Երվանդ Օտյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Երվանդ Օտյան
Երվանդ Օտյան.jpg
Ծնվել է սեպտեմբերի 19, 1869({{padleft:1869|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:19|2|0}})
Ծննդավայր Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն
Մահացել է 1926[1][2]
Մահվան վայր Կահիրե, Եգիպտոս
Քաղաքացիություն Ottoman flag.svg Օսմանյան կայսրություն
Ազգություն հայ
Կրթություն Պերպերյան վարժարան
Մասնագիտություն լեզվաբան, թարգմանիչ, վիպասան, խմբագիր, լրագրող և գրող
Աշխատավայր Հայրենիք
Երվանդ Օտյանին նվիրված ՀՀ փոստային նամականիշ

Երվանդ Օտյան (սեպտեմբերի 19, 1869({{padleft:1869|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:19|2|0}}), Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - 1926[1][2], Կահիրե, Եգիպտոս), արևմտահայ գրող-երգիծաբան, լրագրող, հրապարակագիր։

Օտյանն ստեղծել է սոցիալական ու քաղաքական երգիծանքի փայլուն երկեր, մեծապես առաջ մղել քննադատական ռեալիզմի հայ վիպագրությունը և լիակատար իրավունք նվաճել Հ. Պարոնյանից հետո կոչվելու «ծիծաղի համար ծնված մեծագույն հայ երգիծաբանը»[3]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երվանդ Օտյանը ծնվել է 1869 թ. սեպտեմբերի 19-ին Պոլսում։ 1882 թ. ընդունվել է Կ․ Պոլսի Պերպերյան վարժարանը։ Մեկուկես տարի հետո ուսումը շարունակել է տանը՝ հրավիրված մանկավարժների ղեկավարությամբ։ Պատանի հասակից սովորել է լեզուներ, կարդացել է ընտանեկան հարուստ գրադարանի հայերեն և ֆրանսերեն գրքերը, համակվել ընտանիքում տիրող գիտության, արվեստի, գրականության պաշտամունքով։

Երվանդ Օտյանը ստեղծագործությունները մամուլում տպագրվել են 1887 թ-ից, Ա․ Արփիարյանի հրավերով ստանձնել է «Հայրենիք» օրաթերթի օգնական-խմբագրի (1892-1895), ապա՝ խմբագրի (1896) պաշտոնը։ Նույն թերթում առաջին անգամ հանդես է եկել քրոնիկ-ֆելիետոններով, պատմվածքներով, նովելներով՝ «Սիրո նահատակ» (1892), «Վաշխառուն» (1893, 2-րդ հրտ․ 1956), «Կաղանդի վիպակ» (1895) և երգիծավեպով՝ «Գործ եփող մը» (1895, հետագայում՝ «Միջնորդ տեր պապան»)։

1879 թ. հորեղբոր՝ Գրիգոր Օտյանի նախաձեռնությամբ, իննամսյա ուղևորություն է կատարում Եվրոպայում։ Լինում է Փարիզում, Վիշիում, Հռոմում, Նեապոլում և այլ քաղաքներում։ Օտյանի անունը եղել է թուրքական իշխանությունների համար «անբարեհույս անձանց» ցուցակում։ 1896 թ. օգոստոսին, երբ Կ․ Պոլսում սկսվել են հայկական ջարդերը, նա գաղտնի հեռացել է այնտեղից։ Օտյանը եղել է Աթենքում, Կահիրեում, Փարիզում, Վիեննայում, Լոնդոնում, Բոմբեյում։

1908 թ. երիտթուրքական հեղափոխությունից հետո Օտյանը վերադարձել է Կ․ Պոլիս։ 1915 թ. Մեծ եղեռնի ժամանակ աքսորվել է Դեյր Էզ-Զոր։ Հրաշքով փրկվելով՝ 1918 թ. կրկին եկել է Կ․ Պոլիս, 1922 թ. տեղափոխվել Բուխարեստ, 1924 թ.՝ Տրիպոլի, 1925 թ.՝ Կահիրե, որտեղ վախճանվել է քաղցկեղից։ Թաղված է Մար Մինա գերեզմանատանը։

Օտյանը հանդես է եկել նաև Ս. Ժիրայր, Երօտ, Վահրամ, Դեր-Կոմս ծածկանուններով։

Ստեղծագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երվանդ Օտյանը հրատարակել է մի շարք երգիծական պարբերականներ (Ալեքսանդրիայում՝ «Ազատ խոսք», հիմնվել է Փարիզում, 1901-1908 թթ., «Ազատ բեմ», 1903-1906 թվականներ, «Կրակ», 1905 թ., Կ․ Պոլսում՝ «Կառափնատ», 1910 թվական, «Սև կատու», 1912 թ., «Մանանա», 1913-1914 թթ., «Իգնատ աղա», 1919-1920 թվականներ, «Երգիծական տարեցույց», 1921-1922 թթ.)։

