Զապել Եսայան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Զապել Եսայան
Զապէլ Եսայեան.jpg
Ծնվել է փետրվարի 4, 1878(1878-02-04)
Ծննդավայր Սկյուտար, Ստամբուլի նահանգ[1]
Վախճանվել է 1943[2][3][4][5][6]
Վախճանի վայր Սիբիր, Ռուսաստան[4]
Մասնագիտություն վիպասան, թարգմանիչ, գրականագետ, բանաստեղծ, հրապարակախոս, համալսարանի պրոֆեսոր և գրող
Լեզու հայերեն[2]
Ազգություն հայ
Քաղաքացիություն Flag of Armenia.svg Հայաստան
Կրթություն Փարիզի համալսարան
Ժանրեր պոեզիա
Ուշագրավ աշխատանքներ
Ամուսին Տիգրան Եսայան
Զավակներ Սոֆի, Հրանտ
Zabel Yesayan signature.jpg
Կայք zabelyesayan.com
Զապել Եսայան Վիքիքաղվածքում
Զապել Եսայան Վիքիդարանում
Zabel Yesayan Վիքիպահեստում

Զապել Մկրտչի Եսայան (Հովհաննիսյան) (փետրվարի 4, 1878(1878-02-04), Սկյուտար, Ստամբուլի նահանգ[1] - 1943[2][3][4][5][6], Սիբիր, Ռուսաստան[4]), հայ նշանավոր գրող, թարգմանիչ, հրապարակագիր, ըստ Արշակ Չոպանյանի՝ հայոց մեծագույն գրագիտուհի, ազգային-հասարակական անվանի գործիչ։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զապել Եսայան.jpg

Զապել Եսայանը ծնվել է 1878 թվականի փետրվարի 4-ին Կ․ Պոլսի Սկյուտար թաղամասում[7][8][9][10][11]։ Նախ ուսանել է մասնավոր դպրոցում, ապա սովորել ու ավարտել է Սկյուտարի Սուրբ Խաչ վարժարանը: 1892 թվականին մեկ տարի աշակերտել է Արշակ Չոպանյանին: 1895 թվականի դեկտեմբերին մեկնել է Փարիզ, որտեղ մասնակցել է Լուսինյանի բառարանի կազմմանը իբրև խմբագիր-սրբագրիչ, ունկնդրել Սորբոնի համալսարանի և Կոլեջ դը Ֆրանսի դասընթացները (գրականության ու փիլիսոփայության ճյուղերը):

1900 թվականին Զապելն ամուսնացել է նկարիչ Տիգրան Եսայանի (1874–1921) հետ: Փարիզում աշխատակցել է հայկական և ֆրանսիական պարբերականների, հայերեն ու ֆրանսերեն լեզուներով գրել է բազմաթիվ հոդվածներ, արձակ քերթվածներ, պատմվածքներ, վիպակներ, կատարել թարգմանություններ: Ֆրանսիական ու արևմտաեվրոպական, ռուս մշակույթի և գրականության, անտիկ աշխարհի արվեստի քաջ գիտակ, գրական հասարակայնության կողմից ճանաչված ու սիրված Զապել Եսայանը 1902 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս և շարունակել ստեղծագործական, գրական-հասարակական բեղմնավոր գործունեությունը:

1905 թվականին՝ սուլթան Աբդուլ Համիդի դեմ կատարված մահափորձից հետո, սկսվում է սոցիալական, ազգային-քաղաքական ճնշման, հալածանքների շրջան, և նա ստիպված մեկնում է Փարիզ ու այնտեղ ապրում մինչև 1908 թվականը՝ օսմանյան սահմանադրության հռչակումը: 1905-1907 թվականներին Զ. Եսայանը հրատարակում է «Սկյուտարի վերջալույսներ», «Կեղծ հանճարները», «Հլուները և ըմբոստները» ու «Շնորհքով մարդիկ» վիպակները:

Հայոց ցեղասպանություն․ մինչև 1915 թվականը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1909 թվականի ապրիլին երիտթուրքերն Ադանայում կազմակերպում են հայերի կոտորած, որին զոհ է գնում շուրջ 30.000 մարդ: Հայ մտավորականներից, գրողներից ու գործիչներից կազմվում են պատվիրակություններ, որոնք մեկնում են աղետի վայրերը: Նրանց թվում էր նաև Զապել Եսայանը, ով շուրջ երեք ամիս լինում է Ադանա, Մերսին, Սիս, Օսմանիե և այլ բնակավայրերում, լսում կոտորածների ականատես մարդկանց, գրում հոդվածներ, գեղարվեստական մի շարք գործեր: Կիլիկիայի հայության մեծ ողբերգությունը, մասնավորապես, նկարագրել է «Ավերակներուն մեջ» գրքում, «Անեծքը» վիպակում, «Նոր հարսը» և «Սաֆիե» պատմվածքներում, որոնք բոլորն էլ հրատարակել է 1911 թվականին:

Զապել Եսայանը 1910 թվականին մեկնել է Փարիզ: Հոր ծանր հիվանդության պատճառով 1911 թվականին վերադարձել է ծննդավայր, այնտեղ մնացել մինչև 1914 թվականին մայիսը: Այնուհետև կրկին մեկնել է Փարիզ, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին վերադարձել է Կ. Պոլիս: 1914 թվականին այստեղ հրատարակվում է արձակագրուհու «Երբ այլևս չեն սիրեր» ժողովածուն:

1915 թվականի ապրիլի 24-ի գիշերն աքսորի ենթակա հայ մտավորականներից միակ կինը, ում անունը գրված է եղել նախապես կազմված ցուցակում, Զ. Եսայանն է: Դիպվածով մազապուրծ Հայոց ցեղասպանությունից՝ շուրջ երեք ամիս փախստականի կյանք է վարել, ապա մեկնել է Բուլղարիա, Ռումինիա, իսկ 1915 թվականի վերջին՝ եկել Կովկաս:

Aquote1.png Վերջին ամիսներս Թիֆլիսում է գտնվում Կ. Պօլսից մեզ մօտ «ակամայ» հիւր եկած տիկ. Զ. Եսայեան: Թիւրք կառավարութեան հալածանքներից ու հետապնդումներից, ինչպէս յայտնի է, պօլսահայ մտաւորականութիւնն աւելի ևս տուժեց մահի և աքսորի, բանտի և կապանքների ենթարկվելով։ Տագնապի այդ օրերին ահա Եսայեանին հաջողվում է մի քանի հայ ընտանիքների հետ դուրս պրծնել տանջանքների երկրից և Բօլգարիայի, Րումինիայի վրայով գալ հասնել Թիֆլիս»[12][13][14]:
- «Մշակ» թերթ
Aquote2.png

Այնուհետև թերթը կենսագրական որոշ տեղեկություններ է հաղորդում․

Aquote1.png Տիկ. Զապէլ Եսայեան թիւրքահայ կամ լաւ է ասել պօլսահայ նորագոյն գրականութեան անուանի դէմքերից մէկն է: Երկու տասնեակ տարի է՝ նրա պատմուածքները, մանրավէպերը տպագրվում են թիւրքահայ համարեա բոլոր թերթերում: Առաջին անգամ Չօպանեանի «Ծաղիկ» հանդէսի մէջ տպագրվեց տ. Եսայեանի մի արձակ բանաստեղծութիւն, երբ հեղինակը 17 տարեկան մի դեռատի օրիորդ էր: Այնուհետև մինչև 1902 թիւը Զապէլ Եսայեան ապրել է Պարիզում, որպես գրականութեան ուսանողուհի, և ապա վերադառնալով Կ. Պօլիս նուիրվել է գեղեցիկ գրականութեան: Միմեանց ետևից լոյս ընծայելով իր «Սպասման սրահին մէջ», «Կեղծ հանճարները», «Հլուները և ըմբոստները», «Շնորհքով մարդիկ» վէպերն ու վիպակները՝ հեղինակը իր վրա դարձրեց մտաւոր շրջանների և քննադատների միաժամանակ թէ հիացումները և թէ յարձակումները, մանավանդ «Շնորհքով մարդիկ» վէպի մէջ արտայայտված գաղափարների համար: Ադանայի սարսափների դադարումից վերջը, տ. Զ. Եսայեան գնաց Կիլիկիա, անձամբ տեսնելու և գաղափար կազմելու այն անսահման թշուառութիւնների մասին, որոնց ենթակայ էր եղել տեղական հայ ժողովուրդը: Տիկնոջ այդ ճամբորդութեան արդիւնքն եղավ նրա «Աւերակներուն մէջ» վերնագիրը կրող շահեկան գործը, որի մէջ գեղարուեստօրէն և սիրուն ոճով նկարագրված են դէպքերն ու դէմքերը Կիլիկիայի մեծ սարսափների։
- «Մշակ» թերթ[15]
Aquote2.png


