Վրթանես Փափազյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վրթանես Փափազյան
Vrtanes Papazian.jpg
հայ գրող
Ծնվել է 1866 Ապրիլի 13
Ծննդավայր Վան, Արևմտյան Հայաստան
Մահացել է 1920 Ապրիլի 26
Մահվան վայր Երևան
Կրթություն Ժնևի համալսարան
Մասնագիտություն պատմաբան

Վրթանես Մեսրոպի Փափազյան (1866 - 1920), հայ մտավորական, գրող, հասարակական-քաղաքական-մշակութային գործիչ, գրաքննադատ, խմբագիր, գրականության պատմաբան, ուսուցիչ և թարգմանիչ։

Մեսրոպ Փափազյանի որդին է։

Կենսագությունը[խմբագրել]

1868 թվականին ծնողների հետ տեղափոխվել է Ագուլիս, որտեղ և ստացել է նախնական կրթությունը։ Սովորել է Թավրիզի Արամյան դպրոցում (1875-1878), Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (1878-1879), ավարտել Ժնևի համալսարանի գրականության և հասարակական գիտությունների բաժինը (1894)։ Երկար տարիներ ուսուցիչ է եղել Վանում, Թիֆլիսում, Թեհրանում, Շուշիում, Բուխարեստում, Բուրսայում և այլն։ Խմբագրել է «Կռիվ» (1894), «Շավիղ» (1894-1896), «Ղարաբաղ» (1911-1912) թերթերը, հանդես եկել հոդվածներով և թղթակցություններով։ 1887-1889 թվականներին, Կարինում ուսուցիչ եղած տարիներին, կապեր է հաստատել ընդհատակյա հայ հայրենասիրական խմբակի հետ, ճանապարհորդել Արևմտյան Հայաստանում, 1889 թվականին հոդվածաշարով թղթակցել «Մշակին» («Նամակներ թուրքաց Հայաստանից»)։

1889 թվականից մամուլում սկսվել է արևմտահայության կյանքն արտացոլող Փափազյանի պատմվածք պատկերների շարքի տպագրությունը, որը հետագայում լույս է տեսել երկու գրքով («Պատկերներ թիւրքահայոց կեանքից», 1891. «Պատմուածքներ թուրքահայերի կեանքից», 1904)։ Այդ գործերում պատկերել է թուրքերի, քրդերի դեմ արևմտահայության պայքարի ողբերգ, դրվագներ, ստեղծել անվեհեր անհատների կերպարներ («Խերան», «Կայծակ», «Թեթև հաճույքներ», «Մեռնողները բարևում են ձեզ» և այլն)։ «Էմմա» (1895, հրտ.՝ 1901) վեպում և «Հաջի բեկ» (1906) վիպակում Փափազյանը քննադատել է ազգային կուսակցություններին։

Ազգային կյանքի զանազան խնդիրներ արծարծելուց բացի, Փափազյանը ուշադրությունը սևեռել է նաև «հանրամարդկային վշտերի» վրա, հայ ժողովրդի սոցիալ-քաղաքական ծանր վիճակը դիտել որպես համամարդկային մեծ անարդարությունների բաղկացուցիչ մաս։ Այդ գաղափարը նա մարմնավորել է այլաբանական զրույցներում։ «Մարդագայլը» (1891) զրույցում ուտոպիզմի դիրքերից պաշտպանել է մարդկանց աշխատանքային, նյութական, իրավական հավասարության գաղափարը («Լուր դա լուր», 1894, «Կլոր աստուածներ», 1898)։

XX դարի սկզբին հանգել է դասակարգային պայքարի գաղափարին («Վիշապ», 1903)։ Հրապարակախոսական հոդվածներում և գեղագիտական գործերում («Անտառը շարժւում է», 1905, «Զարթնել Է առիւծը», 1905, «Ծով», 1909) պատկերել է բռնակալության դեմ ոտքի ելած ժողովրդական զանգվածների ուժն ու վճռականությունը։

Փափազյանը մեծ դեր է կատարել հայ դրամատուրգիայի զարգացման գործում։ Իր դրամաներում («Արշալոյս», 1905, «Հոսանք», 1902, հրտ.՝ 1905, «Ժայռ», 1907, «Այծեմնիկ», 1915, հրտ.՝ 1959, «Հայրենիքի համար», 1916, հրտ.՝ 1959) պատմական և արդիական նյութի հիման վրա առաջ է քաշել ազգային-ազատագրական և ազատախոհական գաղափարներ։ Անդրադարձել է տարբեր ժողովուրդների բանահյուսությանը, պատմությանը։ «Հայ բոշաներ» (1899) ազգագրական ուսումնասիրության համար ընտրվել է Մոսկվայի կայսեր, ազգագրական ընկերության անդամ (1900)։ Հանդես է եկել հայկական, ռուսական և համաշխարհային գրականությանը նվիրված քննադատական հոդվածներով, պաշտպանել ռեալիզմի սկզբունքները։ Նա առաջինն է ստեղծել հայ գրականության ամբողջական պատմությունը («Պատմութիւն հայոց գրականութեան այթ սկզբից մինչեւ մեր օրերը», 1910)։ Հայերեն է թարգմանել Մ. Սալտիկով-Շչեդրինի, Լ. Տոլստոյի, Ա. Դոդեի, Ֆ. Նիցշեի և այլոց ստեղծագործություններից։ Գրել է աշխատություններ՝ նվիրված ընդհանուր քաղաքակրթությանը, արվեստներին, գրական ուղղությունների պամությանը, լեզվաբանությանը։ Ազատախոհ գաղափարներ քարոզելու համար Փափազյանը հետապնդվել է ռուսական կառավարության կողմից, իսկ ագգային-ազատագրական հայացքների համար Թուրքիայում նրա նկատմամբ հեռակա մահվան վճիռ է կայացվել։ Վահրամ Փափազյանը մահացել է 1926 թվականի ապրիլի 26-ին Երևանում[1]։