Մամուլում տպագրել է հազարավոր հրապարակախոսական հոդվածներ, ֆելիետոններ, ծանակագրեր, պարսավագրեր, այլաբանական զրույցներ, երգիծական դիմանկարներ են։

Հայ դասական արձակի գանձարանում նոր ու ծանրակշիռ ներդրում են Օտյանի ֆելիետոնները, պամֆլետները, «Հեղափոխության մակաբույծները» (1898-1899) շարքի պատմվածքները, «Ճուղուպրիստ և ընկ․» (1910), «Պատերազմ և ․․․խաղաղություն» (1911) վիպակները, «Պրոպագանդիստը» (1901) և եռամաս «Ընկեր Բ․ Փանջունի» («Առաքելություն մը ի Ծապլվար», 1911, «Ընկեր Բ․ Փանջունի ի Վասպուրական» և «Իմ աշխարհայացքները», 1914, «Ընկեր Բ․ Փանջունի տարագրության մեջ», 1923) երգիծավեպերը։ Օտյանը երգիծանքի հզոր զենքով ծաղրել ու ձաղկել է ազգային այն գործիչներին, որոնք խոսքով ձևանում են «հեղափոխական», «հայրենասեր», «ազգային հերոս», մինչդեռ գործնականում ոտնահարում, արատավորում են ամեն մի սուրբ գաղափար։

Օտյանը մեծապես նպաստել է հայ սոցիալական երգիծանքի զարգացմանը [«Վաշխառուն» (1893), «Կաղանդի վիպակ» (1895), «Բարի դահիճը» (1899), «Համբարձում ադա» (1904), «Ոսկեմոլը» (1905) և տասնյակ ուրիշ պատմվածքներ, «Ագգային բարերարը» (1905), «Միքեի սիրարկածը» (1906), «Վաճառականի մը նամակները կամ Կատարյալ մարդ ըլլալու արվեստը» (1914) վիպակները, «Միչնորդ տեր պապան» (1895-1920), «Գործի մարդիկ» (1900-1901), «Ընտանիք, պատիվ, բարոյական» (1910), «Ես դրսեցի չեմ առներ» (1913), «Թաղականին կնիկը» (1915) վեպերը։ Ռեալիստական արձակի այս երկերում, ստեղծելով երգիծական տիպերի և բնավորությունների մի ամբողջ պատկերասրահ, գրողը ոչնչացնող ծաղրի է ենթարկում աշխարհիկ և կրոն, հարստահարիչներին, հղփացած դրամատերերին, կեղծ բարերարներին ու «ազնվաշուքներին»։

Հայ վիպագրության մեջ ուրույն տեղ ունեն Օտյանի «Ապտյուլ Համիտ և Շերլոք Հոլմս» (1911) և «Սալիհա հանըմ կամ բանակը բռնավորին դեմ» (1912) պատմաարկածային-դետեկտիվ վեպերը, որոնք պատկերում են համիդյան արյունոտ բռնատիրության դեմ մղվող պայքարը (1904-1908) և հագեցված են ազատության, ազգերի հավասարության ու համերաշխության, հայրենասիրության ու հումանիզմի գաղափարներով։

Ճանաչողական և գեղարվեստ, արժանիքներ ունեն նրա «թերթոնային» վեպերը և վեպ-ժամանակագրությունները՝ «Նոր հարուստներ» (1919-1920), «Թիվ 17 խաֆիեն» (հ․ 1-4, 1919-1921), «Կավե հերոսներ կամ մեր ագգայինճիները» (1921), «Տաբիթա կամ նոր աղջիկներ» (1922), «Կանաչ հովանոցով կինը» (1923), «Հայ Տիասբորան» (1924-1925

Ականատես և դեպքերի մասնակից գրողն անդրադարձել է առաջին աշխարհամարտի և հայոց ցեղասպանության տարիների իրադարձություններին, հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագրին, իսկ նորաստեղծ հայ սփյուռքին նվիրված «Հայ Տիասբորան» առաջին լայնահուն վեպում գեղարվեստորեն համոզում է, որ հայապահպանության երաշխիքը հայրենադարձությունն է, վերածնված մայր հայրենիքը։

