Ստամբուլ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Կ. Պոլիսից)
Քաղաք
Ստամբուլ
թուրք.՝ İstanbul
Istanbul collage 5j.jpg
Կոորդինատներ: 41°0′36″ հս․ լ. 28°57′37″ ավ. ե. / 41.01000° հս․. լ. 28.96028° ավ. ե. / 41.01000; 28.96028
Երկիր Թուրքիա Թուրքիա
Ենթարկում Քաղաքային համայնք
Նահանգ Ստամբուլի նահանգ
Քաղաքապետ Մևլյութ Ույսալ (ԱԶԿ)
Հիմնադրված է ՔԱ. 667 թ.
Այլ անվանումներ մինչև 330Բյուզանդիոն
մինչև 450Նոր Հռոմ
մինչև 1930Կոնստանդնուպոլիս
Մակերես 2.106 կմ²
ԲԾՄ 100 մ
Պաշտոնական լեզու թուրքերեն
Բնակչություն 14,804,116 մարդ (2016 թվականի դեկտեմբերի 31-ի տվյալներով)
Խտություն 6521 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ Թուրքեր, հայեր, հույներ, քրդեր, հրեաներ, ալբանացիներ
Կրոնական կազմ մուսուլմաններ, քրիստոնյաներ
Ժամային գոտի UTC+3
Հեռախոսային կոդ +90 212 (ասիական մաս)
+90 216 (եվրոպական մաս)
Փոստային ինդեքսներ 34010-34850
80000-81800
Ավտոմոբիլային կոդ 34
Պաշտոնական կայք ibb.gov.tr(թուրքերեն) (անգլ.)
##Ստամբուլ (Թուրքիա)
Red pog.png
##Ստամբուլ (Ստամբուլ)
Red pog.png

Ստամբուլ (թուրք.՝ İstanbul, անգլ.՝ Istanbul[1][2][3], պատմականորեն հայտնի է որպես Կոստանդնուպոլիս կամ Բյուզանդիոն), Թուրքիայի ամենամեծ քաղաքը և երկրի տնտեսական, մշակութային, գործարար և պատմական կենտրոնը: Ստամբուլը միջմայրցամաքային քաղաք է Եվրասիայում, որը կառուցված է Բոսֆորի նեղուցի երկու ափերին: Վերջինս իրարից բաժանում է Եվրոպան և Ասիան: Քաղաքը գտնվում է Սև և Մարմարա ծովերի միջև: Ստամբուլի գործարար և պատմական շրջանները գտնվում են եվրոպական հատվածում, իսկ բնակչության մեկ երրորդը բնակվում է ասիական հատվածում[4]: Ստամբուլը համարվում է Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքը:

Ստամբուլը համանուն նահանգի վարչական կենտրոնն է: Արվարձանների հետ միասին Ստամբուլի բնակչությունը գերազանցում է 14,7 միլիոնը[5]: Աշխարհի ամենախոշոր քաղաքների ցանկում Ստամբուլը զբաղեցնում է յոթերորդ հորիզոնականը:

Ստամբուլի ներկայիս Սարայբուրնու թաղամասի տարածքում մ.թ.ա. 667 թվականին կառուցվել է Բյուզանդիոն քաղաքը, որը ժամանակի ընթացքում զարգանալով դարձել է պատմության ամենանշանակալից քաղաքներից մեկը: 330 թվականին Բյուզանդիոնի հիմքի վրա կառուցվել է Կոստանդնուպոլիս քաղաքը, որը շուրջ 16 դար եղել է սկզբում Հռոմեական և Բյուզանդական (330–1204 և 1261–1453 թվականներ) կայսրությունների, այնուհետև Լատինական (1204–1261 թվականներ) և Օսմանյան կայսրությունների մայրաքաղաք[6]: Հռոմեական և բյուզանդական ժամանակաշրջանում քաղաքը եղել է քրիստոնյա արևելքի մայրաքաղաքը, սակայն 1453 թվականին գրավվել է օսմանյան սուլթան Մեհմեդ II Ֆաթիհի կողմից: Դառնալով Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք՝ Կոստանդնուպոլիսը դարձել է իսլամական քաղաքակրթության կենտրոններից մեկը և Օսմանյան խալիֆայության նստավայրը[7]:

Ստամբուլը գտնվում է ռազմավարական և պատմական կարևոր նշանակություն ունեցող տեղանքում, որտեղով անցնում են Մետաքսի ճանապարհը[8], Եվրոպան և Մերձավոր Արևելքն իրար կապող երկաթգիծը, ինչպես նաև Սև և Միջերկրական ծովերն իրար կապող միակ ծովային ճանապարհը: Այդ իսկ պատճառով, Ստամբուլն ունի մեծ և կոսմոպոլիտ բնակչություն, չնայած այն հանգամանքին, որ Թուրքիայի Հանրապետությունը իր անկախությունը հռչակել է միայն 1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին: Չնայած, որ Ինտերբելումի ժամանակաշրջանում Թուրքիայի մայրաքաղաքը Ստամբուլից տեղափոխվեց նորակառույց Անկարա, քաղաքը կրկին վերականգնել է իր երբեմնի փառքը և հեղինակությունը: 1950-ական թվականներից սկսած քաղաքի բնակչությունը մեծացել է շուրջ 10 անգամ: Պատճառը Անատոլիայի տարբեր հատվածներից և հարակից երկրներից միգրանտների մեծ հոսքն է Ստամբուլ: Չդիմանալով միգրանտների մեծ հոսքին՝ քաղաքային իշխանությունների հրամանով սկսեցին կառուցվել նորանոր թաղամասեր, որի արդյունքում էլ Ստամբուլը դարձավ Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքը[9][10]: 20-րդ դարի վերջից սկսած քաղաքում կազմակերպվում են արվեստների, երաժշտության, ֆիլմերի և մշակութային այլ ուղղությունները ներառող փառատոններ, որոնք մինչ օրս շարունակվում են տեղի ունենալ: Ենթակառուցվածքների զարգացման արդյունքում՝ Ստամբուլում ձևավորվել է բավականին բարդ տրանսպորտային համակարգ:

2015 թվականին մոտավորապես 12,56 միլիոն օտարազգի զբոսաշրջիկ է այցելել Ստամբուլ: 2010 թվականին Ստամբուլը ճանաչվել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք: Քաղաքը հինգերորդն է՝ ամենաշատ զբոսաշրջիկներ ընդունած քաղաքների ցանկում[11]: Ստամբուլի գլխավոր գրավչությունը իր պատմական կենտրոնն է, որի մի մասը ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում, ինչպես նաև մշակութային և զվարճանքի կենտրոնները, որոնք կարելի է գտնել քաղաքի բնական նավահանգիստ հանդիսացող Ոսկեղջյուրի ողջ երկայնքով մեկ (Բեյօղլու թաղամասում): Հանդիսանալով բազմազգ քաղաք[12]՝ Ստամբուլը ունի ամենարագ աճող տնտեսություններից մեկն աշխարհում[13]: Այստեղ են տեղակայված թուրքական խոշոր կազմակերպությունների կենտրոնակայանները, մեդիաընկերությունների գրասենյակները: Միայն Ստամբուլը ապահովում է Թուրքիայի ՀՆԱ-ի 30 %-ից ավելին[14]: Հենվելով իր սրընթաց աճի և տնտեսական զարգացման ցուցանիշների բարձրացման վրա՝ վերջին 20 տարիների ընթացքում Ստամբուլը 5 անգամ եղել է Ամառային օլիմպիական խաղերի թեկնածու քաղաք[15]:

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ստամբուլի անվանումներ

Քաղաքի առաջին անվանումը եղել է Բյուզանդիոն (հուն.՝ Βυζάντιον, Byzántion), որը մ.թ.ա. 660 թվականին քաղաքին տվել են հիմնադիր հանդիսացող մեգարացիները[16][17][18][19]: Ենթադրվում է, որ անվանումը տրվել է ի պատիվ քաղաքի հիմնադիր Բյուզասի: Հին հունական առասպելաբանության մեջ Բյուզասը եղել է հույն գաղութարարների թագավորը: Ժամանակակից գիտնականները առաջ են քաշել ևս մեկ վարկած, համաձայն որի Բյուզաս անվանումը ունի թրակիական կամ իլլիրիական ծագումնաբանություն և, ուստի, համարվում է մեգերական բնակավայր[20]:

Այն բանից հետո, երբ 330 թվականին Կոստանդին Մեծը Բյուզանդիոնը հռչակեց Հռոմեական կայսրության արևելյան մայրաքաղաք, քաղաքն առավել հայտնի դարձավ «Կոստանդնուպոլիս» («Կոնստանտինոպլ») անվամբ, որը «Κωνσταντινούπολις» բառի լատինացված տարբերակն է և թարգմանաբար նշանակում է «Կոստանդինի քաղաք»[16]: Կոստանդինը խրախուսում էր նաև քաղաքի "Նովա Ռոմա" կամ դրա հունական «Νέα Ῥώμη» Նեա Ռոմ (Նոր Հռոմ) տարբերակների կիրառումը: Վերջիններս, սակայն, մեծ տարածում այդպես էլ չգտան[21]: XIII դարում արաբներգործածելել են Իսթինպոլին անվանումը[22]: Մինչ Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումը, արևմուտքում Կոստանդնուպոլիսը քաղաքի ամենատարածված անվանումն էր, իսկ Կոստանտինիյե (օսման.՝ قسطنطينيه), Բե Մաքամ է Քոնստանտինիյահ ալ Մահմիյյահ (թարգմանաբար «Կոստանդնուպոլսի պահպանվող տարածք») և Ստամբուլ անվանումները կիրառվում էին օսմանյան ժամանակաշրջանի տարբեր կառավարիչների կողմից՝ որպես այլընտրանք[23]: «Կոստանդնուպոլիս» տարբերակը կիրառվել է Օսմանյան կայսրության կառավարման ժամանակաշրջանում (15-րդ դարի կեսերից): Ներկայումս Կոստանդնուպոլիս տարբերակի կիրառումը թուրքերի կողմ՝ից քաղաքական տեսանկյունից սխալ է[24]: Մինչ օրս էլ հույները օգտագործում են Կոստանդնուպոլիս տարբերակը: Անգամ հունական աղբյուրներում Ստամբուլը հաճախ անվանում ,են միա,յն Քաղաք:

19-րդ դարում քաղաքին տրվել են ուրիշ անվանումներ, որոնք կիրառելի են եղել ոչ միայն օտարերկրացիների, այլև տեղացի թուրքերի կողմից: Եվրոպացիները կիրառել են Կոստանդնուպոլիս անվանումը՝ ի նկատի ունենալով ողջ քաղաքը, իսկ Ստամբուլ տարբերակը կիրառելով՝ նրանք ի նկատի ունեին Ոսկեղջյուրի և Մարմարա ծովի միջև ընկած պարսպապատ թերակղզին: Հետաքրքրական է, որ ներկայումս ստամբուլցիների մի ստվար զանգված Ստամբուլ ասելով ի նկատի ունի Սարայբուրնու պատմական թաղամասը[24]: «Պերան» (հունարեն «միջով» բառից) օգտագործվում էր՝ բնորոշելու Ոսկեղջյուրի և Բոսֆորի միջև ընկած տարածքը, սակայն թուրքերը կիրառել են նաև Բեյօղլու անվանումը (այսօր քաղաքի շրջաններից մեկի պաշտոնական անվանումը)[25]: «Իսլամբուլ» անվանումը (թարգմանաբար նշանակում է և՛ «Իսլամի քաղաք», և՛ «Իսլամով լի») կիրառվել է՝ խորհրդանշելու քաղաքի իսլամադավան լինելու հանգամանքը: Բացի այդ, օսմանյան ժամանակաշրջանի որոշ մետաղադրամների վրա նույնպես գրված է եղել Իսլամբուլ[26]: Սակայն այն պնդումը, թե Իսլամբուլ անվանումից է ծագել ժամանակակից Ստամբուլ (կամ Իստամբուլ) տարբերակը, հերքվում է, քանի որ Ստամբուլ տարբերակը հիշատակվում է նաև վաղ օսմանյան ժամանակաշրջանի գրականության մեջ[16]:

Միջնադարյան ռուսական ձեռագրերի մեջ հաճախ կիրառվել է Ցարգրադ և Կոստանտինոգրադ անվանումները: Բուլղարերեն և լեհերեն աղբյուրներում Ցարիգրադ անվանումը կիրառվում է որպես Ստամբուլի ոչ պաշտոնական անվանում[27]:

Մինչև 1930 թվականը, պաշտոնական փաստաթղթերի մեջ առավել շատ օգտագործվել է Կոստանդնուպոլիս անվանումը, չնայած այն հանգամանքին, որ քաղաքը անվանափոխվել էր 1923 թվականին: Կոստանդնուպոլիս անվանումը կիրառվել է նաև Լոզանի պայմանագրում[28]: 1724 թվականին կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրի, 1856 թվականի Փարիզի խաղաղության պայմանագրի, Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի և Բեռլինի կոնգրեսի ռուսերեն պաշտոնական տեքստերում օգտագործվել է Կոստանդնուպոլիս անվանումը:

Թուրքերենում Ստամբուլ անվանումը ծագել է Բյուզանդիայի Կոստանդնուպոլիս մայրաքաղաքի բնակիչների կողմից «իջնենք քաղա՜ք» "εἰς τὴν Πόλιν" (արտասանվում է [is tim ˈbolin]), հունարեն «իստա՜մբուլի» արտահայտության աղավաղված արտասանության արդյունքում[29]: Քաղաքին այսպիսի անվանում հույները տվել են այն պատճառով, որ մոտակայքում ամենամեծ քաղաքը եղել է հենց Բյուզանդիոնը: Օսմանյան աշխարհում Կոստանդնուպոլսի կարևորությունը արտահայտված էր նաև օսմանյան 'Դեր սաադեթ' անվան մեջ, որը օսմաներենից թարգմանած նշանակում է «Բարգավաճության դարպասներ»: Վարկածներից մեկի համաձայն էլ, անվանումը ուղղակիորեն առաջացել է Կոստանդնուպոլիս բառից, որտեղ շեշտը դրվում էր առաջին և երրորդ վանկերի վրա[16]: Թուրքական ազգագրական աշխատությունների մեջ հաճախ հիշատակվել է Իսլամբոլ՝ "Իսլամով լի"[30] կամ Իսլամբուլ («գտիր իսլամը») տարբերակները՝ խորհրդանշելով Օսմանյան կայսրության իսլամադավան լինելու հանգամանքը: Առաջին անգամ անվանումը կիրառվել է քաղաքի նվաճումից հետո, իսկ որոշ պատմաբաններ էլ այն վերագրում են օսմանյան սուլթան Մեհմեդ II Ֆաթիհին[31]: 17-րդ դարի օսմանյան որոշ աղբյուրներ, ինչպես օրինակ Էվլիյա Չելեբին, անվանումը մեկնաբանում են որպես «այդ ժամանակների թուրքական սովորական անվանում»: 17-18-րդ դարերում Իսլամբուլ անվանումը նշվել է նաև պաշտոնական փաստաթղթերում: Առաջին անգամ Իսլամբուլ անվանումը կիրառվել է 1703 թվականին հատված մետաղադրամի վրա, որը հատվել է սուլթան Ահմեդ III-ի կառավարման ժամանակաշրջանում: Այդուհանդերձ, Կոստանդնուպոլիս անվանումը անգլերենում կիրառվել է ընդհուպ մինչև 20-րդ դարը: Ստամբուլ անվանումը դարձել է ավելի ճանաչված 1928 թվականից հետո՝ թուրքական իշխանությունների կողմից լատինատառ այբուբենի ընդունումից հետո: Իր հերթին թուրքական իշխանությունները նամակներով դիմեցին այլ երկրների կառավարություններին՝ օգտագործելու քաղաքի թուրքական անվանումը[32][33]: 1930 թվականի մարտի 28-ին թուրքական կառավարությունը ընդունել է որոշում, որով այսուհետ պաշտոնական փաստաթղթերի մեջ պետք է կիրառվեր միայն Ստամբուլ անվանումը:

Ժամանակակից թուրքերենում քաղաքի անվանումը գրվում է İstanbul՝ կետավոր İ տառով, քանի որ թուրքական այբուբենում հստակ տարանջատում է առկա կետավոր և անկետ I-երի միջև: Անգլերենում շեշտը դրվում է առաջին կամ վերջին վանկի վրա, սակայն թուրքերենում շեշտը դրվում է երկրորդ վանկի վրա[34]: Ստամբուլի բնակչին անվանում են ստամբուլցի (թուրք.՝ İstanbullu), իսկ հոգնակին կլինի ստամբուլցիներ (թուրք.՝ İstanbullular)[35]: Հայերենում սխալ է իսթամբուլցի տարբերակի կիրառումը:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ստամբուլի պատմություն
1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Ստամբուլի պատմության ժամանակագրություն 

Վաղ շրջանի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A stout cylindrical column in a courtyard in front of palatial arches of Islamic style
Բյուզանդիոն քաղաքի ժամանակաշրջանի սյուն: Գտնվել է Բյուզանդիոնի ակրոպոլիսից: Ներկայումս գտնվում է Թոփքափը ամրոցի տարածքում:

