանական» ծագման վարկածի:

Ըստ «Հյուսիս Իրանական» ծագման վարկածի. Աղվանական ցեղերը ձևավորվել են այսպես կոչված նախասկյութական՝ Սպարդաների (Ասքանազյան ծագում ունեցող և Արևելյան Անդրկովկասի Քուռ-Արաքսյան միջնատարածքում բնակվող ցեղեր) ու Մազքութների (Մոսոքյան ծագում ունեցող և Արևելյան Անդրկովկասի Կասպիական ափամերձ տարածքներում բնակվող ցեղեր) միախառնումից, որում բնականաբար իրենց մեծ մասնակցությունն են ունեցել Կովկասյան ցեղերը (հատկապես՝ Ուտիները) և իրենցից ներկայացրել են այսպես կոչված նախաալանական ցեղեր (Հայկական պատմական աղբյուրներում՝ Առավեղյան ցեղեր): Այս վարկածի հիմնական հիմքերից են հանդիսանում պատմական աղբյուրներում հիշատակվող և Աղվաններին վերաբերվող՝ Հնդեվրոպական ծագման անձնանունների ու տեղանունների առկայությունը, ինչպես նաև Աղվան էթնոսի դյուրին միաձուլումը Հայկական և Հյուսիս Իրանական էթնոսի հետ: Այդ իսկ պատճառով. նրանց երկիրը բացի «Բուն Աղվանք կամ Խորին Հայք» անվանումից, անվանել են նաև «Աղվանից կամ Մազքթաց երկիր /թագավորություն/>>: Ելնելով այս ենթադրություններից, ներկայումս կարծիքներ կան այն մասին, որ Աղվանների անմիջական հետնորդները /հավանաբար/ հանդիսանում են այժմյան Օսեթ ժողովրդի հարավային հատվածի (Հարավային Օսեթիա) էթնիկական խումբը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «աղվաններ» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։