Օտյանի ժառանգության մեջ առանձնանում են «Զավալլըն» (1905) զավեշտը, «Ֆրանքո-թրքական պատերազմ կամ Չարշըլը Արթին աղա» (բեմ․ 1906, հրտ․ 1909, հեղինակակից՝ Մ․ Կյուրճյսն) կատակերգությունր, «Արյունոտ հիշատակներ» (1898), «Տասներկու տարի Պոլսեն դուրս» (1912-1913), «Անիծյալ տարիներ» (1918-1919) հուշագրությունները, «Մեր երեսփոխանները» (1913) երգիծական դիմանկարների շարքը, որն իր արժանիքներով չի զիջում Հ․ Պարոնյանի «Ազգային ջոջերին»։

Նշանակալից են Լ․ Տոլստոյի «Հարություն» (1910) և «Աննա Կարենինա» (1911) վեպերի, Է․ Զոլայի, Ֆ․ Դոստոեսկու, Մ․ Գորկու, Մ․ Տվենի և ուրիշների ստեղծագործությունների նրա թարգմանությունները ֆրանսերենից։

Օտյանի ստեղծագործությունները թարգմանվել են ռուսերեն, ֆրանսերեն, բուլղարերեն, հունարեն, թուրքերեն, ալբաներեն։ Նրա երկերը բեմականացվել են, էկրանացվել է «Կեղծ լրտեսը» («Մուսյո Ժաք և ուրիշներ») պատմվածքը։

