Սեբեոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սեբեոս
Ծնվել է 7-րդ դար
Քաղաքացիություն Flag of Armenia.svg Հայաստան
Մասնագիտություն քահանա, պատմաբան և հոգևորական

Սեբեոսը (նաև՝ Եւսեբեոս, Սեբիոս), 7-րդ դարի հայ պատմիչ։ Գրել է հիմնականում 67–րդ դարերի պատմությունը՝ այն հասցնելով մինչև 661 թվականը։

Միջնադարյան մատենագիրներից Ասողիկը, Սամուել Անեցին, Կիրակոս Գանձակեցին և այլք հաղորդում են, որ Սեբեոսը գրել է պատմություն հունական կայսր Հերակլի գահակալության ժամանակների մասին՝ «Պատմութիւն Հերակլի»։ Սակայն այդ պատմությունը երկար ժամանակ կորած էր համարվում։ Սեբեոսի երկի բնագիրը գտնվեց 19-րդ դարի սկզբներին՝ Էջմիածնի մատենադարանի ձեռագրերում և առաջին անգամ հրատարակված 1851-ին։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեբեոսի ծննդյան և մահվան թվականները անհայտ են։ Սեբեոսի մասին կենսագրական տեղեկություն չեն պահպանվել։ Պատմության մեջ եղած մի երկու ցուցումներից երևում է, որ ճանապարհորդել է, եղել է Միջագետքում։ Պարսից Խոսրով թագավորի պալատում հանդիպել է Չինաստանից եկած դեսպաններին, նրանցից լսել Մամիկի ու Կոնակի զրույցը։

645 թվականի Դվինի եկեղեցական ժողովի մասնակիցների մեջ եղել է նաև Սեբեոս Բագրատունյաց եպիսկոպոսը։ Ենթադրվում է, որ նա էլ հենց Հերակլի մասին գրողն է։ Քանի որ պատմությունը վերջանում է 661 թվականով, իսկ մինչ 628 թվականը նա եղել է Խոսրով Ապրուեզի (590-628) պալատում, ուրեմն ծնված պետք է լինի 6-րդ դարի վերջերին, իսկ պատմությունը գրել է մոտ 70 տարեկան հասակում։[1]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նրա երկի հնագույն ձեռագրում (Սեսրոպ Մաշտոցի անվ․ Մատենադարան, ձեռ․ №2639) հեղինակի անունը և գրքի վերնադիրը բացակայում են։ Միջնադարյան աղբյուրներում հիշվում է Սեբիոս, երբեմն էլ՝ Եվսեբիոս։ «Սեբեոս» անունը տարածում է գտել 19-րդ դարից, երբ ուսումնասիրողները պատմիչին նույնացրել են Դվինի 654 թվականի եկեղեցական ժողովի մասնակից Սեբեոս եպիսկոպոսին։ Սեբեոսի երկը բաղկացած է երկու բաժնից։ Առաջինը (Ա—Զ գլուխներ) պարունակում է Հայաստանի հնագույն պատմությունը (սկսած Հայկի և Բելի, Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի առասպելներից) և մինչև 7-րդ դար ընդգրկող համառոտ ժամանակագրությունը՝ պարթևների Սելևկյաններից ապստամբելու մասին, Հայաստանի առաջին Արշակունի թագավորի՝ Արշակի մասին. վերջում դնում է պարթևների և հայոց թագավորների ցուցակը իրենց տարիներով, հայոց Արշակ Փոքրից սկսած մինչև Պապ թագավորը։

Ուսումնասիրողների կարծիքով առաջին բաժինը գրել է այլ հեղինակ և այն սխալմամբ է մտել Սեբեոսի երկի մեջ։ Սույն բաժնում հավաքված են տարբեր հեղինակներից քաղված տեղեկություններ՝ Մարաբա Մծուրնացու (Մար Արաս Կատինա) մատյանի, Մամիկոնյանների տոհմի ծագման և այլ հարցերի վերաբերյալ։ Այդ հեղինակների կենսագրությանը վերաբերող տեղեկությունները որոշ ուսումնասիրողներ վերագրել են Սեբեոսին։ Երկրորդ բաժինն սկըսվում է առաջաբանով, որտեղ թվարկված են նկարագրվելիք իրադարձությունները (մեզ հասած ձեռագրում մի քանիսը բացակայում են)։ Սեբեոսը իր ժամանակի Հայաստանի պատմությունը շարադրել է համաշխարհային պատմական իրադարձությունների (պարսիկների՝ 614 թվականին Երուսաղեմի գրավումը, Խոսրով II Ափարվեզի և Հերակլիոսի պարսկա-բյուզանդական պատերազմները, արաբների քաղաքական ասպարեզ ելնելը և առաջին արշավանքը, Սասանյանների անկումը ևն) ոլորտում։ Սեբեոսի երկի այս բաժինը բացառիկ պատմագրական արժեք ունի Հայաստանի 6—7-րդ դարերի պատմության համար։ Հատուկ ուշադրություն է դարձված հայ և օտար գործիչների քաղաքական, ռազմական և դիվանագիտական հարաբերություններին, մանրամասն նկարագրված են Սասանյան Պարսկաստանի և Բյուզանդական կայսրության տիրապետությունը թոթափելու և անկախ հայկական թագավորություն ստեղծելու համար հայ նախարարների գործադրած ջանքերը, Սմբատ Բագրատունու, Թեոդորոս Ռշտունու և այլոց հերոսական պայքարը։ Պարսից Խոսրով II Ափարվեզ արքային գրած Մավրիկիոս (Մորիկ) կայսեր նամակի մեջբերումով