1916 թվական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անդրկովկասում՝ Բաքվում ու Թիֆլիսում, Զապել Եսայանը լայնորեն շփվել է հայ հասարակայնության հետ, հանդես է եկել արևմտահայ գրողների և գրականության, արևմտահայության նկատմամբ կիրառվող հալածանքների շուրջ զեկուցումներով ու դասախոսություններով, գրել է հոդվածներ: Այսպես, 1916 թվականի փետրվարի 6-ին Թիֆլիսի քաղաքային ժողովարանի դահլիճում՝ Հովհաննես Թումանյանի նախագահությամբ, դասախոսություն է կարդացել «Հայկական վերջին հալածանքները Կ. Պոլսո մեջ» վերնագրով, իսկ մարտի 12-ին Բաքվում՝ «Հայ գրասերների ընկերության» հրավերով Հասարակական ժողովարանում՝ Հովհաննես Հովհաննիսյանի նախագահությամբ, ժամանակակից արևմտահայ գրականության և գրողների մասին[16][17][Ն 1]։ Այնուհետև Մոսկվայի Հայկական կոմիտեի հրավերով Զ. Եսայանը մեկնում է Պետրոգրադ և Մոսկվա, որտեղ կազմակերպում է հայ որբերի ու գաղթականների օգտին կատարվելիք հանգանակության գործը և ներկայացնում հայկական կոտորածների իրական պատկերը: Ապրիլի 4-ին Պետրոգրադում նա հանդես է գալիս դասախոսությամբ: Այդ մասին «Արև» թերթում՝ «Զապել Եսայանի դասախոսությունը Պետրոգրադում» վերնագրի տակ, կարդում ենք.

Aquote1.png … տաճկահայ տաղանդաւոր գրագիտուհի տիկին Զապէլ Եսայեան տուել է մի շատ հետաքրքիր դասախօսութիւն մայրաքաղաքի մի շարք գրական և քաղաքական յայտնի գործիչներու ներկայութեան: Հրաւիրուելով մայրաքաղաք իր վաղեմի ծանօթ ռուս գրագիտուհի տիկ. Թըրկովայի կողմէ … այստեղ կկազմակերպուի մի երեկոյթ, ուր մեր շնորհալի գրագիտուհին ֆրանսերէն լեզուով կըխօսի մի դասախօսութիւն, տալով ամփոփ պատկերը այն բոլոր հալածանքներու, որոնց կենթարկուեն Պօլսոյ և ընդհանրապէս Տաճկաստանի հայերը … Նոյն նիւթի մասին տիկին Եսայեան հայ լեզուով կը դասախօսէ հայկական ակումբին մէջ, իսկ Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանին մէջ կը դասախօսէ թիւրքահայ գրականութեան մասին։[18][19][Ն 2]։ Aquote2.png


Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 2018 թվականի մարտի 8-ին Փարիզի Հանրապետության պողոտայի և Տլիմսեն ու Սպինոզա փողոցների (20-րդ և 11-րդ շրջաններ) հատման կետում գտնվող ճեմուղին անվանակոչվել է Զաբել Եսայանի անունով[20][21]:

Մեջբերումներ Զապել Եսայանից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Aquote1.png Կինը աշխարհ չէ եկած մինակ հաճելի ըլլալու համար։ Կինը եկած է իր խելքը, մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական յատկութիւնները զարգացնելու համար։ Ինքզինքնին յարգող բոլոր կիներուն իտէալը միայն հաճելի ըլլալը պէտք չէ ըլլայ, այլ երկրիս վրայ գործօն բարերար տարր մը դառնալը։ Aquote2.png


Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Շնօրհքով մարդիկ, Կ. Պոլիս, 1907, 220 էջ:
  • Կէղծ հանճարներ, Կ. Պոլիս, 1909, 178 էջ:
  • Ավերակներուն մեջ, Կ. Պոլիս, 1911, 285 էջ:
  • Երբ այլեւս չէն սիրեր: Քօղը: Վէպը, Կ. Պոլիս, 1914, 214 էջ:
  • Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըւազէն Պաթում, Պոսթըն, 1920, 138 էջ:
  • Երբ այլեւս չէն սիրեր: Քօղը: Վէպը: Բաւական է, Կ. Պոլիս, 1925, 180 էջ:
  • Նահանջող ուժերը, Յերեւան, 1926, 299 էջ:
  • Պրոմեթեոս ազատագրուած, Մարսէլ, 1928, 368 էջ:
  • Սիլիհտարի պարտեզները, Յերեւան, 1935, 207 էջ:
  • Յերկերի ժողովածու, Յերեւան, 1937, 242 էջ:
  • Սիլիհտարի պարտէզները, գիրք Ա.–Բ., Գահիրէ, 1950, 198 էջ:
  • Ավերակներուն մէջ, Պէյրութ, 1952, 294 էջ:
  • Ավերակներուն մէջ, Պէյրութ, 1957, 226 էջ
  • Երկեր, Երևան, 1959, 592 էջ:
  • Երբ այլեւս չէն սիրեր, Կ. Պոլիս, 1965, 180 էջ:
  • Բարպա Խաչիկ, Երևան, 1966, 868 էջ:
  • Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըւազէն Պաթում, Պէյրութ, 1969, 118 էջ:
  • Երբ այլեւս չէն սիրեր: Հօգիս աքսորեալ: Մէլիհա Նուրի հանըմ, Պէյրութ, 1972, 148 էջ:
  • Նամակներ (1895–1935 թթ.), Երևան, 1977, 420 էջ:
  • Արգելքը, Պէյրութ, ա. թ., 224 էջ:
  • Վերջին բաժակը, Անթիլիաս, 1986, 114 էջ:
  • Ավերակներուն մէջ, Պէյրութ, 1987, 224 էջ:
  • Երկեր, հատ. Ա–Բ, Անթիլիաս, 1987:
  • Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըւազէն Պաթում, Երեւան, 1990, 96 էջ:
  • Ավերակներուն մեջ, Երևան, 2006, 207 էջ:
  • Սկիւտարի վերջալոյսներ եւ այլ գրութիւններ (1895–1908 թթ.), Իսթանպուլ, 2009, 264 էջ:
  • Ավերակներուն մէջ, Ստամբուլ, 2012, 352 էջ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Սևակ Արզումանյան, Զապել Եսայան (կյանքը և գործը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1965, 296 էջ։
  • Հայ նոր գրականության պատմություն, հատոր 5 (հատորում զետեղված է «Զապել Եսայան» գլուխը, որը գրել է Սևակ Արզումանյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1979, էջ 785-802։
  • Գասպարյան Դավիթ, Փակ դռների գաղտնիքը, Երևան, 1994։

Հոդվածներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Վերջին բաժակը (Գործ,1917)

