Ալբաներեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Ալբաներեն
Shqip
Տեսակ լեզու
Ենթադաս Հնդեվրոպական լեզուներ
Մասն է Իլլիրիական լեզուներ
Երկրներ

Ալբանիա Ալբանիա
Կոսովո Կոսովո
(մասամբ ճանաչված)
Տարածքային լեզու՝

Իտալիա Իտալիա
Ռումինիա Ռումինիա
Չեռնոգորիա Չեռնոգորիա
Մակեդոնիայի Հանրապետություն Մակեդոնիա
Սերբիա Սերբիա
Flag of CEFTA.svg ԱԱԿԵԱ
Շրջաններ Սերբիա Սերբիա՝ Կոսովոյի և Մետոխիայի ինքնավար շրջան
Պաշտոնական կարգավիճակ Ալբանիա Ալբանիա
Կոսովո Կոսովո
Խոսողների քանակ 6 200 000
Լեզվակիրների թիվը 7.6 մլն, որոնցից 5.4 միլիոն Ալբանիայում (2011[1])
Դասակարգում Հնդեվրոպական լեզուներ
 Պալեոբալկանյան լեզուներ
Գրերի համակարգ լատինական այբուբեն (ալբանական այբուբեն)
IETF sq
ԳՕՍՏ 7.75–97 ալբ 030
ISO 639-1 sq
ISO 639-2 alb (B), sqi (T)
ISO 639-3 sqi, aln, aae, aat,als
ISO 639-5 sqj

Distribution map of the Albanian language.jpg
Ալբաներենի տարածվածությունը

Albanian dialects.svg
Ալբաներենի բարբառները
Albanian language Վիքիպահեստում

Ալբաներեն (ալբ․՝ Gjuha shqipe կամ Shqip), բուն Ալբանիայի բնակչության, ինչպես նաև Կոսովոյում, Հունաստանում, Մակեդոնիայում, Իտալիայում[2] բնակվող ալբանացիների լեզու[3]։

Աշխարհում ալբաներենով խոսողների թիվը հասնում է 7.6 միլիոնի[4]։

Ալբաներենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում գրավում է առանձին խումբ։ Արմատական ալբաներեն բառերն ու ձևերը շատ դժվար է առանձնացնել հունարենից, լատիներենից, թուրքերենից, ինչպես նաև ռոմանական և սլավոնական լեզուներից կատարված փոխառություններից։ Զգալիորեն տարբերվում է մնացած հնդեվրոպական լեզուներից։ Ունի երկու հիմնական բարբառ՝ հյուսիսային կամ գհեգյան, հարավային կամ տոսկյան ալբաներեն։ Ամենահին գրավոր հիշատակարանները վերաբերում են 15-րդ դարին։ 19-րդ դարի վերջին ձևավորվել է իբրև գրական լեզու[5]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալբաներենի մասին առաջին հիշատակումը եղել է 1285 թվականի հուլիսի 14-ին Դուբրովնիկում կազմված մի զեկուցագրում, որտեղ մի հանցագործության ականատես ոմն Մաթեոսը վկայում է. «Լեռան կողմից ես լսեցի ալբաներեն կանչող մի ձայն»։

Ժամանակակից ալբաներեն այբուբեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ալբանական այբուբեն
A a B b C c Ç ç D d Dh dh E e Ë ë
F f G g Gj gj H h I i J j K k L l
Ll ll M m N n Nj nj O o P p Q q R r
Rr rr S s Sh sh T t Th th U u V v X x
Xh xh Y y Z z Zh zh

Լեզվաբանական առանձնահատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոլովներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակից գրական ալբաներենում կա 5 հոլով՝ ուղղական, սեռական, տրական, հայցական և բացառական։

Գոյություն ունի հոլովման երկու տեսակ՝ անորոշ և որոշյալ։

  • Ալբաներեն male (սար) բառի հոլովումը
Անորոշ եզակի Անորոշ հոգնակի Որոշյալ եզակի Որոշյալ հոգնակի
Ուղղական հոլով mal (սար) male (սարեր) mali malet
Հայցական հոլով mal male malin malet
Սեռական հոլով i/e/të/së mali i/e/të/së maleve i/e/të/së malit i/e/të/së maleve
Տրական հոլով mali maleve malit maleve
Բացառական հոլով mali malesh malit maleve
  • Ալբաներեն zog (թռչուն) բառի հոլովումը
Անորոշ եզակի Անորոշ հոգնակի Որոշյալ եզակի Որոշյալ հոգնակի
Ուղղական հոլով zog (թռչուն) zogj (թռչուններ) zogu zogjtë
Հայցական հոլով zog zogj zogun zogjtë
Սեռական հոլով i/e/të/së zogu i/e/të/së zogjve i/e/të/së zogut i/e/të/së zogjve
Տրական հոլով zogu zogjve zogut zogjve
Բացառական հոլով zogu zogjsh zogut zogjve
  • Ալբաներեն vajzë (աղջիկ) բառի հոլովումը
Անորոշ եզակի Անորոշ հոգնակի Որոշյալ եզակի Որոշյալ հոգնակի
Ուղղական հոլով vajzë (աղջիկ) vajza (աղջիկներ) vajza vajzat
Հայցական հոլով vajzë vajza vajzën vajzat
Սեռական հոլով i/e/të/së vajze i/e/të/së vajzave i/e/të/së vajzës i/e/të/së vajzave
Տրական հոլով vajze vajzave vajzës vajzave
Բացառական հոլով vajze vajzash vajzës vajzave

Թվական անուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

një — մեկ dy — երկու
tre — երեք katër — չորս
pesë — հինգ gjashtë — վեց
shtatë — յոթ tetë — ութ
nëntë — ինը dhjetë — տաս
njëmbëdhjetë- տասնմեկ dymbëdhjetë — տասներկու
trembëdhjetë — տասներեք katërmbëdhjetë — տասնչորս
pesëmbëdhjetë — տասնհինգ gjashtëmbëdhjetë — տասնվեց
shtatëmbëdhjetë — տասնյոթ tetëmbëdhjetë — տասնութ
nëntëmbëdhjetë — տասնինը njëzet — քսան
njëzetenjë — քսանմեկ njëzetedy — քսաներկու
tridhjetë — երեսուն dyzet — քառասուն
pesëdhjetë — հիսուն gjashtëdhjetë — վաթսուն
shatëdhjetë — յոթանասուն tetëdhjetë — ութսուն
nëntëdhjetë — իննսուն njëqind — հարյուր
pesëqind — հինգ հարյուր njëmijë — հազար
një milion — միլիոն një miliard — միլիարդ

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ալբաներենի վիճակագրություն
  2. Իտալիայում ալբաներենով խոսողներ
  3. Ալբաներենի ընդհանուր վիճակագրություն
  4. Ալբաներենով խոսողներ
  5. Հ․Զ․ Պետրոսյան, Ս․Ա․ Գալստյան, Թ․Ա․ Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան (խմբ. Էդ․Բ․ Աղայան), Երևան, «Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի հրատարակչություն», 1975, էջ 3։