Երևանում կա Օտյանի անվան փողոց։

Երկերի մատենագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Առաքելութիւն մը ի Ծապլվար, Կ. Պոլիս, 1911, 136 էջ:
  • Պօղոս փաշա Նուպար (կենսագրական նօթեր), Կ. Պոլիս, 1911, 100 էջ:
  • Ապտիւլ Համիտ եւ Շէրլոք Հոլմս, հատ. Ա. Բռնաւորը անծանօթին դէմ, Կ. Պօլիս, 1911, 224 էջ:
  • Ապտիւլ Համիտ եւ Շէրլոք Հոլմս, հատ. Բ. Թիւրք հերոսուհի մը, Կ. Պօլիս, 1911, 208 էջ:
  • Ապտիւլ Համիտ եւ Շէրլոք Հոլմս, հատ. Գ. Դէպի անկում, Կ. Պօլիս, 1912, 224 էջ:
  • Ընկեր Փանջունի Վասպուրականի մէջ, Կ. Պոլիս, 1914, 192 էջ:
  • Մանանայ, ա. տ., 1914, 224 էջ:
  • Տասներկու տարի Պօլսէն դուրս. 1896–1908 (անձնական յիշատակներ), հատ. Ա., Կ. Պօլիս, 1914, 316 էջ:
  • Արիւնոտ յիշատակներ, Կ. Պոլիս, 1920, 48 էջ:
  • Երգիծական տարեցոյց, Ա. տարի, Կ. Պոլիս, 1920, 172 էջ:
  • Միջնորդ տէր պապան, Կ. Պոլիս, 1920, 376 էջ:
  • Յեղափոխութեան մակաբոյծները, ա. տ., 1920, 72 էջ:
  • Դատաստանական խորհրդին առջեւ կամ Բերայի գայթակղութիւնները, Կ. Պոլիս, 1921, 144 էջ:
  • Երգիծական տարեցոյց, Բ. տարի, Կ. Պոլիս, 1921, 144 էջ:
  • Թաղականին կնիկը, Կ. Պոլիս, 1921, 408 էջ:
  • Դատաստանական խորհրդին առջեւ կամ Բերայի գայթակղութիւնները, Կ. Պոլիս, 1922, 144 էջ:
  • Մատնիչը, Կ. Պօլիս, 1922, 120 էջ:
  • Տասներկու տարի Պօլսէն դուրս. 1896–1908 (անձնական յիշատակներ), հատ. Ա., Կ. Պօլիս, 1922, 408 էջ:
  • Առաքելութիւն մը ի Ծապլվար, Պուքրէշ, 1923, 80 էջ:
  • Ընկեր Փանջունի Վասպուրականի մէջ, Պուքրէշ, 1923, 84 էջ:
  • Տքթ. Վարդան, ա. տ., 1925, 192 էջ:
  • Ես դրսեցի չեմ առներ, Կ. Պոլիս, 1926, 732 էջ:
  • Ընտանիք, պատիւ, բարոյական, Կ. Պոլիս, 1929, 436 էջ:
  • Սալիհա հանըմ կամ բանակը բռնաւորին դէմ, հատ. Ա, Կ. Պոլիս, 1931, էջ 1–350:
  • Սալիհա հանըմ կամ բանակը բռնաւորին դէմ, հատ. Բ, Կ. Պոլիս, 1931, էջ 351–654:
  • Վաճառականի մը նամակները կամ կատարեալ մարդ ըլլալու արուեստը, Գահիրէ, 1934, 48 էջ:
  • Ընկեր Բ. Փանջունի, Փարիզ, 1935, 208 էջ:
  • Յերկերի ժողովածու, Յերևան, 1935, 652 էջ:
  • Ապտիւլ Համիտ եւ Շէրլոք Հոլմս, հատ. 1. Բռնաւորը անծանօթին դէմ, Պէյրութ, 1937, 252 էջ:
  • Ապտիւլ Համիտ եւ Շէրլոք Հոլմս, հատ. 2. Թիւրք հերոսուհի մը, Պէյրութ, 1937, 280 էջ:
  • Ապտիւլ Համիտ եւ Շէրլոք Հոլմս, հատ. 3. Դէպի անկում, Պէյրութ, 1937, 208 էջ:
  • Տասներկու տարի Պօլսէն դուրս. 1896–1908 (անձնական յիշատակներ), հատ. Ա., Պէյրութ, 1937, 424 էջ:
  • Ընկեր Բ. Փանջունի ի Ծապլվար եւ Վասպուրական, Գահիրէ, 1938:
  • Թիւ 17 խաֆիէն, հատ. Ա, Գահիրէ, 1938, էջ 1–327:
  • Թիւ 17 խաֆիէն, հատ. Բ, Գահիրէ, 1938, էջ 328–623:
  • Թիւ 17 խաֆիէն, հատ. Գ, Գահիրէ, 1938, էջ 624–903:
  • Թիւ 17 խաֆիէն, հատ. Դ, Գահիրէ, 1938, էջ 904–1124:
  • Միջնորդ տէր պապան, Պէյրութ, 1938, 416 էջ:
  • Սալիհա հանըմ կամ բանակը բռնաւորին դէմ, հատ. Ա, Պէյրութ, 1938, 240 էջ:
  • Սալիհա հանըմ կամ բանակը բռնաւորին դէմ, հատ. Բ, Պէյրութ, 1938, 232 էջ:
  • Սալիհա հանըմ կամ բանակը բռնաւորին դէմ, հատ. Գ, Պէյրութ, 1938, 220 էջ:
  • Ընկեր Բ. Փանջունի տարագրութեան մէջ եւ ընկ. Փանջունիի աշխարհայեացքները, Գահիրէ, 1939, 48 էջ:
  • Տասներկու տարի Պօլսէն դուրս. 1896–1908 (անձնական յիշատակներ), Սոֆիա, 1939, 296 էջ:
  • Մատնիչը, Պէյրութ, 1940, 160 էջ:
  • Օտեանի նամակները. Ա. շրջան, Իսթանպուլ, 1946, 184 էջ:
  • Ընկեր Բ. Փանջունի, Պէյրութ, 1954, 148 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, Պէյրութ, 1955, 356 էջ:
  • Ես դրսեցի չեմ առներ, Պէյրութ, 1956, 616 էջ:
  • Երկեր. Վեպեր և վիպակներ, Պատմվածքներ, Ֆելիետոններ, Երևան, 1956, 796 էջ:
  • Տասներկու տարի Պօլսէն դուրս. 1896–1908 (անձնական յիշատակներ), հատ. Ա., Պէյրութ, 1956, 368 էջ:
  • Թիւ 17 խաֆիէն, հատ. 1, Պէյրութ, 1957, էջ 1–436:
  • Թիւ 17 խաֆիէն, գիրք 2, Պէյրութ, 1957, էջ 437–888:
  • Ընկեր Բ. Փանջունի Վասպուրականի մէջ, Վենետիկ, 1959, 101 էջ:
  • Թաղականին կնիկը, Պէյրութ, 1959, 352 էջ:
  • Մեր երեսփոխանները, Վենետիկ, 1959, 136 էջ:
  • Առաքելութիւն մը ի Ծապլվար, Վենետիկ, 1960, 72 էջ:
  • Ընկեր Բ. Փանջունի, Վենետիկ, 1960, 84 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Վեպ և վիպակներ, Երգիծական և այլ պատմվածքներ, Ֆելիետոններ, Պամֆլետներ, Պարոդիաներ, Կոմեդիաներ, Երևան, 1960, 728 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Ապտյուլ Համիդ և Շերլոք Հոլմս, Երևան, 1961, 524 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 3. Սալիհա հանըմ կամ բանակը բռնավորին դեմ, Երևան, 1961, 500 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Հուշագրություններ, Երգիծական վիպակներ, Ֆելիետոններ, Պամֆլետներ, Երևան, 1962, 704 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 5. Ես դրսեցի չեմ առներ, Երևան, 1962, 596 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 6. Ընտանիք, պատիվ, բարոյական, Թաղականին կնիկը, Երևան, 1963, 676 էջ:
  • Մատնիչը, Պէյրութ, 1961, 120 էջ:
  • Ընկեր Բ. Փանջունի, Պէյրութ, 1962, 124 էջ:
  • Թաղականին կնիկը, Պէյրութ, 1964, 256 էջ:
  • Ընկեր Բ. Փանջունի, Պէյրութ, 1969, 124 էջ:
  • Երկեր. Ընտանիք, պատիվ, բարոյական, Թաղականին կնիկը, Հեղափոխության մակաբույծները (պատմվածքաշար), Համբարձում աղա, Երևան, 1978, 736 էջ:
  • Ընտիր երկեր. Պատմվածքներ, Վեպեր և վիպակներ, Քրոնիկներ, Կատակերգություններ, Երևան, 1988, 588 էջ:
  • Ընկ. Բ. Փանջունի, Երևան, 1989, 264 էջ:
  • Ազգային բարերար եւ այլ պատմուածքներ, Հալէպ, 1992, 120 էջ:
  • Ընկեր Փանջունի ի Ծապլվար եւ Վասպուրական, Հալէպ, 1995, 256 էջ:
  • Հայ Տիասբորան, Երևան, 1999, 448 էջ:
  • Մեր երեսփոխանները: Մեր Ազգային ժողովը, Երեւան, 1999, 268 էջ:
  • Նամակներ, Երևան, 1999, 304 էջ:
  • Վերնատունէն (ակնարկներ), Երևան, 1999, 320 էջ:
  • Թիւ 17 խաֆիէն, գիրք 1, Երեւան, 2000, 328 էջ:
  • Թիւ 17 խաֆիէն, գիրք 2, Երեւան, 2001, 344 էջ:
  • Թիւ 17 խաֆիէն, գիրք 3, Երեւան, 2001, 304 էջ:
  • Անիծեալ տարիներ (1914–1919. անձնական յիշատակներ), Երեւան, 2004, 584 էջ:
  • Անիծեալ տարիներ (1914–1919. անձնական յիշատակներ), Թեհրան, 2005, 480 էջ:
  • Ընկ. Բ. Փանջունի, Երևան, 2006, 156 էջ:
  • Անիծեալ տարիներ (1914–1919. անձնական յիշատակներ), Թեհրան, 2010, 480 էջ:
  • Ընկ. Բ. Փանջունի, Երևան, 2014, 164 էջ:
  • Անիծեալ տարիներ (1914–1919. անձնական յիշատակներ), Թեհրան, 2015, 416 էջ:
  • Թաղականին կնիկը, Պէյրութ, 2017:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 Faceted Application of Subject Terminology
  3. Շիրվանզադե Ա․, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ․ 8, 1961, էջ 524։