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ի դեպ, «Մշակ» թերթը, անդրադառնալով «Հայկական վերջին հալածանքները Կ. Պոլսո մեջ» վերնագրով դասախոսությանը, մասնավորապես գրում է. «Տիկին Եսայեանը, ինչպէս և ամեն մի թիւրքահայ գրականագէտ, իր մաքուր հայերէնով, ախորժալուր առոգանութեամբ և նոյն իսկ ճարտասանութեամբ հաճելի տպաւորութիւն է թողնում: Դասախօսութեան այդ արտաքին հանգամանքները շատ նպաստաւոր են և խօսում են յօգուտ դասախօսի: Սակայն նոյնը չենք կարող ասել՝ դասախօսութեան ներքին յատկութիւնների և արժանիքի մասին. իսկ այն միակողմանիութիւնը, ես աւելին կասեմ՝ ոչ թէ կուսակցական խտրական ոգին, այլ նոյն իսկ «կուսակցական ցաւագարութիւնը» (ինչպէս շատ ճիշդ արտայայտվել է «Վան - Տոսպ» թերթը) վերին աստիճանի աննպաստ և անհաճոյ տպաւորութիւն թողեցին մեզ վրա, և մենք անկեղծ ցաւ զգացինք, որ տ. Զապէլ Եսայեանը, գալով Կ. Պօլսից մեզ մօտ, համազգային այս մեծ և ահռելի աղէտի օրերին, հարկ է տեսնել մի ասախօսութեան մէջ, որ կրում էր ընդհանուր բնաւորութիւն, սահմանված էր մի հասարակական, անկուսակցական լսարանի համար, ցոյց տալ խտրական, կուսակցական ոգի: Դա վայել չէ ոչ կնոջ, ոչ գրողին և մանաւանդ վիպասանին» («Մշակ», 9. II. 1916):
  2. Ի դեպ, աղորդագրության մեջ հիշատակվող “ռուս գրագիտուհի տիկ. Թըրկովան” ժամանակի հայ հասարակությանը քաջածանոթ Արիադնա Տիրկովան է (Ա. Վերգեժսկի): Նա ճանաչված գրական-հասարակական գործիչ էր, ռուսական կենտրոնական թերթերի թղթակից: Կովկասյան ռազմաճակատից վերադառնալով՝ 1915 թ. նոյեմբերի 5-ին Հասարակական ակումբի նախաձեռնությամբ Թիֆլիսի կայսերական երաժշտական դպրոցի դահլիճում զեկուցում է կարդացել «Պատերազմը և կինը» թեմայով, միաժամանակ տպավորություններ պատմել ռազմաճակատից: 1916 թ. Պետրոգրադում լույս է տեսել նրա «Հին Թուրքիան և երիտթուրքերը: Մեկ տարի Կոստանդնուպոլսում» վերնագրով ուշագրավ գիրքը: Այստեղ հայերին նվիրված է առանձին գլուխ, որտեղ արտահայտված է հեղինակի սերն ու հարգանքը հայ ժողովրդի նկատմամբ: Հատկապես ջերմ է խոսում Թուրքիայում Հայ հեղափոխական դաշնակցության գործունեության մասին: Անդրադարձ կա հայերի կոտորածներին: Ամենայն հավանականությամբ, Զ. Եսայանն ու Ա. Տիրկովան հենց Կ. Պոլսում էլ ծանոթացել, մտերմացել են (մանրամասն տե՛ս А. Закарян. Трагедия армянского народа в оценке русских литераторов. Ереван, 2003, с. 75–76):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 http://www.armenianchurch-ed.net/news-details/re-considering-zabel-yessayan-an-extraordinary-armenian-literary-figure/
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 Միջազգային տիպօրինակ անուների նույնացուցիչ
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 http://www.armeniapedia.org/wiki/Zabel_Yesayan
  5. 5,0 5,1 5,2 WomenWriters
  6. 6,0 6,1 6,2 Իսպանիայի ազգային գրադարան — 1711.
  7. Արզումանյան Ս․ (1965)։ Զապել Եսայան (Կյանքը և գործը)։ Երևան 
  8. Եսայան Զապել (1977)։ Զ. Եսայան. Նամակներ (Կազմեց և ծանոթագրեց՝ Ա. Ավետիսյան, խմբագիր՝ Ս. Արզումանյան)։ Երևան։ էջեր 9–22 
  9. Զապել Եսայան.– «Հայ նոր գրականության պատմություն», հ. 5։ Երևան։ 1979։ էջեր 785–802 
  10. Դ․ Գասպարյան (1994)։ Փակ դռների գաղտնիքը (Չարենցը, Բակունցը և մյուսները)։ Երևան։ էջեր 89–112 
  11. Գրիգորյան Ս․ Ս․ (1990)։ Զապել Եսայանի փոքր կտավի ստեղծագործությունները: Ուսումնական ձեռնարկ։ Երևան 
  12. «Մշակ» (Թիֆլիս), 6. II. 1916
  13. «Русские ведомости» (Москва), 22. IV. 1916
  14. «Армянский вестник» (Москва), 1916, № 15, с. 12–14
  15. «Մշակ», 6. II. 1916:
  16. Տե՛ս նույն տեղում, նաև՝ «Հորիզոն» (Թիֆլիս), 31. III. 1916
  17. “Армянский вестник”, 1916, № 4, c. 22; № 8, c. 21.
  18. «Արև» (Բաքու), 16. VII. 1916
  19. Տե՛ս նաև՝ «Армянский вестник», 1916, № 12–13, c.45
  20. Փարիզում բացվել է Զաբել Եսայանի անվան ճեմուղին
  21. L’inauguration de l’allée Zabel Essayan

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Զապել Եսայան հոդվածին