Վրթանես Փափազյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վրթանես Փափազյան
Vrtanes Papazian.jpg
Ծնվել է ապրիլի 12, 1866({{padleft:1866|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:12|2|0}})
Ծննդավայր Վան
Մահացել է ապրիլի 26, 1920({{padleft:1920|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:26|2|0}}) (54 տարեկանում)
Մահվան վայր Երևան
Ազգություն հայ
Կրթություն Ժնևի համալսարան
Մասնագիտություն պատմաբան, արձակագիր և գրող
Vrtanes Papazian Վիքիպահեստում

Վրթանես Մեսրոպի Փափազյան (ապրիլի 12, 1866, Վան - ապրիլի 26, 1920, Երևան), հայ մտավորական, գրող, հասարակական-քաղաքական-մշակութային գործիչ, գրաքննադատ, խմբագիր, գրականության պատմաբան, ուսուցիչ և թարգմանիչ։

Մեսրոպ Փափազյանի որդին է։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1868 թվականին ծնողների հետ տեղափոխվել է Ագուլիս, որտեղ և ստացել է նախնական կրթությունը։ Սովորել է Թավրիզի Արամյան դպրոցում (1875-1878), Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (1878-1879), ավարտել Ժնևի համալսարանի գրականության և հասարակական գիտությունների բաժինը (1894)։ Երկար տարիներ ուսուցիչ է եղել Վանում, Թիֆլիսում, Թեհրանում, Շուշիում, Բուխարեստում, Բուրսայում և այլն։ Խմբագրել է «Կռիվ» (1894), «Շավիղ» (1894-1896), «Ղարաբաղ» (1911-1912) թերթերը, հանդես եկել հոդվածներով և թղթակցություններով։ 1887-1889 թվականներին, Կարինում ուսուցիչ եղած տարիներին, կապեր է հաստատել ընդհատակյա հայ հայրենասիրական խմբակի հետ, ճանապարհորդել Արևմտյան Հայաստանում, 1889 թվականին հոդվածաշարով թղթակցել «Մշակին» («Նամակներ թուրքաց Հայաստանից»)։

1889 թվականից մամուլում սկսվել է արևմտահայության կյանքն արտացոլող Փափազյանի պատմվածք պատկերների շարքի տպագրությունը, որը հետագայում լույս է տեսել երկու գրքով («Պատկերներ թիւրքահայոց կեանքից», 1891. «Պատմուածքներ թուրքահայերի կեանքից», 1904)։ Այդ գործերում պատկերել է թուրքերի, քրդերի դեմ արևմտահայության պայքարի ողբերգ, դրվագներ, ստեղծել անվեհեր անհատների կերպարներ («Խերան», «Կայծակ», «Թեթև հաճույքներ», «Մեռնողները բարևում են ձեզ» և այլն)։ «Էմմա» (1895, հրտ.՝ 1901) վեպում և «Հաջի բեկ» (1906) վիպակում Փափազյանը քննադատել է ազգային կուսակցություններին։

Ազգային կյանքի զանազան խնդիրներ արծարծելուց բացի, Փափազյանը ուշադրությունը սևեռել է նաև «հանրամարդկային վշտերի» վրա, հայ ժողովրդի սոցիալ-քաղաքական ծանր վիճակը դիտել որպես համամարդկային մեծ անարդարությունների բաղկացուցիչ մաս։ Այդ գաղափարը նա մարմնավորել է այլաբանական զրույցներում։ «Մարդագայլը» (1891) զրույցում ուտոպիզմի դիրքերից պաշտպանել է մարդկանց աշխատանքային, նյութական, իրավական հավասարության գաղափարը («Լուր դա լուր», 1894, «Կլոր աստուածներ», 1898)։

XX դարի սկզբին հանգել է դասակարգային պայքարի գաղափարին («Վիշապ», 1903)։ Հրապարակախոսական հոդվածներում և գեղագիտական գործերում («Անտառը շարժւում է», 1905, «Զարթնել Է առիւծը», 1905, «Ծով», 1909) պատկերել է բռնակալության դեմ ոտքի ելած ժողովրդական զանգվածների ուժն ու վճռականությունը։