Aquote1.png Ազգ մի խոտոր և անհնազանդ են, ասէ, կան ի միջի մերում և պղտորեն։ Բայց եկ, ասէ, ես գիմս ժողովեմ և ի Թրակե գու- մարեմ, և դու զքոյդ ժողովէ և հրամայէ յԱրևելս տանել*։ Զի եթէ, մեռան ին՝ թըշ,- նամիք մեռանին․ և եթէ սպանանեն՝ զթշնամիս սպանանեն․ և մեք կեցցուք խաղաղութեամբ։ Զի եթէ դոքա յերկրի իւյեանց լինիցին՝ մեգ հանգչել ոչ լինի»
- «Պատմութիւն», էջ 86, 197
Aquote2.png

Սեբեոսը բացահայտել է նրանց հայաջինջ քաղաքականությունը։ ՍՍեբեոսի երկն արժեքավոր աղբյուր է նաև բյուզանդագիտության, արաբագիտության, իրանագիտության համար։ Տեղեկություններ կան աղվանների, ասորիների, եգերացիների, թետալացիների, հեփթաղների, հնդիկների, հոների, հրեաների, մազքութների, մարերի, վրացիների, քուշանների և այլ ժողովուրդների ու ցեղերի մասին։ Սեբեոսի երկից օգտվել են Թովմա Արծրունին, Հովհաննես Դրասխանակերտցին, Ստեփանոս Տարոնեցին (Ասողիկ), Մխիթար Անեցին, Վարդան Արևելցին, Սիմեոն Ապարանցին և ուրիշներ։ Սեբեոսի լեզուն հստակ է, կանոնավոր, երբեմն ստանում է գեղարվեստական երանգ։ Օրինակ, Պարսից սրքա Իարսով II Ափարվեզի մասին բաժինը սկսվում է հանգավորված․ Մատեան

Aquote1.png

ժամանակեան,
պատմութիւն թագավորական,
վէպ արիական,
վանումն տիեզերական,
հէն Սասանական,
յԱպրուէզն Իասրովեան։

Aquote2.png

Այս և նման կտորները հայերեն առաշին հանգավոր շարադրանքներից են։

Աշխատություններ և թարգմանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրատարակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Սեբեոսի երկն առաշին անգամ հրատարակել է Թ․ Միհրդատյանը՝ «Պատմութիւն ի Հերակլն» վերնագրով, 1851 թվականին։
  • Երկու անգամ՜ հրատարակվել է ռուսերեն (Ք․ Պատկանյանի թարգմանությամբ․ 1862 թվականին, Ս․ Մալխասյանի՝ 1939 թվականին),
  • ֆրանսերեն (Ֆ․ Մակլերի թարգմանությամբ, 1904 թվականին)
  • հատվածաբար՝ գերմաներեն (Հ․ Հյուբշմանի թարգմանությամբ, 1875-ք ն)։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Greenwood im, En ries on ‘ he His ory of Sebeos’ (pp. 139–144); ‘ he Le er of Leo III in Ghewond’ (pp. 203–208); ‘Movsēs Daskhuran s‘i’ (pp. 261–267) and ‘Ghewond’ (pp. 866–871); in Chris ian-Muslim Rela ions. A Bibliographical His ory vol. 1 (600-900), ed. D. homas and B. Roggema, (Leiden, 2009) ISBN 900416975X ISBN 978-9004169753
  • Պատմութիւն, աշխատասիր․ Գ․ Աբգարյանի, Ե․, 1979։ Գրկ Մալխասյան Ս․, Սեբեոսի պատմությունը և Մ․ Խորենացի, Թ․, 1893։
  • Աբգարյան Գ․ Վ․, «Սեբեոսի Պատմությունը» և Անանունի առեղծվածը, Երևան, 1965։
  • Անանյան Պ․, Սեբեոսի Պատմության գրքի մասին քանի մը լուսաբանություններ, Վենետիկ, 1972։
  • Mapp Н․, О начальной истории Армении Анонима, «Византийский Временник», 1894;
  • Адонц Н․, Начальная история Армении у Себеоса в её отношениях к трудам Моисея Хоренского и Фавста Византийского, «Византийский Временник», т․ 8, 1901․

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հայ մշակույթի նշանավոր գործիչները (V-XVIII դարեր), Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, Երևան, 1976, էջ 125
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Սեբեոս հոդվածին
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png