Գրականություն Երվանդ Օտյանի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ա. Մակարյան, «Երվանդ Օտյան» - Եր.։ Հայաստան, 1965. - 528 էջ։
  • Ա. Մակարյան, «Երվանդ Օտյանի կյանքը և հրապարակախոսական գործունեությունը» - Եր.։ Սովետ. գրող, 1977. - 355 էջ։
  • Մինաս Հյուսյան, Երվանդ Օտյանի երկերի միհատորյակը։ (Մինաս Հյուսյան, Էջեր արևմտահայ գրականության պատմությունից), Երևան, 1977, էջ 123-134։
  • Սամվել Մուրադյան, Երվանդ Օտյան. կյանքը և գործը, Երևան, 1996, 280 էջ։
  • Ս․ Մանուկյան, «Երվանդ Օտյան․ կյանքը, հրապարակախոսությունը, գեղարվեստական վաստակը», Երևան, 1997։
  • Ռուբեն Էլոյան, Երվանդ Օտյանի քաղաքական երգիծանքը, Երևան, 1999, 232 էջ։
  • Գրիգոր Հակոբյան, Թերթոն վեպի պատմությունը. Երվանդ Օտյան։ (Գրիգոր Հակոբյան, Հոդվածներ և ուսումնասիրություններ), Էջմիածին, 2007, էջ 189-289։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Երվանդ Օտյան հոդվածին
Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝
1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Օտյաններ 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png