Փափազյանը մեծ դեր է կատարել հայ դրամատուրգիայի զարգացման գործում։ Իր դրամաներում («Արշալոյս», 1905, «Հոսանք», 1902, հրտ.՝ 1905, «Ժայռ», 1907, «Այծեմնիկ», 1915, հրտ.՝ 1959, «Հայրենիքի համար», 1916, հրտ.՝ 1959) պատմական և արդիական նյութի հիման վրա առաջ է քաշել ազգային-ազատագրական և ազատախոհական գաղափարներ։ Անդրադարձել է տարբեր ժողովուրդների բանահյուսությանը, պատմությանը։ «Հայ բոշաներ» (1899) ազգագրական ուսումնասիրության համար ընտրվել է Մոսկվայի կայսեր, ազգագրական ընկերության անդամ (1900)։ Հանդես է եկել հայկական, ռուսական և համաշխարհային գրականությանը նվիրված քննադատական հոդվածներով, պաշտպանել ռեալիզմի սկզբունքները։ Նա առաջինն է ստեղծել հայ գրականության ամբողջական պատմությունը («Պատմութիւն հայոց գրականութեան այթ սկզբից մինչեւ մեր օրերը», 1910)։ Հայերեն է թարգմանել Մ. Սալտիկով-Շչեդրինի, Լ. Տոլստոյի, Ա. Դոդեի, Ֆ. Նիցշեի և այլոց ստեղծագործություններից։ Գրել է աշխատություններ՝ նվիրված ընդհանուր քաղաքակրթությանը, արվեստներին, գրական ուղղությունների պամությանը, լեզվաբանությանը։ Ազատախոհ գաղափարներ քարոզելու համար Փափազյանը հետապնդվել է ռուսական կառավարության կողմից, իսկ ագգային-ազատագրական հայացքների համար Թուրքիայում նրա նկատմամբ հեռակա մահվան վճիռ է կայացվել։ Վրթանես Փափազյանը մահացել է 1920 թվականի ապրիլի 26-ին Երևանում[1]։

Երևանում և հանրապետության այլ քաղաքներում Փափազյանի անունով կոչվել են փողոցներ, դպրոց[2]։

Վրթանես Փափազյանի 100-ամյակին նվիրված ԽՍՀՄ փոստային ծրար։

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վրթանես Փափազյանի գերեզմանը Կոմիտասի անվան պանթեոնում
  • Պարսկական զրոյցներ / Վ. Փափազեանց. 1890:
  • Պատկերներ թիւրքահայոց կեանքից։ [Պատմվածքներ] ։ հ. / Վ. Փափազեանց; Հրատ. Աբել Ապրեսեանցի. 1891, 328 էջ:
  • Տուրիստի յիշողութիւններ։ (Պատմուածքներ, պատկերներ և այլն) / Վ. Փափազեանց. 1895:
  • Homo homini lupus ։ (Մարդը մարդուն գայլ ) ։ Զրոյց, քրքիջներ, արևելեան ազատ բանաստեղծութիւններ / Վարդգէս (Վ. Փափազեան). 1898:
  • Պատմուածքներ, Թիֆլիս, 1901, 120 էջ: 
  • Էմմա։ Վէպ ժամանակակից բարքերից / Վ. Փափազեան. 1901, 282 էջ:
  • Ասի, Թիֆլիզ, 1903, 136 էջ:
  • Պատմուածքներ թիւրքահայերի կեանքից, Թիֆլիս, 1904, 320 էջ:
  • Ազէրֆեզա, Թիֆլիս, 1905, 133 էջ:
  • Հաջի բէգ (հայ յեղափոխական կեանքից), Կ. Պոլիս, 1909, 132 էջ:
  • Պատմութիւն հայ գրականութեան, Թիֆլիս, 1910, 160 էջ:
  • Զրոյցներ, Շուշի, 1911, 230 էջ:
  • Պատկերներ գիւղից, Թիֆլիս, 1913, 273 էջ:
  • Պատմութիւն հայ գրականութեան, Կ. Պոլիս, 1914, 175 էջ:
  • Պատմութիւն հայ գրականութեան, ա. տ., 1931, 128 էջ:
  • Ընտիր յերկեր, գիրք 1–2, Յերեւան,  1939–1940:
  • Զրույցներ, Երևան, 1957, 120 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–5, Երևան, 1958–1959:
  • Հաջի բէգ (հայ յեղափոխական կեանքից), Պէյրութ, 1961, 144 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–3, Երևան, 1972–1973:
  • Երկեր, Երևան, 1981, 180 էջ:
  • Կորսված արդարություն (Պատմվածքներ), Երևան, 1982, 511 էջ:
  • Ժայռ, Երևան, 1985:
  • Երկեր, Երևան, 1987, 696 էջ:
  • Վանա կատուն (Պատմվածքներ և զրույցներ), Երևան, 1988, 224 էջ:

Գրականություն Փափազյանի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Օհանյան, Աշոտ Կարապետի. Վրթանես Փափազյան / Ա.Կ. Օհանյան ; ՀՍՍՀ ԳԱ. Մ. Աբեղյանի անվ. գրակ. ին-տ. 1976
  • Նանումյան, Ռուզան Պավելի. Վրթանես Փափազյան։ Կյանքը և ստեղծագործությունը / Ռ.Պ. Նանումյան; Խմբ.՝ Ա. Հունանյան. 1956
  • Արսեն Տերտերյան, Հայոց նոր գրականության պատմություն։ 19-20-րդ դդ. (սղագրված դասախոսություններ ձեռագրի իրավունքով), պրակ 1, Վ. Փափազյան, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1938, 61 էջ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007. 
  2. Ս. Մելքումյան, Լեռնային Ղարաբաղ, Երևան, 1990, էջ 108։