Երևանում և հանրապետության այլ քաղաքներում Փափազյանի անունով կոչվել են փողոցներ, դպրոց[2]։

Վրթանես Փափազյանի 100-ամյակին նվիրված ԽՍՀՄ փոստային ծրար։

Ստեղծագործությունների և գրքերի ցանկ[խմբագրել]

Վրթանես Փափազյանի գերեզմանը Կոմիտասի անվան պանթեոնում
  • Պարսկական զրոյցներ / Վ. Փափազեանց. 1890
  • Պատկերներ թիւրքահայոց կեանքից։ [Պատմվածքներ] ։ հ. / Վ. Փափազեանց; Հրատ. Աբել Ապրեսեանցի. 1891
  • Տուրիստի յիշողութիւններ։ (Պատմուածքներ, պատկերներ և այլն) / Վ. Փափազեանց. 1895
  • Homo homini lupus ։ (Մարդը մարդուն գայլ ) ։ Զրոյց, քրքիջներ, արևելեան ազատ բանաստեղծութիւններ / Վարդգէս (Վ. Փափազեան). 1898
  • Էմմա։ Վէպ ժամանակակից բարքերից / Վ. Փափազեան. 1901
  • Ասի։ (Վէպ պարսկական կեանքից) / Վ. Փափազեան. 1903
  • Ալէմգիր։ Պատմավէպ պարսիկների կեանքից / Վ. Փափազեան. 1904
  • Ազէրֆէզա։ (Վէպ պարսկական կեանքից) / Վ. Փափազեան. 1905
  • Ժայռ ։ Դրամա 4 գործողութեամբ / Վ. Փափազեան. 1907
  • Պատմութիւն հայոց գրականութեան։ (Բանահիւսութեան պատմութիւն) ։ Սկզբից մինչև մեր օրերը։ Ձեռնարկ ուսուցիչների և դասագիրք դպրոցականների համար։ Յաւելւածով-նմոյշներ հայ բանահիւսութ. / Վ. Փափազեան. 1907
  • Պատմութիւն հայ գրականութեան / Վ. Փափազեան. 1914
  • Պատմութիւն հայոց գրականութեան։ Նմոյշներ ժողովրդական հին և միջնադարեան բանահիւսութիւններից / Վ. Փափազեան. 1931
  • Պատմութիւն հայոց գրականութեան։ (Բանահիւսութեան պատմութիւն) ։ Պատկերազարդ։ Սկզբից մինչև մեր օրերը։ (Բանաւոր գրականութ., Հին, Միջին և Նոր դարեր, Նորագոյն շրջան-Ռուսահայ և Թրքահայ գրականութ.) / Վ. Փափազեան. 1931
  • Հաճի Բէկ։ (Վէպ՝ ազգային կեանքէ առնուած) / Վ. Փափազեան. 1961
  • Վանա կատուն։ Պատմվածքներ և զրույցներ / Վրթ. Փափազյան; Կազմ.՝ Ա. Օհանյան; Խմբ.՝ Յու. Հ. Սահակյան; Նկ.՝ Ս.Ե. Լաճիկյան;. 1988

Գրականություն Փափազյանի մասին[խմբագրել]

  • Օհանյան, Աշոտ Կարապետի. Վրթանես Փափազյան / Ա.Կ. Օհանյան ; ՀՍՍՀ ԳԱ. Մ. Աբեղյանի անվ. գրակ. ին-տ. 1976
  • Նանումյան, Ռուզան Պավելի. Վրթանես Փափազյան։ Կյանքը և ստեղծագործությունը / Ռ.Պ. Նանումյան; Խմբ.՝ Ա. Հունանյան. 1956
  • Արսեն Տերտերյան, Հայոց նոր գրականության պատմություն։ 19-20-րդ դդ. (սղագրված դասախոսություններ ձեռագրի իրավունքով), պրակ 1, Վ. Փափազյան, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1938, 61 էջ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007։ 
  2. Ս. Մելքումյան, Լեռնային Ղարաբաղ, Երևան, 1990, էջ 108։
Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝
Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են