Նեոլիթի ժամանակաշրջանի գտածոները, որոնք հնագետները հայտնաբերել են 21-րդ դարի դարասկզբին, թվագրվում են մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակին: Վերջիններս հանդիսանում են ժամանակակից Ստամբուլի տարածքում հայտնաբերված ամենահին գտածոները[36]: Այդ վաղ ժամանակաշրջանի բնակավայրի պատմությունը, որը մեծ նշանակություն է ունեցել նեոլիթական հեղափոխությունը Մերձավոր Արևելքից Եվրոպա հասցնելու գործընթացում, ավարտվել է այդ տարածքների վերջնական ջրածածկ լինելուց մոտավորապես մեկ հազարամյակ առաջ[37][38][39][40]: Ստամբուլի ասիական ափին կառուցված առաջին բնակավայրը, որը գտնվել է Ֆիքըրթեփե բլրի վրա, թվագրվում է Էնեոլիթի ժամանակաշրջանին: Այդտեղից հայտնաբերված գտածոները, հավանաբար, թվագրվում են մ.թ.ա. 5500-3500 թվականներին[41]: Եվրոպական հատվածում՝ թերակղզու ծայրամասում (Սարայբուրնու թաղամաս) եղել է թրակիական բնակավայր, որը գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. I հազարամյակում: Ժամանակակից պատմաբանները կարծում են, որ այդ բնակավայրը եղել է պատմական «Լիկիոսը»,[42] որի մասին իր աշխատության մեջ խոսել է նաև Պլինիոս Ավագը՝ նշելով, որ Բյուզանդիոնի նախկին անվանումներից մեկը եղել է Լիկիոս[43]: Նրա երկերում հիշատակվում է նաև մոտակայքում գտնվող Սեմիստրա ձկնորսական ավանը։ Լիկիոսից ընդամենը մի քանի պատեր են հասել մինչ մեր օրերը։ Դրանք գտնվում են այն վայրում, որտեղ ներկայումս տեղակայված է Թոփքափը ամրոցը, (Սարայբուրնուում)։ Լիկիոսը և Սեմիստրան եղել են Ստամբուլի եվրոպական հատվածի միակ բնակավայրերը։ Ասիական հատվածում գտնվում էին փյունիկյան գաղութները։ Լիկիոսի տեղանքում հետագայում կառուցվեց Բյուզանդիոն քաղաքը: Այդուահանդերձ Լիկիոսն է համարվում ժամանակակից Ստամբուլի նախահիմքը։

Ընդունված է համարել, որ Ստամբուլի պատմությունը սկսվել է մ.թ.ա. 660 թվականին[44], երբ Մեգարայի հույն գաղթականները Բոսֆորի եվրոպական ափին հիմնադրեցին Բյուզանդիոնը: Նորաբնակները կառուցեցին ակրոպոլիս՝ Ոսկեղջյուրի ափին գտնվող թրակիական բնակավայրի հարակից հատվածում: Նպատակը նորակառույց քաղաքի տնտեսությանը զարկ տալն էր[45]: Մ.թ.ա. 5-րդ դարի վերջին քաղաքը մի կարճ ժամանակահատված եղել է պարսկական տիրապետության ներքո, սակայն հույները Հույն-պարսկական պատերազմների ժամանակ կարողացան ետ գրավել այն[46]: Բյուզանդիումը շարունակեց մնալ Աթենական ծովային միության և դրա իրավահաջորդ Աթենական երկրորդ կայսրության մասը: Քաղաքը մշտապես կռվախնձոր է դարձել հունական խոշոր քաղաք- պետությունների համար։ Բյուզանդիոնի համար մշտապես պայքարել են Աթենքը և Սպարտան։ Մ․թ․ա․ 74 թվականին քաղաքը անցել է Հռոմեական Հանրապետության կազմը, ինչի արդյունքում քաղաքի մոտակա տարածքներում մոտ 200 տարի խաղաղություն էր տիրում։ Բյուզանդիոնը իր անկախությունը ձեռք է բերել մ.թ.ա. 355 թվականին[47]: Երկար ժամանակ լինելով հռոմեացիների դաշնակիցը՝ Բյուզանդիոնը 73 թվականին միացավ Հռոմեական կայսրությանը[48]: Բյուզանդիոնի որոշումը միանալու հռոմեացի ուզուրպատոր Պեսցինիոս Նիգերիոսին պայքարելու կայսր Սեպտիմիուս Սևերուսի դեմ, թանկ արժեցավ քաղաքի համար: 195 թվականին, երբ քաղաքը անձնատուր եղավ, երկու տարի տևած պաշարման արդյունքում այն լրիվ դատարկվել էր[49]: Հինգ տարի անց Սևերուսն սկսեց վերակառուցել Բյուզանդիոնը, և քաղաքը վերականգնեց, իսկ որոշ պատմաբանների կարծիքով էլ վերագտավ, իր երբեմնի փառքը և հեղինակությունը[50]:

Բյուզանդական կայսրությունը իր անվանումը ստացել է հենց Բյուզանդիոն քաղաքից, որի հիմքի վրա էլ կառուցվեց ապագա Կոստանդնուպոլիսը։ Քաղաքը գտնվել է Ստամբուլի Ֆաթիհ թաղամասի տեղանքում։ Մինչ Բյուզանդիոն քաղաքի հիմնումը մոտակայքում եղել են մի շարք այլ բնակավայրեր ևս՝ Նիկոմեդիան, Քաղկեդոնը և այլն[51][52]։ Քաղաքի հիմնադիրը և առաջին տիրակալը եղել է Բյուզանդը (հին հուն․՝ Βύζας), ով հունական առասպելաբանության մեջ համարվում է Պոսեյդոնի և Կերոեսեյի որդին։ Վերջինս Զևսի և Իոյի դուստրն էր։ Նա ծնվել է Ոսկեղջյուրում։ Հունական մեկ այլ առասպելի համաձայն, Բյուզանդը եղել է Մեգարի առաջնորդ Նիսի որդին։ Համաձայն անտիկ աղբյուրների, Բյուզանդը քաղաքը հիմնադրել է մ․թ․ա․ 667 թվականին։ Տեղանքը հիմնականում փյունիկցիներով է բնակեցված եղել։

Համաձայն առասպելի, Դելփյան պատգամախոսն Բյուզանդին խորհուրդ է տվել այս վայրում կառուցել քաղաք՝ «կույրերի քաղաքի» դեմ հանդիման։ Այս կերպ անվանում էին Քաղկեդոնը նրա համար, որ քաղաքը կառուցվել էր առանց գուշակի հետ խորհրդակցության։

Բարեհաջող աշխարհագրական և ստրատեգիական դիրքը նպաստեցին քաղաքի ակտիվ զարգացմանը, ինչի արդյունքում Բյուզանդիոնը դարձավ, այն ժամանակների համար, խոշոր նավահանգիստ և առևտրային քաղաք։ Բյուզանդիոնի արքոնտները հսկում էին Բոսֆորի նեղուցը, ինչը նրանց թույլ էր տալիս հսկելու նաև Սև ծովից դեպի Եվրոպայի, Ասիայի, Աֆրիկայի նավահանգիստներ մեկնող նավերի երթևեկությունը։

III դարում քաղաքը մեծապես տուժել է բարբարոսների հարձակումներից։ 324 թվականին արդեն Կոստանդին Մեծը սկսեց Կոստանդնուպոլսի կառուցումը, իսկ արդեն 330 թվականին այն դարձավ երկրի մայրաքաղաք։

Կոստանդնուպոլսի և Բյուզանդական կայսրության վերելք և անկում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կոստանդնուպոլիս
A crudely drawn map depicting a walled city on a peninsula with a park, a network of roads, and a scattering of buildings
Կոստանդնուպոլսի գոյություն ունեցող ամենահին քարտեզը, որը ստեղծվել է 1422 թվականին Քրիստոֆորո Բունդելմոնտիի կողմից:

Կոստանդին Մեծը 324 թվականի սեպտեմբերին դարձել է Հռոմեական կայսրության կայսր[53]: Երկու ամիս անց, նա սկսեց նախաձեռնել նոր քրիստոնեական քաղաքի կառուցման աշխատանքները, որը պետք է փոխարիներ Բյուզանդիոնին: Լինելով կայսրության արևելյան մայրաքաղաք՝ քաղաքը կոչվեց Նովա Ռոմա: Քաղաքն առավել հայտնի դարձավ Կոստանդնուպոլիս անվամբ, որը կիրառվել է ընդհուպ մինչև 20-րդ դարի կեսերը[54]: 330 թվականի մայիսի 11-ին Կոստանդնուպոլիսը հռչակվել է Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաք: 395 թվականի հունվարի 17-ին Թեոդոսիոս I կայսեր մահվանից հետո կայսրությունը բաժանվել է երկու մասի, իսկ արևելյան հատվածի մայրաքաղաք է հռչակվել Կոստանդնուպոլիսը: Հետագայում այն դարձել է նաև Բյուզանդական կայսրության մայրաքաղաք[55]:

Կոստանդնուպոլսի հիմնադրումը դարձավ Կոստանդինի ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկը, քանի որ Կոստանդնուպոլիսը դարձավ դեպի Մերձավոր Արևելք հռոմեական առաջխաղացման գլխավոր հենասյունը: Բացի այդ, Կոստանդնուպոլիսը դարձավ հունական մշակույթի և քրիստոնեության կենտրոնը[55][56]: Քաղաքում կառուցվել են բազմաթիվ եկեղեցիներ, ներառյալ նաև Սուրբ Սոֆիայի տաճարը: Վերջինս կառուցվել է Հուստինիանոս I-ի կողմից և մոտ հազար տարի եղել է աշխարհի ամենամեծ եկեղեցին[57]: Կոստանդինը իրականացրել է նաև մեծածավալ շինարարական աշխատանքներ, որոնց թվում է նաև Կոստանդնուպոլսի ձիարշավարանը, որը գտնվել է Սուլթանահմեդ հրապարակի տարածքում: Ապահովելով հազարավոր մարդկանց հանգստի անցկացման հնարավորությունը՝ ձիարշավարանը դարձել է քաղաքի հասարակական կյանքի կենտրոններից մեկը, իսկ 5-6-րդ դարերում՝ քաղաքական անհանգստությունների, ընդվզումների և ապստամբությունների կենտրոն (ամենահայտնին Նիկայի ապստամբությունն է)[58][59]: Կոստանդնուպոլսի դիրքը հուշել է, որ քաղաքը կդիմանա պատմության փորձություններին: Նրա պարիսպները և ծովեզրը պաշտպանել են Եվրոպան արևելքից և արևելյան, հատկապես իսլամադավան, քոչվոր ցեղերի և ազգությունների հարձակումներից[56]: Միջնադարում, Կոստանդնուպոլիսը եղել է Եվրոպա աշխարհամասի և աշխարհի ամենամեծ և ամենահարուստ քաղաքը[60][61]:

Կոստանդնուպոլիսը սկսել է անկում ապրել 1205 թվականից հետո, երբ հանկարծամահ է եղել Վասիլ II կայսրը: Քաղաքին վերջին հարվածը տրվել է Խաչակրաց չորրորդ արշավանքի ժամանակ, երբ քաղաքը գրավվել է Ժոֆրուա դե Վիլարդուենի և Էնրիկո Դանդոլոյի զորքերի կողմից: Խաչակիրները թալանել և ավիրել են քաղաքը[62]: Այնուհետ, Կոստանդնուպոլիսը դարձել է Լատինական կայսրության մայրաքաղաքը, որը հիմնվել էր կաթոլիկ խաչակիրների կողմից և պետք է փոխարիներ ուղղափառ Բյուզանդական կայսրությանը[63]: 1204 թվականին Այա Սոֆիայի տաճարը վերաօծվել է որպես կաթոլիկ տաճար: Բյուզանդական կայսրությունը վերահռչակվել է 1261 թվականին՝ չնայած կայսրության մոտալուտ փլուզմանը[64]: Կոստանդնուպոլսի եկեղեցիները, պաշտպանական ամրոցները և հանրային կառույցները ավերված էին [65], իսկ բնակչությունը կրճատվել էր 100 000-ի: Նախկինում քաղաքի բնակչությունը հասել է մինչև 1,5 միլիոնի[Ն 1]: 1261 թվականին կայսրության վերահռչակումից հետո՝ քաղաքի որոշ հուշարձաններ վերականգնվել են, իսկ այնպիսի հուշարձաններ, ինչպիսիք են Այա Սոֆիայի և Քարիյեյի Դեիսուսի խճանկարները՝ ստեղծվել:

Անդրոնիկոս II կայսեր կողմից իրականացված տնտեսական և ռազմական բարեփոխումները, ինչպես օրինակ ռազմական ուժերի թվաքանակի կրճատումը, թուլացրել են կայսրությունը և դարձրել խոցելի՝ հնարավոր հարձակումների ժամանակ[66]: 14-րդ դարի կեսերին, օսմանյան թուրքերը սկսել են իրականացնել ռազմավարություն, որի նպատակը փոքր և մեծ քաղաքների գրավումն էր: Արդյունքում, Կոստանդնուպոլիսը կտրվեց իր մատակարար աղբյուրներից և աստիճանաբար սկսեց թուլանալ[67]: 1453 թվականի մայիսի 29-ին, ութ շաբաթ տեղի ունեցած պաշարումից հետո, որի ժամանակ բյուզանդական վերջին կայսր Կոստանդին XI Պալեոլոգոսը ինքնասպան է եղել, սուլթան Մեհմեդ II Ֆաթիհը գրավել է Կոստանդնուպոլիսը և հռչակել այն Օսմանյան կայսրության նոր մայրաքաղաք: Ժամեր անց սուլթանը ժամանել է Այա Սոֆիա և կոչ արել իմամին սկսել իսլամական արարողությունը, որով, այդ ժամանակ, աշխարհի ամենամեծ տաճարը վեր է ածվել կայսերական մզկիթի: Ընդորում, որոշ պատմաբաններ նշում են, որ Ֆաթիհը մտադիր չի եղել տաճարը մզկիթի վերածել, սակայն պաշարման ժամանակ տեսնելով քաղաքացիների դիմադրությունը, որոշել է վերաօծել[68]: Մեհմեդը իրեն հռչակել է նոր "Կայսար-ի Ռում" (Հռոմի կայսեր օսմաներեն տարբերակը), իսկ Օսմանյան պետությունը հռչակվել է որպես կայսրություն[69]:

Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի Հանրապետության ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսմանյան ժամանակաշրջանի Ստամբուլի երեք կտավներ, որոնք պատկանում են Հովհաննես Այվազովսկու վրձնին

Կոստանդնուպոլսի անկումից անմիջապես հետո, Մեհմեդ II Ֆաթիհը ձեռնամուխ է եղել քաղաքի վերակառուցմանը և վերափոխմանը: Հենց այդ ժամանակաշրջանից էլ որոշ գրավոր աղբյուրներում սկսել է կիրառվել քաղաքի Ստամբուլ անվանումը: Նա պահանջել է, որ Կոստանդնուպոլիս վերադառնան քաղաքի բոլոր բնակիչները, ովքեր լքել էին այն պաշարման ժամանակ: Բացի այդ, Մեհմեդը քաղաքում բնակեցրել է նաև մուսուլմանների, հրեաների և քրիստոնյաների (հիմնականում հայերի), ովքեր այստեղ էին գաղթել Անատոլիայի տարբեր ծայրերից: Նրա պահանջով տարբեր ազգությունների և կրոնների հինգ հազար ընտանիքներ, մինչև սեպտեմբեր ամիսը, տեղափոխվել են Կոստանդնուպոլիս[70]: Իսլամական կայսրության ողջ տարածքից պատերազմի ռազմագերիները և տեղահանված մարդիկ ուղարկվել են քաղաք: Այս մարդկանց թուրքերեն անվանել են "Սյուրգյուն" (թուրք.՝ Sürgün, հունարեն՝ σουργουνιδες)[71]: Այդուհանդերձ, շատ մարդիկ հրաժարվեցին վերադառնալ քաղաք, որի արդյունքում էլ տեղի ունեցել որոշ բախումներ գյուղացիների և թուրք զինվորականների միջև: Բացի այդ, Ստամբուլում սկսել էր գրանցվել ժանտախտի որոշ դեպքեր: Արդյունքում, 1459 թվականին Մեհմեդը թույլատրեց տարհանված հույներին՝ վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս[72]: Նա հրավիրել է Եվրոպայի տարբեր երկրներում գտնվող մարդկանց ապրելու իր մայրաքաղաքում՝ ստեղծելով կոսմոպոլիտ հասարակություն, որը գերակա էր Կոստանդնուպոլսի բնակչության կազմում՝ Օսմանյան կայսրության հետագա տարիների ընթացքում[73]: Ժանտախտի տարածումը, այդուհանդերձ, անխուսափելի էր: Պատմաբանները վկայում են, որ 16-րդ դարը Ստամբուլի պատմության մեջ եղել է «հիվանդոտ» դարաշրջան: Մասնավորապես, ժանտախտի բռնկումներ են գրանցվել 1520 թվականից սկսած: Ժանտախտի բռնկման ընդմիջումներ են եղել 1529-1533, 1549- 1552 և 1567-1570 թվականներին: Համաճարակը սկսվել էր Արևմուտքում և Օսմանյան կայսրության միջոցով տարածվել դեպի Հիջազ և Հարավային Ռուսաստան[74]: Անատոլիայի բնակչության աճի շնորհիվ Ստամբուլը կարողացավ լրացնել բնակչության պակասը և 1800-ականների սկզբին այն հասավ 500 000-ի: Մեհմեդ II-ը վերակառուցել է նաև քաղաքի վնասված ենթակառուցվածքները, ներառյալ նաև քաղաքի ջրային համակարգը, սկսել է իրականացնել Գրանդ բազարի և սուլթանի պաշտոնական նստավայրի՝ Թոփքափը ամրոցի կառուցումը[75]: Մայրաքաղաքը Էդիրնեից (նախկինում՝ Ադրիանապոլիս) Կոստանդնուպոլիս տեղափոխելուց հետո, նոր կայսրությունը հայտարարվել է որպես Հռոմեական կայսրության ժառանգ և իրավահաջորդ[76]:

Օսմանյան դարաշրջանի Ստամբուլը պատկերող կտավը, որի հեղինակն է Թոմաս Ալլոմը
Գալաթայի կամուրջը 19-րդ դարում

Օսմանյան դինաստիան Կոստանդնուպոլիսը քրիստոնեական մայրաքաղաքից վերածեց իսլամական մշակույթի կենտրոնի և խորհրդանիշի: Ստեղծվեցին կրոնական հիմնադրամներ, որոնք պետք է զբաղվեին կայսերական շքեղ մզկիթների կառուցմամբ, որոնց կից կառուցվում էին նաև դպրոցներ, հիվանդանոցներ և հասարակական բաղնիքներ[75]: Օսմանյան դինաստիան 1517 թվականին հայտարարել է խալիֆայության հիմնադրման մասին: Այդպիսով, Ստամբուլը շուրջ չորս դար եղել է պատմության վերջին խալիֆայության մայրաքաղաքը[7]: Սուլեյման I սուլթանը կառավարել է 1520- 1566 թվականներին: Վերջինիս կառավարման ժամանակաշրջանը եղել է Օսմանյան կայսրության ծաղկման և զարգացման դարաշրջանը: Հատկապես զարգացել են երկրի և քաղաքի տնտեսությունը և ճարտարապետությունը: Օսմանյան ճարտարապետության ոլորտում հատկապես նշանակալի է հայազգի Սինան ճարտարապետի ունեցած ներդրումը: Սինանը նախագծել և կառուցել է Ստամբուլի պատմական կառույցների և մզկիթների մի մասը: Բուռն զարգացում են ապրել նաև կերամիկան, վիտրաժը, իսլամական վայելչագրությունը և օսմանյան մանրանկարչությունը[77]: 18-րդ դարի վերջին Ստամբուլի բնակչությունը կազմել է 570,000 մարդ[78]:

19-րդ դարի սկզբում տեղի ունեցած ցույցերի և դժգոհությունների ժամանակաշրջանում օսմանյան գահին նստում է Մահմուդ II Բարեփոխիչ սուլթանը, որի կառավարման ժամանակ էլ ընդունվել է Թանզիմաթը: Թանզիմաթի ընդունման արդյունքում Ստամբուլում տեղի ունեցան քաղաքական լուրջ բարեփոխումներ, ինչպես նաև նոր տեխնոլոգիաների ներդրում՝ Ստամբուլի կառավարման համակարգում[79]: Այս ժամանակաշրջանում Ոսկեղջյուրի երկայնքով մեկ սկսել են կառուցվել կամուրջներ[80], իսկ արդեն 1880-ական թվականներին Ստամբուլը միացավ Եվրոպական երկաթուղային ցանցին[81]: Ժամանակակից տեխնիկական հնարավորությունները, ինչպես օրինակ ջրի մատակարարման համակարգը, էլեկտրականությունը, հեռախոսը և տրամվայը, Ստամբուլում հայտնվել են հետագա մի քանի տասնամյակների ընթացքում, չնայած այն հանգամանքին, որ դրանք հայտնվել են ավելի ուշ, քաղ եվրոպական այլ քաղաքներում[82]: Սակայն տեղի ունեցած բարեփոխումները չկանխեցին Օսմանյան կայսրության թուլացումը և անկումը:

20-րդ դարի սկզբում, Երիտթուրքերը տապալեցին սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ին: 20-րդ դարի առաջին կեսում Օսմանյան մայրաքաղաքի պատմությունը եղել է արյունոտ[83]: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական զորքերը բռնազավթեցին Կոստանդնուպոլիսը: Քաղաքի հայ բնակչության մեծ մասը 1915 թվականի ապրիլի 24-ին դարձավ Կարմիր կիրակիի զոհը, որի ժամանակ հայ մտավորականության մեծ մասը ձերբակալվեց և հետագայում սպանվեց Հայոց ցեղասպանության մնացած զոհերի հետ միասին: Ի հիշատակ Հայոց ցեղասպանության զոհերի, ապրիլի 24-ը հռչակվել է Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր[84]: Օսմանյան վերջին Մեհմեդ VI սուլթանը տապալվել է 1922 թվականի նոյեմբերին Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից: 1923 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Լոզանի պայմանագրով ավարտվել է Կոստանդնուպոլսի բռնազավթումը: Հենց նույն օրն էլ Թուրքիան Աթաթուրքի կողմից հռչակվել է որպես հանրապետություն[85]:

Հանրապետության առաջին տարիներին, երկրի մայրաքաղաքը Ստամբուլից տեղափոխվել է Անկարա: Անկարայի ընտրության պատճառը կայանում էր նրանում, որ Աթաթուրքը իր պայքարը սկսել է հենց այստեղից: Բացի այդ, Անկարան գտնվում է երկրի կենտրոնում, այն դեպքում, երբ Ստամբուլը գտնվում էր երկրի հյուսիս-արևմուտքում: Մայրաքաղաքի տղափոխության պատճառներից մեկն էլ օսմանյան պատմությունից ազատումն էր[86]: 1940-ական թվականների վերջին և 1950-ական թվականների սկզբին Ստամբուլում սկսել են տեղի ունենալ ճարտարապետական լուրջ փոփոխություններ: Քաղաքում կառուցվել են նոր հրապարակներ, բուլվարներ և պողոտաներ, որոնք կառուցվել են քաղաքի տարբեր հատվածներում: Դրանց մի մասը կառուցվել են պատմական հուշարձանների վայրերում: Այսպես, Թաքսիմ հրապարակի տեղում նախկինում եղել են զորանոցներ, իսկ դրանից առաջ էլ՝ հայկական գերեզմանատուն[87]: Ստամբուլի բնակչությունը սկսել է արագ տեմպերով աճել 1970-ական թվականներին: Պատճառը Անատոլիայից ներգաղթած միգրանտների աճող թիվն էր, ովքեր Ստամբուլ էին գալիս նորակառույց գործարաններում աշխատանք փնտրելու նպատակով, որոնք կառուցվում էին քաղաքի ասիական հատվածում` հատկապես Քարթալում, Բեյքոզում, Թուզլայում, Մալթեփեում և Սուլթանբեյլիում: Արդյունաբերական զարգացման արդյունքում, Ստամբուլի հարակից գյուղերը և անտառները աստիճանաբար ներառվել են քաղաքի մեջ և դարձել ներկայումս Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքի թաղամասերից և շրջաններից մեկը[88]:


Օսմանյան ժամանակաշրջանի Ստամբուլի համայնապատկերը (Լուսանկար ծանոթագրությամբ)
Օսմանյան ժամանակաշրջանի Ստամբուլի համայնապատկերը (Լուսանկար ծանոթագրությամբ)


Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


A high concentration of fault lines in northwestern Turkey, where the Eurasian and African plates meet; a few faults and ridges also appear under the Mediterranean
Թուրքիայի արևմուտքում գտնվող խզումային խախտումները կենտրոնացված են Ստամբուլից հարավ-արևմուտք։ Խախտումները անցնում են Մարմարա և Էգեյան ծովերի տակով։
Satellite image showing a thin piece of land, densely populated on the south, bisected by a waterway
Ստամբուլը և Բոսֆորի նեղուցը արբանյակից
Ստամբուլի տեղագրություն

Ստամբուլը գտնվում է Թուրքիայի հյուսիսարևմտյան մասում՝ Մարմարածովյան տարածաշրջանում։ Ընդհանուր առմամբ, Ստամբուլի տարածքը կազմում է 5.343 կիլոմետր քառակուսի (2 063 քառակուսի մղոն)[Ն 2]։ Բոսֆորը, որն իրար է կապում Մարմարա և Սև ծովերը, քաղաքը բաժանում է երկու մասի՝ եվրոպականի, որտեղ գտնվում են քաղաքի պատմական թաղամասերը և կառույցները և ասիականի, որտեղ տեղակայված է քաղաքի գործարար հատվածը։ Եվրոպական հատվածը գտնվում է Արևելյան Թրակիա պատմական տարածաշրջանում, իսկ ասիականը՝ Անատոլիայում (Փոքր Ասիա թերակղզի)։ Ստամբուլի եվրոպական հատվածն իր հերթին բաժանվում է Ոսկեղջյուրով․ բնական նավահանգիստ, որի ափերին են հիմնադրվել պատմական Բյուզանդիոն և Կոստանդնուպոլիս քաղաքները։ Մարմարա ծովի, Բոսֆորի նեղուցի ր Ոսկեղջյուրի միախառնման վայրը, որը գտնվում է Ստամբուլի սրտում, հազարավոր տարիներ եղել է կռվախնձոր տարբեր գերտերությունների միջև։ Բացի այդ, այն կարևոր նշանակություն ունի քաղաքի լանդշաֆտի համար[56]։

Ինչպես Հռոմը, որը տեղակայված է յոթ բլուրների վրա, Ստամբուլը նույնպես տեղակայված է յոթ բլուրների վրա, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի առնվազն մեկ կայսերական մզկիթ։ Բլուրներից ամենաարևելյանը գտնվում է Սարայբուրնու պատմական թերակղզու վրա, որտեղ գտնվում է Թոփքափը կայսերական ամրոցը[93]։ Սարայբուրնուի դիմաց՝ Ոսկեղջյուրի հակադիր ափին, գտնվում մեկ այլ կոնային բլուր, որտեղ տեղակայված է Բեյօղլու (նախկինում Պերա) ժամանակակից թաղամասը։ Կապված իր տեղագրության հետ, Բեյօղլուի կառույցները ժամանակին կառուցվել են տեռասային պահպանվող պատերի միջոցով, իսկ ճանապարհները կառուցված են եղել աստիճանների տեսքով[94]։ Յուսքյուդարը (նախկինում Սկյուտար), որը գտնվում է Ստամբուլի ասիական հատվածում, հիմնականում ունի բլրային կառուցվածք, որը ձգվում է, ընդհուպ մինչև Բոսֆորի ափ։ Ստամբուլի Շեմսիփաշա և Այազմա թաղամասերի տեղանքն ավելի կտրուկ է՝ ձևավորելով մի յուրօրինակ հրվանդան։ Ստամբուլի ամենաբարձր կետը Չամլըջա բլուրն է, որն ունի 288 մետր բարձրություն[94]։ Ստամբուլի հյուսիսային մասը, ի տարբերություն հարավային ափի, ունի ավելի բարձր աշխարհագրական դիրք։ Այստեղ կան տեղանքներ, որոնց բարձրությունը գերազանցում է 200 մետրը (660 ոտնաչափ)։ Ստամբուլի հյուսիսային հատվածում գտնվող որոշ ժայռոտ ափեր նման են ֆյորդների, որոնք հիմնականում գտնվում են Բոսֆորի նեղուցի և Սև ծովի հատման վայրում ։

Ստամբուլը գտնվում է Հյուսիսանատոլիական խզվածքի մոտ, որը սահմանակից է Աֆրիկական և Եվրասիական սալերին։ Սալային այս հատվածը, որը ձգվում է Հյուսիսային Անատոլիայից մինչև Մարմարա ծով, «պատասխանատու» է ուժեղ մի քանի երկրաշարժերի համար, որոնք տեղի են ունեցել քաղաքի պատմության ողջ ընթացքում։ Ստամբուլի պատմության ամենաուժեղ սեյսմիկ ցնցումը տեղի է ունեցել 1509 թվականին, որի արդյունքում ձևավորված ցունամին փլուզել է քաղաքի պարիսպները և դարձել ավելի քան 10 000 մարդու մահվան պատճառ։ Վերջին խոշոր երկրաշարժը տեղի է ունեցել 1999 թվականին, որի էպիկենտրոնը գտնվել է թուրքական Իզմիթ քաղաքի մոտ։ Երկրաշարժի արդյունքում զոհվել է մոտ 18 000 մարդ, որից 1000-ը ստամբուլցիներ էին։ Ստամբուլի բնակիչները վստահ են, որ մոտ ապագայում կանխատեսվող երկրաշարժները կարող են լինել ավելի աղետալի, քանի որ քաղաքն անդադար աճում, իսկ նորակառույց շենքերում չեն պահպանվում հակասեյսմիկ պահանջների ապահովումը։ Պատճառը Ստամբուլի բնակչության անընդհատ աճող ցուցանիշներն են[95]։ Սեյսմոլոգները կանխատեսում են, որ մինչև 2030 թվականը Ստամբուլում 7,6 մագնիտուդ կամ ավելի հզոր ուժգնությամբ երկրաշարժի հավանականությունը կազմում է 60 %[96][97]:

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Skyscrapers, both near and far, soar above a dense layer of fog that keeps the ground hidden from view.
Լևենտ թաղամասը մառախուղի մեջ, որը հայտնվում է առավոտյան ժամերին
Տեղումների տարեկան ցուցանիշների տարբերությունները Ստամբուլում, որոնք ձևավորում տարբեր միկրոկլիմաներ
Ստամբուլի միկրոկլիմաները՝ համաձայն Կյոպպենի կլիմաների դասակարգման

Կյոպպենի կլիմաների դասակարգման համաձայն, Ստամբուլի կլիման գտնվում է միջերկրածովյան կլիմայի (Csa), մերձարևադարձային կլիմայի (Cfa) և ծովային կլիմայի (Cfb) սահմանագծում, քանի որ քաղաքը գտնվում է տարանցիկ կլիմայական գոտում։ Ընդունված է ասել, որ Ստամբուլը գտնվում է չափավոր կլիմայական գոտում։ Դրա շնորհիվ այստեղ պարզ արտահայտվում են տարվա բոլոր չորս եղանակները: Ամռան ամիսներին տեղումները կազմում են 20-65 մմ՝ կախված տեղանքից։ Այն չի կարելի դասակարգել որպես, լոկ, միջերկրական կամ մերձարևադարձային կլիմայական գոտի[98][99][100]: Շնորհիվ իր չափսերի, աշխարհագրական դիրքի, ծովային տեղագրության և վերջապես, ամենակարևորը, երկու տարբեր ջրային տարածություններում առկա ափագծերի՝ հյուսիսում և հարավում, Ստամբուլում առկա են միկրոկլիմաներ: Քաղաքի հյուսիսային հատվածին, այդ թվում նաև Բոսֆորի ափագծին, բնորոշ են ծովային և մերձարևադարձային մուսսոնային կլիմաները: Պատճառը Սև ծովից եկող խոնավությունն է, ինչպես նաև բուսականության բարձր կենտրոնացվածությունը շրջանում: Կլիման քաղաքի առավել խիտ բնակեցված վայրերում, ընդհուպ մինչև Մարմարա ծով, տաք է, չոր և սակավ խոնավ[101]: Քաղաքի հյուսիսային հատվածում (Բահչեքյոյ 1166.6 մմ) տեղումների միջին տարեկան քանակը կարող է երկու անգամ գերազանցել հարավային հատվածում տեղումների միջին տարեկան թվաքանակին (Ֆլորյա 635.0 մմ)[102]: Ստամբուլի հյուսիսային և հարավային հատվածների տարեկան միջին ջերմաստիճանի միջև էական տարբերություններ կան: Այսպես, Բահչեքյոյում տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 12.8 °C (55.0 °F), իսկ Քարթալում՝ 15.03 °C (59.05 °F)[103]: Ստամբուլի նահանգի այն հատվածները, որոնք հեռու են գտնվում երկու ծովերի ափերից ունեն մայրցամաքային կլիմային բնորոշ առանձնահատկություններ: Նահանգի մայրցամաքային և ծովային տարածաշրջաններում տարվա կտրվածքով տարբերվում են գիշերների և ցերեկների տարբերությունները, ինչպես նաև տարբեր են ամռան և ձմռան տարեկան միջին ջերմաստիճանները: Նահանգի որոշ հատվածներում ձմռանը, հատկապես գիշերվա ժամերին, ջերմաստիճանը զրոյից ցածր է:

Ստամբուլում, հատկապես առավոտյան ժամերին, խոնավությունը կարող է հասնել 80 տոկոսի[104]: Խոնավության պատճառով, Ստամբուլում հաճախակի մառախուղ է՝ հատկապես քաղաքի հյուսիսային (Սարըյեր) և կենտրոնից հեռու գտնվող հատվածներում[101]: Թանձր մառախուղը խանգարում է քաղաքի տրանսպորտային երթևեկությանը, այդ թվում նաև Բոսֆորով նավային երթևեկությանը: Թանձր մառախուղը ավելի բնորոշ է աշնան և ձմռան ամիսներին, երբ առավոտյան ժամերին խոնավությունը կարող է հասնել առավելագույնի[105][106][107]: Ամռան ամիսներին խոնավությունը և մառախուղը սովորաբար վերանում են կեսօրին, սակայն խոնավությունը ամռան շոգը ուժգնացնում է[104][108]: Ամռան ամիսների ընթացքում, բարձր ջերմաստիճանը միջինում հասնում է 29 °C (84 °F), իսկ հորդառատ անձրևները հազվադեպ են լինում: Հունիսից օգոստոս ամիսներին միայն մոտ 15 օր է, որ Ստամբուլում փոփոխական եղանակ է լինում[109]: Ստամբուլում ամպրոպները ամենաշատը գրանցվում են հենց ամռան ամիսներին[110]:

Ստամբուլում ձմռանն ավելի ցուրտ է, քան Միջերկրական ավազանի մյուս քաղաքներում: Ձմռան ամիսներին ջերմաստիճանը միջինում կազմում է 1–4 °C (34–39 °F)[109]: Լճի ձյան էֆեկտը, որը հիմնական տարածված Սևծովյան շրջանում, բավականին տարածված է երևույթ է: Սակայն լճի ձյան էֆեկտը բավականին դժվար է կանխատեսել, բացի այդ այն կարող է կործանարար լինել քաղաքի ենթակառուցվածքների համար[111]: Գարունը և ամառը մեղմ են, սակայն հաճախ խոնավ և անկանխատեսելի: Հյուսիս-արևմուտքից փչող ցուրտ քամիները և հարավից փչող տաք օդային հոսանքները կարող են ջերմաստիճանի տատանումների պատճառ հանդիսանալ[108][112]: Ընդհանուր առմամբ, Ստամբուլում տարվա մեջ մոտ 130 օր քամոտ է: Քամու ուժգնությունը վայրկյանում հասնում է մինչև 810 մմ[109][113]: Ջերմաստիճանի առավելագույն և նվազագույն ցուցանիշները գրանցվել են քաղաքի կենտրոնում՝ Մարմարա ծովի ափին 40.5 °C (105 °F) և −16.1 °C (3 °F): Մեկ օրվա ընթացքում տեղումների ամենամեծ ծավալը եղել է 227 մմ, իսկ ձնածածկույթի առավելագույն բարձրությունը եղել է 80 սմ[114][115]:

Ստամբուլ (Սարըյեր), 1950–2015ի կլիմայական տվյալները
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Ռեկորդային բարձր °C (°F) 22.0
(71.6)
23.2
(73.8)
29.3
(84.7)
33.6
(92.5)
34.5
(94.1)
40.0
(104)
41.5
(106.7)
39.6
(103.3)
36.6
(97.9)
34.0
(93.2)
26.5
(79.7)
25.8
(78.4)
41.5
(106.7)
Միջին բարձր °C (°F) 8.5
(47.3)
9.0
(48.2)
10.8
(51.4)
15.4
(59.7)
20.0
(68)
24.6
(76.3)
26.6
(79.9)
26.8
(80.2)
23.7
(74.7)
19.1
(66.4)
14.7
(58.5)
10.8
(51.4)
17.5
(63.5)
Միջին օրական °C (°F) 5.7
(42.3)
5.7
(42.3)
7.0
(44.6)
11.1
(52)
15.7
(60.3)
20.4
(68.7)
22.9
(73.2)
23.1
(73.6)
19.8
(67.6)
15.6
(60.1)
11.5
(52.7)
8.0
(46.4)
13.88
(56.98)
Միջին ցածր °C (°F) 3.2
(37.8)
3.1
(37.6)
4.2
(39.6)
7.7
(45.9)
12.1
(53.8)
16.5
(61.7)
19.5
(67.1)
20.1
(68.2)
16.8
(62.2)
13.0
(55.4)
8.9
(48)
5.5
(41.9)
10.88
(51.6)
Ռեկորդային ցածր °C (°F) −11.0
(12.2)
−8.4
(16.9)
−5.8
(21.6)
−1.4
(29.5)
3.0
(37.4)
8.5
(47.3)
12.0
(53.6)
12.3
(54.1)
7.1
(44.8)
0.6
(33.1)
−2.2
(28)
−7.0
(19.4)
−11
(12.2)
Տեղումներ մմ (դյույմ) 105.0
(4.134)
78.0
(3.071)
70.8
(2.787)
45.2
(1.78)
34.1
(1.343)
35.0
(1.378)
31.6
(1.244)
40.7
(1.602)
59.5
(2.343)
90.0
(3.543)
101.3
(3.988)
122.0
(4.803)
813.2
(32.016)
Միջ. տեղումների օրեր (≥ 0.1 mm) 17.5 15.3 13.8 10.4 8.1 6.1 4.2 4.9 7.4 11.3 13.2 17.2 129.4
Միջին օրական արևային ժամ 2.3 3.1 4.3 6.0 8.1 10.0 10.4 9.5 8.1 5.3 3.4 2.2 6.06
Տոկոս հնարավոր արևի լույս 23 28 36 46 58 67 69 68 68 48 34 24 47.4
աղբյուր: Թուրքիայի պետական օդևերևութաբանական ծառայություն (1960–2012)[109][113][116]
Ստամբուլի կլիմայական տվյալները
Ամիս Հուն Փետ Մարտ Ապր Մայ Հուն Հուլ Օգ Սեպտ Հոկտ Նոյ Դեկտ Տարի
Ծովափնյա շրջանում միջին ջերմաստիճան °C (°F) 8.4
(47.1)
7.7
(45.9)
8.3
(46.9)
10.2
(50.4)
15.5
(59.9)
21.3
(70.3)
24.6
(76.3)
24.9
(76.8)
22.8
(73.0)
18.4
(65.1)
13.8
(56.8)
10.5
(50.9)
15.5
(60.0)
Արևային լույսի օրական տևողություն 10.0 11.0 12.0 13.0 14.0 15.0 15.0 14.0 12.0 11.0 10.0 9.0 12.2
Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ինդեքսի տվյալ 2 2 4 5 7 8 9 8 6 4 2 1 4.8
Source: Weather Atlas [118]


Ստամբուլի կլիմայական տվյալները
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Ռեկորդային բարձր °C (°F) 22.0
(71.6)
23.2
(73.8)
29.3
(84.7)
33.6
(92.5)
34.5
(94.1)
40.0
(104)
41.5
(106.7)
39.6
(103.3)
36.6
(97.9)
34.0
(93.2)
26.5
(79.7)
25.8
(78.4)
41.5
(106.7)
Միջին բարձր °C (°F) 8.5
(47.3)
9.0
(48.2)
10.8
(51.4)
15.4
(59.7)
20.0
(68)
24.6
(76.3)
26.6
(79.9)
26.8
(80.2)
23.7
(74.7)
19.1
(66.4)
14.7
(58.5)
10.8
(51.4)
17.5
(63.5)
Միջին օրական °C (°F) 5.7
(42.3)
5.7
(42.3)
7.0
(44.6)
11.1
(52)
15.7
(60.3)
20.4
(68.7)
22.9
(73.2)
23.1
(73.6)
19.8
(67.6)
15.6
(60.1)
11.5
(52.7)
8.0
(46.4)
13.88
(56.98)
Միջին ցածր °C (°F) 3.2
(37.8)
3.1
(37.6)
4.2
(39.6)
7.7
(45.9)
12.1
(53.8)
16.5
(61.7)
19.5
(67.1)
20.1
(68.2)
16.8
(62.2)
13.0
(55.4)
8.9
(48)
5.5
(41.9)
10.88
(51.6)
Ռեկորդային ցածր °C (°F) −11.0
(12.2)
−8.4
(16.9)
−5.8
(21.6)
−1.4
(29.5)
3.0
(37.4)
8.5
(47.3)
12.0
(53.6)
12.3
(54.1)
7.1
(44.8)
0.6
(33.1)
−2.2
(28)
−7.0
(19.4)
−11
(12.2)
Տեղումներ մմ (դյույմ) 105.0
(4.134)
78.0
(3.071)
70.8
(2.787)
45.2
(1.78)
34.1
(1.343)
35.0
(1.378)
31.6
(1.244)
40.7
(1.602)
59.5
(2.343)
90.0
(3.543)
101.3
(3.988)
122.0
(4.803)
813.2
(32.016)
Միջ. տեղումների օրեր (≥ 0.1 mm) 17.5 15.3 13.8 10.4 8.1 6.1 4.2 4.9 7.4 11.3 13.2 17.2 129.4
Միջին ամսական արևային ժամ 71.3 87.6 133.3 180.0 251.1 300.0 322.4 294.5 243.0 164.3 102.0 68.2 2217,7
աղբյուր: Türkiye Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (Turkish State Meteorological Service)[109]

Քաղաքային պատկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Ստամբուլի քաղաքային կենտրոնների ցանկ 
Historic Areas of Istanbul*
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն

A close-up view of Topkapı Palace, with the Prince Islands in the background.
Երկիր {{{2}}} Թուրքիա
Տիպ մշակութային
Չափանիշներ I, II, III, IV
Ցանկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ֊ի ցանկ
Աշխարհամաս** Եվրոպա և Հյուսիսային Ամերիկա
Ընդգրկման պատմություն
Ընդգրկում 1985 թվական  (9-րդ նստաշրջան)
Համար 356
##Ստամբուլ (Թուրքիա)
Locator Dot2.gif
##Ստամբուլ (Ստամբուլ)
Locator Dot2.gif
##Ստամբուլ (Եվրոպա)
Blue pog.svg
* Անվանումը պաշտոնական անգլերեն ցանկում
** Երկրամասը ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դասակարգման
Համաշխարհային UNESCO logo white.png ժառանգություն

Ֆաթիհ շրջանը, որն անվանվել է ի պատիվ օսմանյան Մեհմեդ II Ֆաթիհ (Հաղթանակ) սուլթանի (թուրք.՝ Fatih Sultan Mehmed), համապատասխանում է այն նույն շրջանին, որը որ եղել է մինչ Օսմանյան կայսրության կողմից 1453 թվականին Կոստանդնուպոլսի գրավումը, ինչպես նաև Կոստանդնուպոլիս քաղաքի ողջ տարածքը (ներկայումս այն կենտրոնական թաղամասերից մեկն և կոչվում է Ստամբուլի պատմական թերակղզի): Ֆաթիհի ափերը հարավից ողողվում են Ոսկեղջյուրի ջրերով: Շրջանի հյուսիսային հատվածում գտնվում է ջենովական Գալաթայի աշտարակը[119]: Գալաթան (Քարաքյոյ) թաղամաս է կենտրոնական Բեյօղլու (Պերա) շրջանում: Վերջինս համարվում է Ստամբուլի առևտրային և ժամանցի կենտրոնը: Բեյօղլու թաղամասում են գտնվում Իստիկլյալ պողոտան և Թաքսիմ հրապարակը[120]:

Դոլմաբահչե ամրոցը, որը եղել է օսմանյան սուլթանների նստավայրը կայսրության վերջին տարիներին, գտնվում է Ստամբուլի եվրոպական հատվածում՝ Բեշիկթաշ շրջանում: Պալատը կառուցված է Բոսֆորի նեղուցի ափին: Բեշիկթաշը շրջանը գտնվում է Բեյօղլուից դեպի հյուսիս: Բարձր դուռ անվամբ (հայտնի է նաև Բաբ Ալի), որը դարձել էր օսմանյան կառավարության փոխանունը, բնորոշում էին Կայսերական դարպասները (թուրք.՝ Bâb-ı Hümâyûn), որոնք գտնվել են Թոփքափը ամրոցի հակադիր մասում: Սակայն 18-րդ դարի վերջից, Բարձր դուռ (կամ ուղղակի Դուռ) անվամբ սկսել են բնորոշել Սադրազամլըքի (հայ․՝ Վարչապետ) պալատը, որը գտնվել է Թոփքափը պալատի մոտ՝ Չաղալօղլու թաղամասում: Այստեղ տեղակայված են եղել Մեծ վեզիրի (թուրք.՝ Sadrazam) և մնացած վեզիրների գրասենյակները: Այստեղ են նաև ընդունվել օտարերկրյա դիվանագետները: Օրթաքյոյ նախկին գյուղը գտնվում է Բեշիկթաշ շրջանում: Այս թաղամասում է գտնվում հայտնի Օրթաքյոյ մզկիթը, որը գտնվում է Բոսֆորի կամրջի մոտ: Մզկիթը կառուցվել է հայազգի Կարապետ և Նիկողայոս Բալյանների կողմից: Կապելով Ստամբուլի եվրոպական և ասիական հատվածները՝ Բոսֆորի կամուրջը համարվում է Եվրոպայի ամենագեղեցիկ կամուրջներից մեկը: Բոսֆորի երկու ափերին էլ կառուցված են յալըներ՝ շքեղ առանձնատներ, որոնք կառուցված են եղել օսմանյան արիստոկրատների և էլիտայի համար՝ որպես ամառանոցներ[121]: Ծովափնյա հատվածից մի փոքր հեռու, քաղաքի հիմնական ավտոմայրուղիներից դուրս գտնվում են Լևենտ և Մասլաք շրջանները, որոնք համարվում են Ստամբուլի հիմնական բիզնես թաղամասերը[122]:

Two- and three-story colored houses with docks and balconies, built directly on the edge of the water
Քաղաքի հիմնական հատվածներից դուրս կառուցված են յալը-նեը՝ ամառային առանձնատներ, որոնք նախատեսված են եղել օսմանյան արիստոկրատների և էլիտայի համար: Ներկայումս այստեղ բնակվում են Ստամբուլի ազդեցիկ և ամենահարուստ ընտանիքները:

Օսմանյան ժամանակաշրջանում, Յուսքյուդարը և Քադըքյոյը ներառված չեն եղել Ստամբուլի քաղաքի կազմի մեջ և դիտարկվել են որպես ամառանոցային տարածքներ, որտեղ իրենը յալըները և այգիներն են ունեցել Ստամբուլի բնակիչները: Սակայն 20-րդ դարի երկրորդ կեսին, Ստամբուլի ասիական հատվածը քաղաքային բուռն զարգացում ապրեց: Քաղաքի այս շրջանի զարգացումը կատարելագործեց նաև ենթակառուցվածքները և քաղաքային պլանավորումը, ի տարբերություն քաղաքի մյուս հատվածների[4]: Բոսֆորի ասիական հատվածի մեծ մասը հանդիսանում է արվարձան՝ եվրոպական Ստամբուլի տնտեսական և առևտրային կենտրոնների համար: Այստեղ բնակվում է Ստամբուլի բնակչության մեկ երրորդը՝ քաղաքի աշխատավոր հատվածի մեկ քառորդը[4]: 20-րդ դարում Ստամբուլում տեղի ունեցած էքսպոնենտալ աճի արդյունքում, քաղաքի նշանակալի մասը բաղկացած է գեջեքոնդուներից (թարգմանաբար՝ գիշերը կառուցված): Գեջեքոնդուները անօրինական կառուցված շինություններ էին, որտեղ բնակվում է Ստամբուլի համեմատաբար աղքատ բնակչությունը[123]: Ներկայումս, որոշ գեջեքոնդու շրջաններ ամբողջությամբ քանդվել և փոխարինվել են ժամանակակից բնակելի բազմահարկ շենքերով[124]: Ավելին, ներկայումս Ստամբուլում իրականացվում են լայնամասշտաբ շինարարական աշխատանքներ[125], ինչպես օրինակ Թարլաբաշըում[126]: Որոշ նախագծեր և շինարարական աշխատանքներ, ինչպես օրինակ Սուլուքուլեում տեղի ունեցող շինարարությունը, ենթարկվում են բացահայտ քննադատության[127]: Թուրքական կառավարությունն ունի լայնամասշտաբ ծրագրեր, որոնց հիմնական նպատակը դեպի արևմուտք քաղաքի ընդլայնումն է: Այդպիսի նախագծերից մեկը Ստամբուլի նոր օդանավակայանն է, որն իր մեծությամբ լինելու աշխարհում ամենամեծը: Ստամբուլի նոր օդանավակայանը կփոխարինի մյուս երկու՝ Աթաթուրքի անվան և Սաբիհա Գյոքչենի անվան միջազգային օդանավակայանները: Քաղաքի նոր հատվածները կներառեն չորս տարբեր բնակավայրեր, որոնք ունենալու են հատուկ ենթակառուցվածքներ և նախատեսված են լինելու 1,5 միլիոն մարդու համար[128]:

Ստամբուլի չունի քաղաքային գլխավոր զբոսայգի , սակայն ունի բազմաթիվ կանաչ տարածքներ: Գյուլհանե զբոսայգին և Յըլդըզ զբոսայգին ստամբուլցիների սիրած վայրերից մեկն են: Այստեղ են գտնվում նաև Թոփքափը և Յըլդըզ ամրոցները: Այս զբոսայգիները դարձել են հանրային միայն Թուրքական Հանրապետության առաջին տարիների ընթացքում[129]: Զբոսայգիներից մյուսը Ֆեթհի փաշայի զբոսայգին է, որը տեղակայված է Ստամբուլի ասիական հատվածում՝ Բոսֆորի կամրջի մոտ: Զբոսայգու հակադիր մասում՝ Բոսֆորից այն կողմ, գտնվում է Յըլդըզ ամրոցը: Ֆեթհի փաշայի զբոսայգուց այն կողմ՝ քաղաքի եվրոպական հատվածում է գտնվում Էմիրղան զբոսայգին, որը հայտնի է նաև Կիպարադես (կիպարիսի անտառը): Զբոսայգի կառուցվել է բյուզանդական ժամանակահատվածում: Օսմանյան ժամանակաշրջանում, այն առաջին անգամ 16-րդ դարում նվիրվել է նիշանջը Ֆերիդուն Ահմեդ փաշային: 17-րդ դարում Մուրադ IV սուլթանը զբոսայգին նվիրել է սեֆյան էմիր Գյունե Խանին: Այստեղից էլ առաջացել է Էմիրղան անվանումը: 47 հեկտար (120 ակր) տարածք ունեցող զբոսայգին հետագայում (19-րդ դարում) ձեռք է բերվել Օսմանյան Եգիպտոսի և Սուդանի խեդիվ Իսմայիլ-Փաշայի կողմից: Էմիրղան զբոսայգին հայտնի է իր բույսերով և վարդակակաչի ամենամյա փառատոններով, որոնք կազմակերպվում են 2005 թվականից[130]: Արդարություն և զարգացում կուսակցության կառավարության մտադրությունը Թաքսիմ Գեզի զբոսայգին փոխարինելու Թաքսիմի ռազմական զորանոցների, որոնք գտնվել են Թաքսիմ հրապարակում և քանդվել 1940 թվականին, հանգեցրեց զանգվածային դժգոհությունների: Թաքսիմ Գեզիի ցույցերի ժամանակ բարձրացվել են թուրք հասարակությանը անհանգստացնող բազմաթիվ հիմնախնդիրներ: Ամառային ամիսներին Ստամբուլում բավականին հայտնի է Բելգրադի անտառը, որն ունի ավելի քան 5 000 հեկտար տարածություն (14 000 ակր) և գտնվում է քաղաքի հյուսիսային հատվածում: Բյուզանդական և օսմանյան ժամանակաշրջանում անտառը եղել է խմելու ջրի հիմնական մատակարար, իսկ ջրամբարների մնացորդները կարելի է տեսնել մինչ օրս[131][132]:


Ստամբուլի համայնպատկերը Բոսֆորի նեղուցի և Մարմարա ծովի միախառնման վայրից: Նկարում երևում են Կապույտ մզկիթը, Այա Սոֆիան, Թոփքափը ամրոցը և Դոլմաբահչե պալատը, որոնց կարելի է տեսնել ափագծով մեկ:
Ստամբուլի համայնպատկերը Բոսֆորի նեղուցի և Մարմարա ծովի միախառնման վայրից: Նկարում երևում են Կապույտ մզկիթը, Այա Սոֆիան, Թոփքափը ամրոցը և Դոլմաբահչե պալատը, որոնց կարելի է տեսնել ափագծով մեկ:


Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ստամբուլի ճարտարապետություն
A reddish building topped by a large dome and surrounded by smaller domes and four towers
Այա Սոֆիայի տաճարը սկզբում եղել է եկեղեցի, այնուհետև՝ մզկիթ, իսկ ներկայումս (1935 թվականից սկսած) ծառայում է որպես թանգարան: Այա Սոֆիայի տաճարը կառուցվել է բյուզանդական կայսր Հուստինիանոս I-ի կողմից 532- 537 թվականներին: Կառուցումից հետո մոտ 1000 տարի այն եղել է աշխարհի ամենամեծ տաճարը, մինչև 1507 թվականին կառուցվել է Սևիլյայի տաճարը:
Դոլմաբահչե, Չըրաղան և Բեյլերբեյի պալատները, որոնք կառուցվել են 19-րդ դարում Բոսֆորի եվրոպական և ասիական ափերին՝ Աբդուլ Մեջիդ և Աբդուլ Ազիզ սուլթանների կողմից, նախագծվել են հայկական Բալյան ընտանիքի կողմից, ովքեր եղել են Օսմանյան կայսրության պալատական ճարտարապետները[133]:

Ստամբուլը հայտնի է բյուզանդական և օսմանյան ժամանակաշրջանի իր հուշարձաններով, սակայն այդ ճարտարապետական կառույցները արտացոլում են տարբեր մարդկանց և կայսրությունների, որոնք իշխել են քաղաքի վրա: Հռոմեական և ջենովական ճարտարապետությունը, օսմանյան ճարտարապետական հուշարձանների հետ միասին, բավականին տարածված և հայտնի են Ստամբուլում: Ստամբուլում հունական ժամանակաշրջանի որև կառույց չի պահպանվել: Սակայն հռոմեական ժամանակաշրջանի կառույցները պահպանվել են մինչ մեր օրերը: Թեոդոսիոսի կոթողը (Թեոդոսիոսի օբելիսկը) կառուցվել է Հուստինիանոս I-ի կողմից և տեղադրված է եղել Կոստանդնուպոլսի հիպոդրոմում: Ներկայումս հիպոդրոմը գտնվում է Սուլթանահմեդ հրապարակում: Հռոմեական ժամանակաշրջանի հայտնի կառույցներից է նաև Վաղեսի ջրանցույցը, որը կառուցվել է 4-րդ դարում: Ջրանցույցը (ակվեդուկը) գտնվում է Ֆաթիհ շրջանի ծայր արևմուտքում[134]: Կոստանդինի սյունը, որը կառուցվել է մ.թ. 330 թվականին՝ խորհրդանշելու Հռոմեական նոր մայրաքաղաքը, տեղադրված է հիպոդրոմից մի քանի հարյուր մետր այն կողմ[134]:

Կապույտ մզկիթի ընդհանուր տեսքը Այա Սոֆիա տաճարից:

Վաղ շրջանի բյուզանդական ճարտարապետությունը նման է կամարների և սյուների դասական հռոմեական մոդելին, սակայն փոփոխության են ենթարկվել որոշ տարրեր, որոնք հատկապես բնորոշ են Սուրբ Սերգեյի և Բաքոսի եկեղեցուն: Ստամբուլի ամենահին գործող բյուզանդական եկեղեցին (չնայած որ կիսաքանդ է) Ստուդիոսի եկեղեցին է: Եկեղեցին կառուցվել է 454 թվականին: Հետագայում վերաօծվել է որպես Իմրահոր մզկիթի[135]: 1261 թվականին, Կոստանդնուպոլսի գրավումից հետո, բյուզանդացիները մեծացրել են պահպանված երկու խոշոր եկեղեցիները եկեղեցիները՝ Խորայի եկեղեցին և Փամակարիստոսի եկեղեցին: Բյուզանդական ճարտարապետության գլուխգործոցներից և Ստամբուլի ամենատեսարժան վայրերից մեկը համարվում է Այա Սոֆիան: Գմբեթի հետ միասին տաճարն ունի 31 մետր (102 ոտնաչափ) բարձրություն[136]: Մի քանի հարյուրամյակ շարունակ Այա Սոֆիան եղել է աշխարհի ամենամեծ տաճարը: Հետագայում տաճարը վեր է ածվել մզկիթի: 1935 թվականից սկսած Այա Սոֆիան գործող թանգարան է[57]:

Ստամբուլում օսմանյան ճարտարապետության պահպանված ամենահին հուշարձանները համարվում են Անադոլուհիսար և Ռումելիհիսար ամրոցները, որոնք ծառայել են օսմանցիներին՝ Կոստանդնուպոլսի պաշարման ժամանակ[137]: Հաջորդող չորս դարերի ընթացքում, Օսմանյան դինաստիան մեծ ազդեցություն է ունեցել Ստամբուլի տեսահորիզոնի և ճարտարապետական ոճի վրա: Օսմանյան ճարտարապետական ոճի մեջ ներառված են նաև աշտարակավոր մզկիթները և շքեղ ամրոցները: Ամենամեծ Թոփքափը ամրոցը ճարտարապետական մի քանի ոճերի խառնուրդ է: Օրինակ, կայսերական հարեմը զարդարված է բարոկկո ոճով, իսկ Էնդերուն գրադարանը՝ նեոդասական ճարտարապետական ոճով[138]: Կայսերական մզկիթները, որոնց կազմի մեջ մտնում են Ֆաթիհ մզկիթը, Բայեզիդ մզկիթը, Յավուզ Սելիմը, Կապույտ մզկիթը, Սուլեյմանիե մզկիթը և Նոր մզկիթը: Բոլոր այս մզկիթները կառուցվել են Օսմանյան կայսրության ծաղկման փուլում՝ 16-17-րդ դարերում: Հաջորդող դարերում, հատկապես Թանզիմաթի բարեփոխումներից հետո, օսմանյան ճարտարապետությունը ներազդվել է եվրոպական ոճով[139]: Այդ օրինակներից մեկը կայսերական Նուրուօսմանիե մզկիթն է: Իստիկլյալ պողոտայի վրա տեղակայված եվրոպական երկրների դեսպանատների շենքերը կառուցված են նեոդասական, վերածննդի դարաշրջանի և մոդեռն ճարտարապետական ոճերով, որոնք իրենց ազդեցությունն են ունեցել Բեյօղլու շրջանի եկեղեցիների, խանութների, թատրոնների և պետական կառույցների շենքերի ճարտարապետության վրա (օրինակ՝ Դոլմաբահչե պալատը)[140]:

Կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A map depicting districts, squeezed between two bodies of water; farther districts are very large compared to those clustered in the center.
Ստամբուլի շրջանների մեծ մասը հեռու են գտնվում քաղաքի կենտրոնից և ձգվում են Բոսֆորի ողջ երկայնքով՝ Սև ծովից մինչև Մարմարա ծով).

Սկսած 2004 թվականից, Ստամբուլի համայնքային սահմանները համընկնում են Ստամբուլի նահանգի սահմանների հետ[141]: Քաղաքը, որը զուհագեռ համարվում է նաև համանուն նահանգի կենտրոնը, ղեկավարվում է Ստամբուլի նահանգային քաղաքապետարանի կողմից: Ստամբուլ քաղաք-նահանգը իր հերթին բաժանված է 39 շրջանների[Ն 2]:

Քաղաքի ներկայիս կառուցվածքը ստեղծվել է 19-րդ դարում՝ Թանզիմաթի շրջանակներում տեղի ունեցած բարեփոխումների արդյունքում: Մինչ այդ, քաղաքը ղեկավարել են իսլամական դատավորները և իմամը, որոնց գործունեությունն էլ վերահսկվել է մեծ վեզիրի կողմից: Հետևելով ֆրանսիական քաղաքների մոդելին՝ քաղաքի կառավարման կրոնական մոդելը փոխարինվել է քաղաքապետով և համաքաղաքային խորհրդով, որի կազմում ներառված էին Ստամբուլ էթնիկ և կրոնական տարբեր խմբերի ներկայացուցիչներ (միլլեթ)[142]: Օրենքները ուժի մեջ մտան 1876 թվականին Օսմանյան կայսրությունում ընդունված սահմանադրությունից հետո, որով նախատեսված էր ընդլայնել քաղաքի կառուցվածքը: Հիմք ընդունելով Փարիզի վարչական բաժանումը՝ ձևավորվեց Ստամբուլի վարչական նոր բաժանում: Սակայն այդ բաժանումը ամբողջությամբ չկիրառվեց ընդհուպ մինչև 1908 թվականը, երբ քաղաքը ստացավ նահանգի կարգավիճակ՝ իրեն ենթակա 9 շրջաններով[143][144]: Այս համակարգը շարունակեց գործեց նաև Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո, սակայն նահանգ բառը փոխարինվեց բելադիե (քաղաքապետարան) բառով: Իսկ արդեն 1957 թվականին հեռացվեց նաև քաղաքապետարան բառը[90][145]:

Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի արձանը Բյույուքադայում: Վերջինս Իշխանաց կղզիների ամենամեծ կղզին է և գտնվում է Ստամբուլից դեպի հարավ-արևելք: Իշխանաց կղզիները (թուրք.՝ Adalar) Ստամբուլի շրջաններից մեկն է:

1980-ական թվականների սկզբին փոքր քաղաքները, որոնք գտնվում էին մեծ քաղաքներին կից, այդ թվում նաև Ստամբուլին, սկսեցին աստիճանաբար միանալ մետրոպոլ քաղաքներին՝ ձևավորելով մետրոպոլային (համընդհանուր, միացյալ) համայնքներ քաղաքապետարաններ[146][147]: Ստամբուլի նահանգային քաղաքապետարանի հիմնական օրենսդիր մարմինը Համաքաղաքային խորհուրդն է, որը կազմված է առանձին շրջանների խորհուրդների անդամներից:

Համաքաղա խորհուրդը պատասխանատու է համաքաղաքային նշանակություն ունեցող հիմնախնդիրների համար, որը ներառում է բյուջեի կառավարումը, քաղաքացիական ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողությունը և թանգարանների և մշակութային խոշոր կենտրոնների գործունեության նկատմամբ վերահսկողությունը[148]: Քանի որ քաղաքի ղեկավարումը իրականացվում է "ուժեղ քաղաքապետ, թույլ խորհուրդ" սկզբունքով, խորհրդի նախագահ համարվող նահանգային քաղաքապետը ունի իշխանություն ընդունելու արագ որոշումներ, որոնք հաճախ ընդունվում են թափանցիկության բավականաչափ բարձր մակարդակի պայմաններում[149]: Համաքաղաքային խորհրդին կից գործում է նաև Համաքաղաքային գործադիր կոմիտեն, որը, սակայն, ունի սահմանափակ լիազորություններ՝ ինքնուրույն ընդունելու այս կամ այն որոշումը[150]: Կոմիտեի բոլոր ներկայացուցիչները նշանակվում են նահանգային քաղաքապետի և Խորհրդի կողմից: Ընդորում, կոմիտեն կարող է գլխավոր քաղաքապետը կամ նրա կամ նրան ենթակա պաշտոնյայի կողմից նշանակված անձանցից մեկը[150][151]:

Թաքսիմ հրապարակի ընդհանուր տեսքը: Կենտրոնում գտնվում է Հանրապետության հուշարձանը, որը բացվել է 1928 թվականին:

Շրջանային խորհուրդները հիմնականում պատասխանատու են իրենց շրջաններում թափոնների կառավարման և շինարարական նախագծերի իրականացման համար: Նրանցից յուրաքանչյուրը ունի իր բյուջեն, չնայած այն հանգամանքին, որ նահանգային քաղաքապետը իրավունք ունի վերանայելու շրջանային որոշումները: Բոլոր շրջանների խորհուրդների անդամների մեկ հինգերորդը, ներառյալ նաև շրջանների ղեկավարները, ներկայացնում են իրենց շրջանը Համաքաղաքային խորհրդում[148]: Շրջանների խորհրդի և Համաքաղաքային խորհրդի բոլոր անդամները, ներառյալ նաև նահանգային քաղաքապետը, ընտրվում են հինգ տարի ժամկետով[152]: Արդարություն և զարգացում կուսակցության անդամ Քադիր Թոփբաշ 2004-2017 թվականները եղել է Ստամբուլի քաղաքապետ: 2017 թվականի սեպտեմբերի 28-ից պաշտոնը զբաղեցնում է Մևլյութ Ույսալը[153]:

Քանի որ Ստամբուլի նահանգային քաղաքապետարանը և Ստամբուլի նահանգապետարանը ունեն հավասարազոր իրավասություններ, նահանգային կառավարությանը վերապահված են համեմատաբար ավելի քիչ լիազորություններ: Ստամբուլի նահանգային քաղաքապետարանի նման Ստամբուլի հատուկ նահանգային վարչակազմը ունի ղեկավար, ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված օրենսդիր մարմին՝ Նահանգային խորհրդարանը, ինչպես նաև ընտրովի գործադիր կոմիտե: Նահանգային մակարդակում իրականացնելով գործադիր մարմնի լիազորությունները՝ Նահանգային գործադիր կոմիտեն ունի գլխավոր քարտուղարություն և վարչությունների ղեկավարներ, ովքեր խորհրդատվություն են տրամադրում Նահանգային խորհրդարանին[151][154]: Նահանգային վարչակազմի լիազորությունները բավականին սահմանափակ են: Վարչակազմի լիազորությունների մեջ մտնում են դպրոցների, նստավայրերի, կառավարական և վարչական կառույցների, ինչպես նաև ճանապարհների շինարարությունը և պահպանումը: Վարչակազմը պատասխանատու է նաև Ստամբուլում արվեստների, մշակույթի և բնության պահպանման տարածման և խթանման համար[155]: 2010 թվականի մայիսից մինչև 2014 թվականի հուլիսի 25-ը Ստամբուլի նահանգի նահանգապետը եղել է Հուսեյին Ավնի Մութլուն, իսկ ներկայումս այդ պաշտոնը զբաղեցնում է Վասիպ Շահինը[156]:

Ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Թուրքիայի ժողովրդագրություն 
Հանգստյան օրերին մոտ 3 միլիոն մարդ այցելում է Իստիկլյալ պողոտա:
Պատմական բնակչություն
Պատմական բնակչություն
Տարի Բնակչություն  %±
100 36,000
361 300,000
500 400,000
7-րդ դ 150–350,000
8-րդ դ 125–500,000
9-րդ դ 50–250,000
1000 150–300,000
1100 200,000
1200 150,000
1261 100,000
1350 80,000
1453 45,000
1500 200,000
1550 660,000
1700 700,000
1815 500,000
1860 715,000
1890 874,000
1900 942,900
* Հանրապետությանը նախորդող ժամանակաշրջան
Պատմական բնակչություն
Տարի Բնակչություն  %±
1925 881,000
1927 691,000
1935 740,800
1940 793,900
1945 845,300
1950 983,000
1960 1,459,500
1965 1,743,000
1970 2,132,400
1975 2,547,400
1980 2,853,500
1985 5,494,900
1990 6,620,200
1994 7,615,500
1997 8,260,400
2000 8,831,800
2007 11,174,200
2015 14,657,434
* Հանրապետության ժամանակաշրջան
Աղբյուրներ՝ Jan Lahmeyer 2004,Chandler 1987

, Morris 2010 ,Turan 2010


Նախահանրապետական ժամանակաշրջանի դեմքերի հաշվարկներ[Ն 1]
Երկու համեմատական քարտեզներ, որոնք ցույց են տալիս Ստամբուլի քաղաքային հատվածները (ընդգծված են մոխրագույն գույնով) 1975 և 2011 թվականներին

Իր պատմության ընթացքում, Ստամբուլը եղել է աշխարհի ամենամեծ քաղաքներից մեկը: 500 թվականի դրությամբ, Կոստանդնուպոլիսը ունեցել է 400 000-ից 500 000 բնակչություն՝ գերազանցելով աշխարհի այդ ժամանակվա ամենամեծ քաղաքին՝ Հռոմին[158]: Մինչը 12-րդ դարը Կոստանդնուպոլիսը, աշխարհի ամենամեծ քաղաքը լինելու համար, պայքարել է այնպիսի պատմական քաղաքների հետ, ինչպիսիք են Բաղդադը, Չանյանը, Քայֆինը և Մերվը: Կոստանդնուպոլիսը այլևս երբեք չի եղել աշխարհի ամենամեծ քաղաքը, սակայն 1500-1750 թվականներին եղել է Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքը, երբ իր բնակչությամբ գերազանցեց Լոնդոնին[159]:

Թուրքիայի վիճակագրական ինստիտուտի հաշվարկներով 2014 թվականին Ստամբուլի նահանգի բնակչությունը կազմել է 14,377,019: Այսինքն, Ստամբուլում բնակվել է Թուրքիայի բնակչության 19 %-ը[160]: Մեկ այլ հաշվարկի համաձայն, միևնույն ժամանակ Ստամբուլի նահանգի բնակչությունը, քաղաքի հետ միասին, կազմել է 14,657,434[5]: Եթե 2007 թվականի դրությամբ նահանգի բնակչության միայն 89 %-ն էր բնակվում Ստամբուլ քաղաքում, ապա 2014 թվականի դրությամբ քաղաքում բնակվել է նահանգի բնակչության 97–98%-ը[161]: Համեմատելու համար պետք է նշել, որ 1980 թվականին քաղաքում բնակվել է նահանգի բնակչության միայն 61 %-ը[162]: Ստամբուլի եվրոպական հատվածում բնակվում է քաղաքի բնակչության 64.9%-ը, իսկ ասիական հատվածում՝ 35.1%-ը[163]: Ներկայումս Ստամբուլը բնակչության թվաքանակով համարվում է 7-րդ խոշոր քաղաքը աշխարհում: Ագլոմերացիոն ցուցանիշներով Ստամբուլն աշխարհում 24-րդն է: Ստամբուլն իր մեծությամբ 18-րդ մեգապոլիսն է աշխարհում: Պատճառն այն է, որ քաղաքը ավելի շատ համապատասխանում է ագլոմերացիոն կառուցվածքին, քան թե մեգապոլիսներին: Այսօր, Ստամբուլը, Մոսկվայի հետ միասին, համարվում է Եվրոպայի ամենամեծ քաղաքային ագլոմերացիան[Ն 3]: Ստամբուլի բնակչության տարեկան աճը կազմում է 3,45 %, որն իր ցուցանիշներով 78-րդն է՝ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության անդամ երկրների քաղաքների ցանկում: Բնակչության աճի բարձր մակարդակը խոսում է երկրում ուրբանիզացման բարձր տենդենցի մասին, քանի որ ՏՀԶԿ անդամ երկրների քաղաքների ցանկում երկրորդ և երրորդ արագ աճող քաղաքները համարվում են Իզմիրը և Անկարան[14]:

Ստամբուլի բնակչության կտրուկ աճը տեղի է ունեցել 20-րդ դարի երկրորդ կեսին: Արդյունքում, համեմատած 1950 թվականի հետ, Ստամբուլի բնակչությունը աճել է մոտ 10 անգամ[9]: Բնակչության աճի պատճառներից մեկը Ստամբուլի սահմանների ընդլայնումն էր, որը տեղի է ունեցել 1980-1985 թվականներին: Այս ժամանակաշրջանում Ստամբուլի բնակչության թվաքանակը կրկնապատկվել է[90]: Բնակչության աճի պատճառներից մեկն էլ, և ներկայումս էլ է, Արևելյան Թուրքիայից միգրանտների ներհոսքի կայուն աճը, ովքեր աշխատանք գտնելու և կենսապայմանները բարելավելու նպատակով գաղթում են Ստամբուլ: Ստամբուլում երկրի հյուսիսային և արևելյան նահանգներից ներգաղթած մարդկանց թվաքանակը ավելի շատ է, քան այդ նահանգների բնակչության ընդհանուր թվաքանակը: Միայն Սիվաս և Կաստամոնուի նահանգներից ներգաղթյալների թիվը կազմում է մոտ 3 միլիոն[10]: Համեմատական առումով, Ստամբուլի օտարազգի բնակչությունը փոքր է: 2007 թվականի տվյալներով այն կազմում է 42 228 մարդ[166]: Ստամբուլի բնակչության միայն 28 տոկոսն է, որ բնիկ ստամբուլցի է[167]: Քաղաքի ամենախիտ բնակեցված շրջանները հյուսիս-արևմուտքում, արևմուտքում և հարավ-արևմուտքում (Ստամբուլի եվրոպական հատված): Ասիական հատվածի ամենախիտ բնակեցված շրջանը համարվում է Յուսքյուդարը[10]:

Տարի Բնակչություն
1965 2 293 823±1 մարդ [168]
1970 3 019 032±1 մարդ [168]
1975 3 904 588±1 մարդ [168]
1980 4 741 890±1 մարդ [168]
Տարի Բնակչություն
1985 5 842 985±1 մարդ [168]
1990 7 309 190±1 մարդ [168]
2000 10 018 735±1 մարդ [168]
2007 12 573 836±1 մարդ [168]
Տարի Բնակչություն
2008 12 697 164±1 մարդ [168]
2009 12 915 158±1 մարդ
2010 13 255 685±1 մարդ [168]
2011 13 624 240±1 մարդ [168]
Տարի Բնակչություն
2012 13 854 740±1 մարդ [168]
2013 14 160 467±1 մարդ [168]
2014 14 377 018±1 մարդ [168]
2015 14 657 434±1 մարդ [168]


Էթնիկ և կրոնական խմբեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքության ենթակայության տակ գտնվող տարածքը, որի կազմի մեջ են մտնում Ստամբուլը, Թուրքիայի որոշ կզղիներ, ինչպես նաև մինչև 1912 թվականը Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ մտած հունական տարածքները:
Ստամբուլի հույն բնակչությունը և նրա տոկոսային հարաբերակցությունը քաղաքի բնակչության ընդհանուր կազմում (1844–1997): 1923 թվականին տեղի ունեցած հույն-թուրքական բնակչության փոխանակությունը, Ունևորության Տուրքը և 1955 թվականի Ստամբուլի ջարդերը նպաստեցին հունական համայնքի կրճատմանը Ստամբուլում:

Իր պատմության գրեթե ողջ ընթացքում Ստամբուլը եղել է կոսմոպոլիտ քաղաք, սակայն այն դարձել է ավելի միատարր՝ Օսմանյան կայսրության անկումից հետո: Թուրքիայի կրոնական և էթնիկ փոքրամասնությունների մեծ մասը կենտրոնացած են Ստամբուլում: Թուրքիայի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը, այդ թվում նաև Ստամբուլում, իսլամադավան են, հատկապես իսլամի սուննի ուղղության հետևորդներ: Սուննիների մեծ մասը իսլամական հանաֆիական մազհաբի հետևորդներ են, չնայած որ սուննիների մոտ 10 %-ը շաֆիական մազհաբի հետևորդներ են: Ոչ սուննի մահմեդականների ամենամեծ խումբը ալևիներն են: Երկրում ալևի բնակչության մեկ երրորդը ապրում է Ստամբուլում: Թուրքիայում ալևիների ընդհանուր թիվը կազմում է 4,5 միլիոն[167]: Միստիկական այնպիսի շարժում, ինչպիսին է Սուֆիզմը, պաշտոնապես արգելվել է Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո: Այդուհանդերձ, ներկայումս թուրք հասարակության որոշակի հատվածը շարունակում է սուֆիստական շարժման անդամ լինել[169]:

Կոստանդնուպոլսի պատրիարքությունը տիեզերական պատրիարքության կարգավիճակ է ստացել 6-րդ դարում և հանդիսանում է ուղղափառ քրիստոնյա եկեղեցու առաջնորդը: Այսօր, մոտ 300 000 000 մարդ ուղղափառ եկեղեցու հետևորդ է[170]: Սկսած 1601 թվականից, Պատրիարքությունը տեղակայված է Ստամբուլի Սև Գևորգ եկեղեցում[171]: 19-րդ դարում Ստամբուլի քրիստոնյա բնակչությունը կամ Հույն ուղղափառ եկեղեցու կամ Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդ էր[172]: Թուրք ուղղափառ եկեղեցու գլխամասը նույնպես գտնվում է Ստամբուլում: 20-րդ դարում տեղի ունեցած իրադարձությունների պատճառով, այդ թվում նաև 1923 թվականին տեղի ունեցած Հույն-թուրքական բնակչության փոխանակության, Ունևորության Տուրքը և 1955 թվականի Ստամբուլի ջարդերը, հույն բնակչության թվաքանակը, որը հիմնականում կենտրոնացած էր Ֆեներում և Սամաթիայում, կտրուկ նվազեց: 21-րդ դարի սկզբին, Ստամբուլի հույն բնակչության թվաքանակը կազմում էր 3,000: Ընդորում, 1923 թվականին քաղաքում հունական համայնքը ունեցել է 130 000 անդամ, իսկ 1910 թվականի մարդահամարի տվյալներով Թուրքիայում հույների թիվը կազմել է 850 000[173][174]: Ներկայումս Ստամբուլում բնակվում են 50 000 - 70 000 հայեր: 1913 թվականի տվյալներով հայ համայնքի թիվը կազմել է 164 000: Համայնքի կրճատման հիմնական պատճառը Հայոց ցեղասպանությունն էր[175]: 1910 թվականի դրությամբ քրիստոնյաները կազմել են քաղաքի բնակչության կեսը[176]:

Կառուցվելով 1616 թվականին՝ Սուլթան Ահմեդ մզկիթը հայտնի է նաև Կապույտ մզկիթ անվամբի՝ ի շնորհիվ Իզնիքի խեցիի, որով զարդարված է մզկիթի ներքին տեսքը[177]:

Ստամբուլի ամենամեծ էթնիկ խումբը քրդերն են, ովքեր այստեղ են գաղթել Թուրքիայի արևելյան և հարավարևելյան նահանգներից: Քաղաքում քրդական համայնքը առկա է դեռևս Օսմանյան կայսրության վաղ շրջանից[178]: Դեպի քաղաք քրդերի ներհոսքը մեծացել է Թուրք-քրդական հակամարտության սկզբից ևեթ, երբ սկսեցին զինված բախումները թուրքական զինուժի և Քրդական բանվորական կուսակցության զինյալների միջև: Զինված բախումները սկսվել են 1970-ական թվականների սկզբին[179]: Ստամբուլի բնակչության 2-3 միլիոնը էթնիկ քրդեր են, ըստ այդմ քրդերը Ստամբուլում ավելի շատ, քան աշխարհի մեկ այլ քաղաքում[180][181][182][183][184]: Ստամբուլում կան այլ էթնիկ համայնքներ ևս: Օրինակ, քաղաքի բոսնիական համայնքը ամբողջությամբ բնակվում է Բայրամփաշա թաղամասում[185]: Բալաթ թաղամասում հիմնականում բնակվում են Սեֆարդյան հրեաներ, որոնք հիմնականում Ստամբուլ են գաղթել 1492 թվականին՝ Իսպանիայից վտարվելուց հետո[186]: Ռոմանիոտ հրեաները և Աշկենազները քաղաքում բնակվել են մինչ Սեֆարդյանների ներգաղթը, սակայն նրանց թվաքանակը նվազել է: Այսօր Ստամբուլի հրեաների միայն 1 %-ն է աշկենազ հրեա[187][188]: Հրեաների մեծ մասի Իսրայել արտագաղթելու պատճառով՝ հրեական համայնքը էականորեն կրճատվել է: Եթե 1950 թվականին Ստամբուլում բնակվում էր 100 000 հրեա, ապա 2005 թվականի դրությամբ հրեական համայնքի թիվը կազմում է 18 000: Թուրքիայի հրեաների մեծ մասը ապրում են Ստամբուլում և Իզմիրում[189]: Լևանտենցիները՝ լատինական ծագմամբ քրիստոնյաներ, ովքեր բնակվում էին Գալաթայում, մինչ Օսմանյան ժամանակաշրջանը, մեծ ներդրում են ունեցել 19-20-րդ դարերում քաղաքի մշակութային և ճարտարապետական ոճերի ձևավորման ժամանակ: Լևանտենցիները թվաքանակը էականորեն կրճատվել է, սակայն փոքրաթիվ համայնքը շարունակում է բնակվել քաղաքում[190]: Թուրքիայի և Աֆրիկայի որոշ երկրների (հատկապես Սոմալի և Ջիբութի) միջև առկա խորը հարաբերությունների արդյունքում՝ մեծ թվաքանակով աֆրիկացի ուսանողներ և աշխատանքային միգրանտներ արտագաղթում են Թուրքիա՝ ավելի լավ կրթություն և աշխատանքային հնարավորություններ գտնելու համար: Ստամբուլում կան նաև նիգերիական, կոնգոյական, կոնգոլեզյան և կամերունական փոքրաթիվ համայնքներ[191]:

Քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստամբուլի բնակչության մեծամասնությունը քվեարկել է հաղթող կուսակցության օգտին՝ 1995 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ: Սկսած 2002 թվականից, աջակողմյան Արդարություն և զարգացում կուսակցությունը հաղթել է նախագահական և տեղական բոլոր ընտրությունների ժամանակ: Ստամբուլի էլեկտորատը կողմ է քվեարկել նաև ԱԶԿ-ի կառավարության առաջարկած 2007 և 2010 թվականների սահմանադրական բարեփոխումներին: Սակայն, 2017 թվականի ապրիլի 16-ին տեղի ունեցած սահմանադրական հանրաքվեի ժամանակ Ստամբուլի նահանգը ամբողջությամբ դեմ է քվեարկել նախագահ Էրդողանի կողմից առաջ քաշված սահմանադրական փոփոխություններին: Թուրքիայի նախագահ և ԱԶԿ նակխին վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը 1994 թվականի քաղաքային ընտրությունների ժամանակ ընտրվել է Ստամբուլի քաղաքապետ՝ որպես Բարեկեցության կուսակցության թեկնածու: Նա հավաքել է ձայների 25,1 %-ը՝ հաղթելով կենտրոնամետ կուսակցությունների թեկնածուներին: Պահպանողական կուսակցությունները սովորաբար ստանում են ավելի հին թաղամասերի աջակցությունը, որտեղ բնակչությունն ավելի խիտ է բնակեցված: Այդպիսի շրջաններից են Բաղջըլարը, Ֆաթիհը, Սուլթանբեյլին և Էսենլերը: Ընդդիմադիր ձախ կենտրոնամետ քեմալական Ժողովրդահանրապետական կուսակցությունը (CHP) ներկայումս քաղաքական երկրորդ խոշոր ուժն է թե Ստամբուլում, և թե Թուրքիայում: Կուսակցության հիմնական էլեկտորատը կազմում են գյուղական թաղամասերի բնակիչները, ինչպես, օրինակ, Սիլիվրին, Չաթալջան և Սարըյերը: Քաղաքային շրջանները, ինչպես օրինակ Բեշիկթաշը, Բաքըրքյոյը, Շիշլին և Քադըքյոյը, մեծ աջակցություն են ցուցաբերել Ժողովրդահանրապետական կուսակցությանը նախորդ ընտրությունների ժամանակ: Այս կուսակցությունը հիմնականում ուժեղ է արևմուտքում, որտեղ շինարարական աշխատանքներ երբեք տեղի չեն ունենում: Ստամբուլն ունի 39 շրջաններ՝ ավելի շատ քան Թուրքիայի այլ նահանգ: Քանի որ Ստամբուլը Թուրքիայի ամենամեծ քաղաքն է և սովորաբար քվեարկում է այնպես, ինչպես ամբողջ երկիրը, թուրքական հասարակության շրջանում տարածված է այն մոտեցումը, համաձայն որի քաղաքական ընտրությունների ելքը որոշում է Ստամբուլի էլեկտորատը: Քաղաքական կուսակցությունների պայքարի հիմնական օբյեկտը Ստամբուլի բնակչության վստահության և քվեի ձեռքբերումն է: Բավականին մեծ էլեկտորատ ունենալու պատճառով, վերջին ընտրությունների ժամանակ, Ստամբուլում գրանցվել են ամենամեծ թվաքանակով ընտրախախտումները: Ամենաշատ թվաքանակով ընտրախախտումները գրանցվել են 2014 թվականի համայնքային ընտրությունների ժամանակ[192][193][194][195][196][197][198]:

Ստամբուլի նահանգային քաղաքապետարանի շենքը Ֆաթիհ շրջանում

Ստամբուլի ներկայիս քաղաքապետը ԱԶԿ-ի անդամ Մևլյութ Ույսալն, ով ընտրվել է նախորդ քաղաքապետ Քադիր Թոփբաշը հրաժարականից հետո: Ժողովրդահանրապետական կուսակցության և խորհրդարանական ընդդիմության առաջնորդ Քեմալ Քըլըչդարօղլուն 2009 թվականի համայնքային ընտրությունների ժամանակ եղել է Թոփբաշի մրցակիցը: Ներկայումս նա Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի անդամ է՝ ընտրված Ստամբուլի նահանգից: 2007- 2014 թվականներին վարչապետ Էրդողանը նույնպես եղել է խորհրդարանի պատգամավոր՝ ընտրված Ստամբուլի նահանգից: Նախագահական ընտրությունների ժամանակ, քաղաքը բաժանվում է երեք ընտրական տեղամասերի, իսկ խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ՝ 85 տեղամասերի: 2014 թվականի նապագահական ընտրությունների ժամանակ, Ստամբուլի էլեկտորատի 49.83 %-ը քվեարկել է ԱԶԿ-ի թեկնածու Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի օգտին: Չնայած, որ Էրդողանի օգտին քվեարկել է Ստամբուլի էլեկտորատի մեծ մասը, նա երբեք չի կարողացել հավաքել ձայների 50 %-ից ավելին: Ընդդիմադիր թեկնածու Էքմելեդին Իհսանօղլուն պարտվել է Էրդողանին՝ հավաքելով ձայների 41,08 %-ը: Քրդամետ Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցության թեկնածու Սելահաթին Դեմիրթաշը հավաքել է ձայների 9.09%-ը[199]: 2013 և 2014 թվականներին, հակակառավարական ուժեղ ցույցեր են սկսվել Ստամբուլում և տարածվել ողջ երկրով մեկ:

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ստամբուլի տնտեսություն


Ստամբուլի Մասլաք գործարար թաղամասը, որը գտնվում է քաղաքի եվրոպական հատվածում: Մասլաքի հարևանությամբ գտնվում է մյուս գործարար թաղամասը՝ Լևենտը:
Ստամբուլի Մասլաք գործարար թաղամասը, որը գտնվում է քաղաքի եվրոպական հատվածում: Մասլաքի հարևանությամբ գտնվում է մյուս գործարար թաղամասը՝ Լևենտը:


Համախառն ներքին արդյունքի գնողունակության համարժեքությամբ, որը կազմում է 301.1 միլիարդ ԱՄՆ դոլլար, 2011 թվականի տվյալներով Ստամբուլը աշխարհի 29-րդ քաղաքն է[200]: Սկսած 1990-ական թվականների կեսերից, Ստամբուլի տնտեսությունը Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության անդամ երկրների քաղաքների շարքում ամենարագ զարգացող տնտեսություններից մեկն էր[14]: Ստամբուլին է բաժին ընկնում Թուրքիայի համախառն ներքին արդյունքի 27 %-ը: Երկրի արդյունաբերական աշխատուժի 20 %-ը կենտրոնացած է Ստամբուլում[14][201]: Ստամբուլի ՀՆԱ-ի մեկ շնչին բաժին ընկնող ցուցանիշը և արտադրողականությունը ավելի բարձր է, քան ողջ Թուրքիայի ՀՆԱ-ի մեկ շնչին բաժին ընկնող ցուցանիշը և արտադրողականությունը՝ համապատասխանաբար 70 % և 50%: Պատճառներից մեկը կայանում է նրանում, որ միևնույն աշխատանքի կատարման համար աշխատողը Ստամբուլում ավելի բարձր է վարձատրվում, քան Թուրքիայի մեկ այլ քաղաքում: Բնակչության մեծ թվաքանակի և թուրքական տնտեսության մեջ ունեցած ահռելի դերի պատճառով՝ Ստամբուլին բաժին է ընկնում երկրի հարկերի վճարման 2/5-րդը: Այսինքն, Թուրքիայի հարկային եկամուտների 2/5-ը ձևավորվում է Ստամբուլի հաշվին[14]: Ստամբուլ այսօր բնակվում են 37 միլիարդատերեր, որոնց տված հարկերը մեծ դերակատարություն ունեն թուրքական տնտեսության համար: Այս ցուցանիշով Ստամբուլը աշխարհի քաղաքների շարքում հինգերորդն է[202]:

Skyline of a portion of the city, including several skyscrapers interspersed among low- and mid-rises, several historic buildings, parks and hilly terrain, and the waterway known as Bosphorus
Լևենտի ընդհանուր տեսքը: Այն Ստամբուլի բիզնես թաղամասերից մեկն է, որտեղ գտնվում են նաև քաղաքի ամենաբարձր շենքերը:

Իր ունեցած ահռելի չափերի պատճառով` Ստամբուլը ունի արդյունաբերական բազմազան տնտեսություն: Ստամբուլում արտադրվում են տարբեր տեսակի ապրանքներ՝ սկսած ձիթապտղի ձեթից, ծխախոտից և փոխադրամիջոցներից, վերջացրած էլեկտրոնիկայով[201]: Չնայած նրան, որ Ստամբուլում հիմնական ուշադրությունը դարձվում է բարձրարժեք և բարձր վարձատրվող աշխատանքների վրա, ցածրարժեք գործարանային հատվածը նույնպես էական նշանակություն ունի և ապահովում է Ստամբուլի ՀՆԱ-ի 26 %-ը, ինչպես նաև ընդհանուր արտահանման 4/5-ը[14]: 2005 թվականի դրությամբ Ստամբուլում տեղակայված կազմակերպությունների արտահանման ընդհանուր ծավալը կազմել է 69.9 միլիարդ ԱՄՆ դոլլար: Ներկրման ծավալները գերազանցում են արտահանման ծավալներին: 2005 թվականի դրությամբ այն կազմել է 69.9 միլիարդ ԱՄՆ դոլլար: Համեմատության համար պետք է նշել, որ այս ցուցանիշներով թուրքական արտահանման 57 %-ը բաժին է ընկնում Ստամբուլին, իսկ ներկրման ցուցանիշներով՝ 60 %-ը[203]:

Ստամբուլում է գտնվում երկրի միակ բորսանն՝ Borsa Istanbul-ը, որը ստեղծվել է Ստամբուլի ֆոնդային բորսայի, Ստամբուլի ոսկու փոխանակման գործակալության և Թուրքիայի տրանսֆերտների փոխանակման գործակալության միավորման արդյունքում[204]: Ստամբուլի ֆոնդային նախկին բորսան սկզբնապես հիմնադրվել էր որպես Օսմանյան ֆոնդային բորսա, որը հիմնադրվել է 1866 թվականին[205]: 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին, Գալաթայի Բանքալար փողոցը եղել է Օսմանյան կայսրության ֆինանսական կենտրոնը, որտեղ տեղակայված է եղել Օսմանյան ֆոնդային բորսան[206]: Բանքալար փողոցը շարունակել է մնալ Ստամբուլի ֆինանսական կենտրոնը, ընդհուպ մինչև 1990-ական թվականները, երբ թուրքական բանկերի մեծ մասը իրենց կենտրոնակայանները տեղափոխեցին ժամանակակից Մասլաք և Լևենտ թաղամասերը: 1995 թվականին Ստամբուլի ֆոնդային բորսան (ներկայումս Borsa Istanbul) իր գլխամասը տեղափոխել է Սարըյեր շրջանի Իսթինյե թաղամաս[207]: Նոր բիզնես թաղամաս է կառուցվում նաև Աթաշեհիր շրջանում, որտեղ տեղակայվելու են թուրքական մի շարք բանկերի և ֆինանսական հաստատությունների կենտրոնակայաններ[208]:

A pair of large ships sailing on a waterway, with a suspension bridge and hilly terrain in the background.
Լինելով Սև ծովի դարպասներից մեկը՝ Բոսֆորի նեղուցը աշխարհի ամենածանրաբեռնված ջրային ուղիներից մեկն է:

Լինելով միակ ծովային ճանապարհը, որն իրար է կապում նավթով հարուստ Սև և Միջերկրական ծովերը՝ Բոսֆորը աշխարհի ամենածանրաբեռնված ծովային երթուղիներից մեկն է: Ամեն տարի մոտ 200 միլիոն տոննա նավթ է տեղափոխվում նեղուցով: Բացի այդ, Բոսֆորի նեղուցով նավարկությունը երեք անգամ գերազանցում է Սուեզի նեղուցով իրականացվող նավարկությանը[209]: Որպես արդյունք, սկսել է կառուցվել ջրանցք՝ Ստամբուլի ջրանցքը, որը գտնվելու է քաղաքի եվրոպական հատվածով և լինեկու Բոսֆորի ջրանցքին զուգահեռ[210]: Ստամբուլը ունի երեք խոշոր նավահանգիստներ՝ Հայդարփաշայի նավահանգիստը, Ամբարլըի նավահանգիստը և Զեյթինբուրնուի նավահանգիստը: Բացի այդ, Բոսֆորի և Մարմարա ծովի ափին կան մի քանի փոքր նավահանգիստներ և նավթային տերմինալներ[211][212]: Հայդարփաշան գտնվում է Բոսֆորի հարավարևելյան հատվածում: Այն Ստամբուլի ամենամեծ նավահանգիստն էր, ընդհուպ մինչև 2000-ական թվականների սկիզբը: Աշխատանքների մի մասի տեղափոխությունը Ամբարլը ստիպեց, որ Հայդարփաշա նավահանգիստը բեռնաթափվի, իսկ որոշ ժամանակ անց նախատեսվում է շահագործումից հանել նավահանգիստը[213]: 2007 թվականին Ամբերլըն, որը գտնվում է Ստամբուլի քաղաքային հատվածի արևմուտքում, տարեկան կարողացել է ընդունել մինչև 1,5 միլիոն TEUs: Համեմատության համար Հայդարփաշայինը կազմել է՝ 354.000: Սրա շնորհիվ Ամբարլըն իր մեծությամբ չորրորդ կարգո տերմինալն է Միջերկրականում[214][215]: Զեյթինբուրնուի նավահանգիստը ավելի օգտավետ է, քանի որ մոտ է գտնվում ավտոմայրուղիներին և Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայանին,[216]: Հետագա զարգացման նպատակով քայլեր են իրականացվում, որպեսզի իրար կապվեն բոլոր տերմինալները, ավտոմայրուղիները և երկաթուղային ցանցերը[217]:

Ստամբուլը զբոսաշրջության համաշխարհային կենտրոններից մեկն է: Եթե 2000 թվականին Ստամբուլ այցելել է 2.4 միլիոն զբոսաշրջիկ, ապա 2015 թվականին Ստամբուլն ընդունել է 12.56 միլիոն օտարերկրացի զբոսաշրջիկ: Այսպիսով, Ստամբուլը զբոսաշրջիկների այցելության ցուցանիշներով աշխարհում հինգերորդն է[11][218]: Ստամբուլը Թուրքիայի երկրորդ խոշոր միջազգային դարպասն է՝ Անթալիայից հետո: Այստեղ են այցելու երկրի զբոսաշրջիկների քառորդ մասը: Ստամբուլի զբոսաշրջային արդյունաբերությունը հիմնականում զարգանում և տեղակայված է եվրոպական հատվածում: Հենց այդ է պատճառը, որ քաղաքի հյուրանոցների 90 %-ը տեղակայված է այստեղ: Էժան և միջին կարգի հյուրանոցները հիմնականում տեղակայված են Սարայբուրնուում, իսկ թանկարժեք հյուրանոցները գտնվում են քաղաքի ավելի էլիտար թաղամասերում՝ Էթիլեր, Բեշիկթաշ, Լևենտ, որոնք հիմնականում տեղակայված են Ոսկեղջյուրի ողջ երկայնքով: Ստամբուլում գործում են ավելի քան 70 թանգարաններ: Ամենաշատ այցելվող թանգարանները Թոփքափը ամրոց-թանգարանն ու Այա Սոֆիայի տաճարն են, որտեղ տարեկան այցելու է ավելի քան 30 միլիոն մարդ: Քաղաքի զբոսաշրջային ցանցի մեջ ներառված են նաև 17 ամրոցներ, 64 մզկիթներ և 49 եկեղեցիներ, որոնք կարևոր նշանակություն են ունեցել Ստամբուլի պատմության տարբեր փուլերում[219]:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ստամբուլի մշակույթ
The façade of a masonry building, with four Greek adorning its entrance, under a clear blue sky
Ստամբուլի հնագիտական թանգարան, որը հիմնադրվել է 1891 թվականին Օսման Համդի Բեյի կողմից, Թուրքիայի ժամանակակից ամենահին թանգարանն է:[220]

Ստամբուլը պատմականորեն ընդունված է համարել որպես մշակութային հանգույց, սակայն քաղաքի մշակութային լճացումը սկսվեց Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո, երբ հիմնական շեշտը դրվեց Անկարայի վրա[221]: Ազգային նոր կառավարությունը ստեղծել էր ծրագրեր, որոնք օգնում էին թուրքական հասարակությանը ծանոթանալու երաժշտական ավանդույթներին, հատկապես նրանց, որոնք ձևավորվել էին Եվրոպայում: Այդուհանդերձ, երաժշտական հաստատությունները և օտարերկրացի դասական երաժիշտների ընդունելությունները և համերգները կազմակերպվում էին նոր մայրաքաղաքում[222]: Թուրքական մշակույթի զարգացումը հիմնականում կապված էր Ստամբուլի հետ, սակայն 1980-1990-ական թվականներին Ստամբուլը կարողացավ ապացուցել, որ իր մշակութային կարևորությունը պայմանավորված չէ միայն իր պատմական փառահեղ անցյալով[223]:

19-րդ դարի վերջին, Ստամբուլը դարձել էր տարածաշրջանային մշակութային կենտրոնը: Քաղաքը դեպի իրեն էր ձգում թուրք, եվրոպացի և ասիացի արտիստներին, ովքեր Պոլսում փորձում էին հասնել մեծ հաջողությունների: Չնայած թուրքական իշխանությունների ջանքերին Անկարան դարձնելու երկրի մշակութային սիրտը՝ մինչ 1970-ական թվականները Ստամբուլում էին գտնվում արվեստի համալիր ինստիտուտները[224]: Երբ 1980-ական թվականներին Ստամբուլում հիմնադրվեցին արվեստների լրացուցիչ համալսարաններ և արվեստների թեմաներով ամսագրեր, Անկարայում բնակվող արտիստները տեղափոխվեցին այստեղ[225]: Բեյօղլուն դարձավ Ստամբուլի արվեստների կենտրոնը, որտեղ կողք կողքի բնակվում էին հին և նոր սերնդի ներկայացուցիչները: 1980-ական թվականներին Եվրոպայից մեծ թվաքանակով թուրք արվեստագետներ հաստատվեցին Ստամբուլում: Ժամանակակից արվեստների թանգարանները, ներառյալ Ստամբուլի ժամանակակից արվեստների թանգարանը, Պերա թանգարանը, Սաքըփ Սաբանջը թանգարանը և SantralIstanbul-ը բացվել են 2000-ական թվականներին՝ ի հավելումն ցուցահանդեսային տարածքների և աճուրդային տների, որոնք դարձել էին քաղաքի կոսմոպոլիտ միջավայրի անբաժանելի մասը[226]: Այս թանգարանները դեռ չունեն հին թանգարանների հեղինակությունը, որոնք գտնվում են պատմական թերակղզու վրա, ներառյալ նաև Ստամբուլի հնագիտական և Թուրքական և իսլամական արվեստի թանգարանները, որոնց բացմամբ էլ մեկնարկել է ժամանակակից թանգարանների բացման գործընթացը Թուրքիայում[219][220]:

Ստամբուլի ժամանակակից արվեստների թանգարանը գտնվում է Ստամբուլի Բեյօղլու թաղամասում՝ Բոսֆորի նեղուցի ափին

Առաջին ֆիլմը Թուրքիայում նկարահանվել է 1896 թվականին Յըլդըզում՝ Փարիզում տեխնոլոգիայի շնորհանդեսից մեկ տարի անց[227]: Կինոթատրոնները արագ տարածվեցին Բեյօղլուում: Ընդուրում, թատրոնները և կինոթատրոնները մեծապես տարածված էին Իստիկլյալ պողոտայում[228]: Ստամբուլը դարձավ նաև թուրքական նորաստեղծ ֆիլմարտադրության սիրտը: Այդուհանդերձ, թուրքական կինոարդյունաբերություն և ֆիլմերը մեծ տարածում չեն ունեցել ընդհուպ մինչև 1950-ական թվականները[229]: Այդ պահից սկսած, Ստամբուլը դարձել է թուրքական դրամաների և կատակերգությունների ամենահայտնի վայրը[230]: Թուրքական կինոարդյունաբերությունը սկսել է զարգանալ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին: Բավականին հայտնի են Հեռավորը (2002) և Իմ հայրը և իմ որդին (2005), որոնք երկուսն էլ նկարահանվել են Ստամբուլում: 2000-ական թվականներին թուրքական կինոարդյունաբերությունը սկսեց արագ տեմպերով զարգանալ, հատկապես հեռուստասերիալների հատվածը: Այսօր թուրքական հեռուստասերիալները ցուցադրվում են 70-ից ավելի երկրներում[231]: Ստամբուլը և նրա արվարձանները դարձել են արտասահմանյան բազմաթիվ ֆիլմերի իրադարձությունների կենտրոն: Այդ ֆիլմերից են Թոփքափը (1964), Ամբողջ աշխարհն էլ քիչ է (1999), Առաքելությունը Ստամբուլ (2008), Ինֆեռնո և այլն[232]:

Այս գործընթացների շրջանակներում էլ 1973 թվականին ստեղծվել է Ստամբուլի փառատոնը, որը հիմնական նպատակը թուրքական և համաշխարհային մշակույթի ներկայացումն էր Ստամբուլի բնակչությանը: 1980-ական թվականների սկզբին այս փառատոնից առանձնացել են Ստամբուլի կինոփառատոնը և Ստամբուլի միջազգային ջազ փառատոնը: Հիմնական շեշտը դնելով երաժշտության և պարերի վրա՝ Ստամբուլի փառատոնը 1994 թվականից կոչվում է Ստամբուլի միջազգային երաժշտական փառատոն անվամբ[233]: Ամենահայտնի փառատոնը, որը Ստամբուլում միավորում է հազարավոր մարդկանց, Ստամբուլի բիեննալեն է: Առաջին բիեննալեն անց է կացվել 1987 թվականին՝ երկու տարին մեկ: Դրա առաջնային նպատակներից մեկը թուրքական վիզուալ արվեստների ներկայացումն էր: Ներկայումս այն բաց է օտարերկրացի արտիստների համար: Ստամբուլի միջազգային ամենաէլիտար բիեննալեներից մեկն է՝ Վենետիկի բիեննալեի և Սան Պաուլոյի արվեստների բիեննալեի հետ միասին[234]:

Ժամանց և զվարճանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Goods overflow out of storefronts, leaving a narrow passageway where shoppers move about.
Գրանդ բազարը աշխարհի ամենամեծ ծածկած շուկաներից մեկն է:

Ստամբուլն ունի պատմական և ժամանակակից բազմաթիվ առևտրի կենտրոններ: Գրանդ բազարը, որը գործում է 1461 թվականից, աշխարհի ամենահին և ամենամեծ ծածկած շուկաներից մեկն է[235][236]: Մահմուտփաշան բացօթյա շուկա է, որը գտնվում է Գրանդ բազարի և Եգիպտական շուկայի միջև: Վերջինս, մինչ 1660-ական թվականները եղել է Ստամբուլի համեմունքների ամենամեծ շուկան: Galleria Ataköy-ը համարվում է Թուրքիայի ժամանակակից առաջին առևտրի կենտրոնը: Բացվել է 1987 թվականին՝ նախագահ Թուրղուտ Օզալի մասնակցությամբ[237]: Ընդհանրապես, Ստամբուլում խոշոր մոլերը և առևտրի կենտրոնները կառուցվում են պատմական թերակղզուց դուրս: Առևտրի կենտրոնների համաշխարհային խորհուրդը Akmerkez առևտրի կենտրոնին 1995 թվականին ճանաչել է «Եվրոպայի լավագույն առևտրի կենտրոն», իսկ 1996 թվականին՝ «աշխարհի լավագույն առևտրի կենտրոն»: Istanbul Cevahir-ը բացվել է 2005 թվականին: Բացման պահին այն եղել է մայրցամաքի ամենամեծ առևտրի կենտրոններից մեկը: Kanyon-ը 2006 թվականին Kanyon «Առևտրային կառույց» անվանակարգում հաղթել է «Քաղաքային միջավայրի ճարտարապետական ակնարկ» մրցանակը[236]: Istinye Park-ը, որը գտնվում է Սարըյերի Իսթինյե թաղամասում և Zorlu Center-ը, որը գտնվում է Լևենտում Ստամբուլի նորակառույց առևտրի կենտրոններից մեկն է, որտեղ ներկայացված են համաշխարհային նորաձևության ամենահայտնի ապրանքանիշները: Նիշանթաշըում գտնվող Աբդի Իփեկչի փողոցը և քաղաքի անատոլիական հատվածում գտնվող Բաղդադի պողոտան խոշոր առևտրային փողոցներ են: Նիշանթաշը փողոցը համարվում է Ստամբուլի նորաձևության կենտրոնը[238][239]:

A large tree decorated under the night sky in red and green and surrounded by spotlights, city lights, and mid-rise buildings
Ամանօրյա տոնածառ Նիշանթաշը փողոցի առևտրի կենտրոններից մեկի դիմաց:

Ստամբուլը հայտնի է իր ձկների ռեստորաններով, որոնցից մի քանի մի քանիսը գործում են 1880-ական թվականների վերջից: Քաղաքի ամենահայտնի և բարձրակարգ ձկան ռեստորանները գտնվում են Բոսֆորի ափին, հիմնականում Օրթաքյոյ, Բեբեք, Արնավութքյոյ, Յենիքյոյ, Բեյլերբեյի և Չենգելքյոյ թաղամասերում: Գում Գափու թաղամասի, որը գտնվում է Մարմարա ծովի ափին, առափնյա հետիոտնային գոտում գործում են հիսունից ավելի ձկան ռեստորաններ[240]: Իշխանաց կղզիները, որը գտնվում է մայրցամաքից 15 կիլոմետր (9 մղոն) հեռավորության վրա, նույնպես հայտնի են իրենց ձկների ռեստորաններով: Շնորհիվ ռեստորանների, պատմական ամառանոցների և ազատ, առանց մեքենա փողոցների, Իշխանաց կղզիները հայտնի հանգստավայր են ստամբուլցիների և օտարերկրյա զբոսաշրջիկների համար[241]: Ստամբուլը հայտնի է նաև օսմանյան խոհանոցի մեջ մասնագիտացված ռեստորաններով: Այդուհանդերձ, շնորհիվ Թուրքիայի հարավարևելյան և արևելյան նահանգներից ներգաղթի մեծ ծավալների, որը սկսվել է 1960-ական թվականներին, քաղաքի ճաշացանկը 20-րդ դարի վերջին էական փոփոխությունների է ենթարկվել: Խոհանոցի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել Մերձավոր Արևելքի խոհանոցը: Արևելյան քաբաբը ստամբուլյան ճաշացանկի առաջին հորիզոնականներում՝ պատվերների քանակով: Արևմտյան խոհանոց առաջարկող ռեստորանները հիմնականում կենտրոնացված են Բեյօղլուում, Բեշիկթաշում, Շիշլիում և Քադըքյոյում:

Ստամբուլը հայտնի է իր գիշերային կյանքով, ինչպես նաև իր պատմական պանդոկներով, որոնք դարերի, եթե ոչ հազարամյակների ընթացքում եղել են Ստամբուլի այցեքարտերից մեկը: Իստիկլյալ պողոտայի վրա է գտնվում «Çiçek Pasajı»-ը, որտեղ գտնվում են Ստամբուլի ամենահայտնի գինետները, գարեջրատները և ռեստորանները[242]: Իստիկլյալ պողոտան հայտնի է իր բրենդային խանութներով: Նրան զուգահեռ Նևիզադե փողոցում գտնվում են քաղաքի ամենահին գինետները և գարեջրատները[243][244]: Իստիկլյալ պողոտային կից շրջանները ապահովում են Բեյօղլուի գիշերային կյանքը: Բեյօղլուում տարածված են փողոցային գարեջրատները, սրճարանները, իսկ ռեստորաններում հնչում են կենդանի երաժշտություն[245]: Ստամբուլում գիշերային կյանքը աշխույժ է նաև Նիշանթաշըում, Օրթաքյոյում, Բեբեքում և Քադըքյոյում[246]:

Սպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին նկարում պատկերված է Աթաթուրքի անվան օլիմպիական մարզադաշտը, իսկ երկրորդում՝ Türk Telekom Stadium

Ստամբուլում են գործում Թուրքիայի ամենահին սպորտային ակումբները: «Բեշիկթաշ» ֆուտբոլային ակումբը, որը հիմնադրվել է 1903 թվականին, Թուրքիայում ներկայումս գործող ամենահին սպորտային ակումբն է: Շնորհիվ իր ունեցած կարգավիճակի որպես Թուրքիայի միակ ակումբ՝ «Բեշիկթաշը» ներկայացրել է թե Օսմանյան կայսրությունը, և թե Թուրքիայի Հանրապետությունը միջազգային մրցաշարերի ժամանակ: Այդ իսկ պատճառով, «Բեշիկթաշը» թուրքական միակ ակումբն է, որին թույլատրվել է իր լոգոյում տեղադրել Թուրքիայի պետական դրոշը[247]: Ֆուտբոլային ակումբը ազգային առաջնությունում մի որոշ ժամանակ ունեցել է գերակա դիրք և միանձնյա առաջատարի դիրք[247]: «Գալաթասարայը» և «Ֆեներբահչեը» առավել մեծ հաջողությունների են հասել միջազգային առաջնություններում և Թուրքիայի ազգային գավաթը՝ համապատասխանաբար 20 և 19 անգամ[248][249]: «Գալաթասարայը» և «Ֆեներբահչեն» Ստամբուլի ֆուտբոլային այն ակումբներն են, որոնք արդեն մի քանի տասնամյակ լուրջ մրցակցում են միմյանց հետ: «Գալաթասարայը» տեղակայված է քաղաքի եվրոպական հատվածում, իսկ «Ֆեներբահչեն»` ասիական: Ընդորում, շատ սպորտային մեկնաբանների կարծիքով ստամբուլյան դերբին աշխարհում ամենադիտարժան և ամենաթեժ դերբիներից մեկն է[248]: Ստամբուլում գործում են բասկետբոլի 7 ակումբներ՝ Անադոլու Էֆեսը, Բեշիկթաշը, Դարյուշշաֆաքան, Ֆեներբահչեն, Գալաթասարայը, Ստամբուլ Բույուքշեհիր Բելեդիյեսպորը և Բույուքչեքմեջե բասկետբոլը: Այս ակումբները հանդես են գալիս Բասկետբոլի Թուրքիայի առաջնության բարձրագույն խմբում[250]:

Ստամբուլի սպորտային ենթակառուցվածքները կառուցվել կամ վերաշինվել են մինչև 2000 թվականը՝ ի աջակցություն Ստամբուլի կողմից Օլիմպիական խաղեր անցկացնելու հայտերի: Աթաթուրքի օլիմպիական մարզադաշտը, Ստամբուլի ամենախոշոր բազմաֆունկցիոնալ մարզադաշտն է, որի կառուցումն ավարտվել է 2002 թվականին: Թեթև աթլետիկայի ֆեդերացիաների միջազգային ասոցիացիայի կողմից այն ճանաչվել է թեթև աթլետիկայի առաջնակարգ մարզադաշտ[251]: Մարզադաշտում տեղի է ունեցել ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգայի 2004-2005 թվականների առաջնության եզրափակիչը: Եզրափակիչը տեղի է ունեցել վերակառուցումից երեք տարի անց: Türk Telekom Arena-ն բացվել է 2011 թվականին՝ փոխարինելու Ալի Սամի Յեն մարզադաշտը: Մարզադաշտը հանդիսանում է «Գալաթասարայ» ֆուտբոլային ակումբի տնային մարզադաշտը,[252][253]: Vodafone Arena-ն բացվել է 2016 թվականին՝ փոխարինելու Ինյոնյու մարզադաշտին: Այն հանդիսանում է «Բեշիկթաշ» ֆուտբոլային ակումբի տնային մարզադաշտը: Վերջինս Թուրքիայի ներկայիս չեմպիոնն է: Բոլոր չորս մարզադաշտերը ՈւԵՖԱ-ի մարզադաշտերի կատեգորիայում ունեն 4-րդ աստիճանի (նախկին 5 աստղ) կարգավիճակ[Ն 4]:

Sinan Erdem Dome-ը, որը Եվրոպայի ամենամեծ մարզադահլիճն է, ընդունել է 2010 թվականի Բասկետբոլի աշխարհի առաջնությունը, 2012 թվականի Թեթև աթլետիկայի աշխարհի փակ առաջնությունը, ինչպես նաև 2011-2012 և 2016-2017 Եվրալիգայի եզրափակիչը[257]: Մինչ 2010 թվականը, երբ Sinan Erdem Dome-ը ընդունեց Բասկետբոլի աշխարհի առաջնությունը, Abdi İpekçi Arena-ն եղել է Ստամբուլի ամենամեծ փակ արենան, որն ընդունել է «Եվրոբասկետ 2001» առաջնությունը[258]: Մի շարք այլ փակ արենաներ, ներառյալ նաև «BJK Akatlar Arena»-ն, ակտիվորեն գործել են մինչև 2000 թվականը՝ ընդունելով Ստամբուլի և Թուրքիայի բասկետբոլի առաջնությունների հանդիպումները: Վերջին բացված փակ արենան եղել է 13 800 տեղանոց «Ülker Sports Arena»-ն, որը բացվել է 2012 թվականին և համարվում է «Ֆեներբահչե» բասկետբոլային ակումբի տնային մարզադահլիճը[259]: Չնայած շինարարական բումին, 2000, 2004, 2008, 2012 և 2020 թվականների օլիմպիական խաղերը, ինչպես նաև Եվրո 2012 և Եվրո 2016 ֆուտբոլային առանջություններն անցկացնելու փորձերը ձախողվել են[260]:

Sinan Erdem Dome-ը (վերևում)
Ülker Sports Arena-ն (ներքևում)

2005-2011 թվականների ընթացքում Իստամբուլ պարկը ընդունել է ամենամյա Ֆորմուլա 1Թուրքիայի գրան պրին: Իստամբուլ պարկը երկար ժամանակ եղել է Թուրքիայի ամենամեծ ավտոմրցուղին[261]: 2005 և 2006 թվականներին Իստամբուլ պարկը ընդունել է նաև «Թեթև ավտոմեքենաների աշխարհի առաջնության» եզրափակիչը և «Լե Մանի եվրոպական սերիան»: Դրանից հետո, ավտոմրցուղին չի ընդունել այս առաջնություններից և ոչ մեկը[262][263]: Ավտոմրցուղին 2005-2007 թվականներին ընդունել է նաև Թուրքիայի մոտո գրան պրին: 2000 թվականի օգոստոսի 12-13-ը Ստամբուլն ընդունել է նաև Ֆորմուլա 1-ի «Մոտորանավակների մրցավազքի առաջնությունը»: Որպես մրցուղի ծառայել է Բոսֆորի նեղուցը[264]: «Մոտորանավակների GPS աշխարհի առաջնության» եզրափակիչ մրցավազքը տեղի է ունեցել 2009 թվականի հունիսի 19-21-ը Բոսֆորում[265]: Ստամբուլի առագաստանավային սպորտի ակումբը, որը հիմնադրվել է 1952 թվականին, ամեն տարի ընդունում է առագաստանավային սպորտի և ծովային այլ սպորտաձևերի ինչպես տեղական, այնպես էլ միջազգային առաջնությունները Ստամբուլում և նրա սահմաններից դուրս[266][267]: Թուրքիայի մոտորանավակային սպորտի ակումբը ընդունում է խոշոր մոտորանավակների մրցավազքերը, ինչպես օրինակ Ռազմածովային ուժերի մրցաշարը[268]:

Մեդիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Entrance to an office building with an overhead sign saying 'Hürriyet'
Hürriyet, որը հիմնվել է 1948 թվականին, Թուրքիայի ամենամեծ տպաքանակ ունեցող օրաթերթն է:

Պետական ռադիո և հեռուստաընկերությունների մեծ մասը տեղակայված են Անկարայում, սակայն Ստամբուլն է համարվում թուրքական մեդիայի հիմնական կենտրոնը: Օսմանյան մեդիաարդյունաբերությունը տեղակայված է եղել կայսրության մայրաքաղաքում՝ Կոստանդնուպոլսում, որտեղ թուրքական առաջին թերթը՝ Takvim-i Vekayi-ն (հայ․՝ Գործերի օրացույց) հրատարակվել է 1831 թվականից: Չաղալօղլու թաղամասի Բաբ Ալի փողոցը, որտեղ տպագրվել է օրաթերթը, դարձել էր թուրքական տպագիր մամուլի կենտրոնը: Վերջինս գտնվել է Բեյօղլուում և ձգվել Ոսկեղջյուրով մեկ[269]:

Այսօր, Ստամբուլում տպագրվում են տարբեր պարբերականներ: Հայրենական արտադրության թերթերի մեծ մասը տեղակայված են Ստամբուլում: Նրանք ունեն խմբագրություններ նաև Անկարայում և Իզմիրում[270]: Hürriyet, Sabah, Posta-յի և Sözcü՝ երկրի չորս ամենավաճառվող թերթերի գլխամասերը գտնվում են Ստամբուլում: Այս օրաթերթերից յուրաքանչյուրի վաճառքը շաբաթական գերազանցում է 275 000 օրինակը[271]: Hürriyet'-ի անգլիական ծառայությունը՝ Hürriyet Daily News, տպագրվում է 1961 թվականից, սակայն Sabah-ի անգլիական ծառայությունը՝ Daily Sabah, սկսել է տպագրվել միայն 2014 թվականից: Ավելի փոքր տպագրություն ունեցող թերթեր, ինչպես օրինակ Habertürk և Milliyet, նույնպես տեղակայված են Ստամբուլում[270]:

A four-story, white flat-roofed building with two Turkish flags and a portrait on the exterior
Թուրքիայի պետական հեռուստառադիոընկերության (TRT) Ստամբուլի գրասենյակը:

Ստամբուլում ռադիոհեռարձակումը սկսվել է 1927 թվականից, երբ Թուրքիայի առաջին ռադիոհեռարձակումը արձակվեց Էմինյոնյուի կենտրոնական փոստային ծառայության գրասենյակից: Հետագա տարիների ընթացքում խորացել է ռադիոհեռարձակման նկատմամբ պետական վերահսկողությունը: 1964 թվականին հիմնադրվել է TRT-ն՝ Թուրքիայի ռադիոյի և հեռուստատեսության պետական ընկերությունը, որը ընդհուպ մինչև 1990 թվականը հեռուստատեսային դաշտում ունեցել է մենաշնորհ[272]: Այսօր, TRT-ի կողմից հեռարձակվում է ազգային 4 ռադիոընկերություններ: Սրանցից յուրաքանչյուրի տիրույթը տարածվում է Թուրքիայի տարածքի 90 %-ը: Բացառություն են կազմում միայն լեռնային տարածքները: Այս ռադիոընկերություններից միայն Radio 2-ն է, որ տեղակայված է Ստամբուլում: Առաջարկելով բազմատեսակ հաղորդումներ՝ սկսած կրթական հաղորդումներից վերջացրած սպորտային իրադարձություններով, Radio 2-ը Թուրքիայի ամենահայտնի ռադիոընկերությունն է[272]: 2009 թվականի ապրիլի 2-ից TRT-ն բացել է նաև հայկական ծառայություն[273]: Ստամբուլի ռադիոալիքները ամենազբաղվածն են ողջ Թուրքիայում, որոնք հեռարձակում են ինչպես թուրքալեզու, այնպես էլ անգլալեզու և ֆրանսալեզու հաղորդումներ: Երկլեզվանի հաղորդումներ ունեցող ռադիոալիքներից մեկը Açık Radyo-ն է (94.9 FM): Թուրքիայի առաջին մասնավոր և առաջինը արտասահմանյան երգեր հնչեցրած ռադիոընկերությունը Ստամբուլի Metro FM-ն է (97.2 FM): Պետական Radio 3 ռադիոընկերությունը, որը տեղակայված է Անկարայում, նույնպես հեռարձակում է անգլալեզու երաժշտություն: Անգլերենով նորություններ է հեռարձակում նաև NTV Radyo-ն (102.8 FM).[274]:

TRT Çocuk-ը TRT-ի միակ հեռուստաընկերությունն է, որը տեղակայված է Ստամբուլում[275]: Ստամբուլում են տեղակայված Թուրքիայի ամենահեղինակավոր հեռուստաընկերությունների և միջազգային մեդիաընկերությունների տարածաշրջանային գրասենյակները: Ստամբուլում է գտնվում Star TV-ի գրասենյակը, որը Թուրքիայի առաջին մասնավոր հեռուստաընկերությունն է: Այն հիմնադրվել է 1990 թվականին՝ ի պատասխան TRT-ի կողմից հաստատված մենաշնորհի: Star TV-ն և Show TV-ն, որը նույնպես տեղակայված է Ստամբուլում, ամենահայտնի հեռուստաընկերություններն են Թուրքիայում և հեռարձակում են ամերիկյան և թուրքական արտադրության հեռուստասերիալներ[276]: Kanal D-ն և ATV-ն նույնօես տեղակայված են Ստամբուլում: Նրանք հեռարձակում են ինչպես հեռուստասերիալներ, այնպես էլ ժամանցային և լրատվական հաղորդումներ: NTV-ն (ամերիկյան MSNBC-ի հետ համատեղ) և Sky Turk 360-ը ամենահեղինակավոր լրատվական հաղորդումներ ունեցող հեռուստաընկերություններն են: Երկուսն էլ տեղակայված են Ստամբուլում: BBC-ի տարածաշրջանային գրասենյակը գտնվում է Ստամբուլում, որը հեռարձակում է թուրքալեզու լրատվական հաղորդումներ: 1999 թվականին ամերիկյան CNN-ը իր թուրքալեզու CNN Türk ծառայությունն է բացել Ստամբուլում[277]: 2000 թվականից Ստամբուլում իր հեռարձակումն է սկսել CNBC-e հեռուստաընկերությունը, որը հիմնականում հեռարձակում է ժամանցային և բիզնես հաղորդումներ:

Թուրքական հեռուստասերիալները բավականին տարածված են աշխարհում: Հեռուստասերիալների մեծ մասը նկարահանվել են Ստամբուլում: Այդ հեռուստասերիալներից են Վարձու սերը, Սև սերը, Հոյակապ Դարը, Հոյակապ Դար: Քյոսեմ սուլթան, Ելակի բույրը, N 309, Այս քաղաքը կհետևի քեզ, Ասա ինձ, թե ինչպես սիրել, Արգելված սեր, Արևին սպասելով, Բարձրաշխարհիկ հասարակություն, Գիշերվա թագուհին, Լիալուսին, Մակընթացություն, Ներսում, Տիկին Ֆազիլեթը և նրա դուստրերը, Սեր և պատիժ, Սերը բառեր չի հասկանում, Ստամբուլի երկու դեմքը և այլն:

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կրթությունը Թուրքիայում


A triumphal arch adjacent to a Turkish flag and in front of an open plaza
Ստամբուլի համալսարանի գլխավոր մուտքը: Համալսարանը ամենահինն է Թուրքիայում և հիմնադրվել է 1453 թվականին:

Ստամբուլի համալսարանը, որը հիմնադրվել է 1453 թվականին, Ստամբուլի ամենահին թուրքական կրթական հաստատությունն է: Սկզբնական շրջանում լինելով իսլամական դպրոց՝ 19-րդ դարում համալսարանում բացվել են իրավաբանական, բժշկական և գիտության ֆակուլտետներ: Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո՝ համալսարանը աշխարհիկացվել է[278]: Ստամբուլի տեխնիկական համալսարանը, որը հիմնադրվել է 1773 թվականին, ինժեներական գիտությունների նվիրված աշխարհի երրորդ ամենահին համալսարանն է[279][280]: Այս համալսարանները Ստամբուլի ութ հանրային համալսարաններից միայն երկուսն են[281]: Ստամբուլի մյուս հայտնի համալսարանը Միմար Սինանի անվան գեղարվեստի համալսարանը, որը մինչև 1970-ական թվականները եղել է արվեստի ուղղվածություն ունեցող թուրքական միակ համալսարանը[224]: Մարմարա համալսարանը երկրի մեծությամբ երրորդ բարձրագույն ուսումնական հաստատությունն է[282]:

An ivy-covered neoclassical building atop a hill, with a greenery-adorned walkway leading to its entrance
Ռոբերտ քոլեջը, որը հիմնադրվել է 1863 թվականին, ամերիկյան էլիտար ուսումնական հաստատություն է: 1971 թվականին քոլեջի բարձրագույն կրթության բաժնի հենքի վրա բացվել է Բոսֆորի համալսարանը:

Ստամբուլում հիմնադրված համալսարանների մեծ մասը հովանավորվում են կառավարության կողմից: Քաղաքում գործում են մեծ թվաքանակով մասնավոր համալսարաններ: Ստամբուլի առաջին ժամանակակից մասնավոր համալսարանը, ինչպես նաև ԱՄՆ սահմաններից դուրս կառուցված ամենահին ամերիկյան դպրոցը, Ռոբերտ քոլեջն է, որը հիմնադրվել է 1863 թվականին ամերիկացի բարերար Քրիստոֆեր Ռոբերտի և ուսուցիչ-միսիոներ Սայրուս Հեմլինի կողմից: 1971 թվականին Ռոբերտ քոլեջի բարձրագույն կրթության բաժնի հենքի վրա բացվել է Բոսֆորի համալսարանը[283][284]: Թուրքիայում մասնավոր համալսարանները պաշտոնապես արգելվել են 1982 թվականի խմբագրությամբ սահմանադրության ընդունումից առաջ: Սակայն 1970-ական թվականներին Ստամբուլում գործել են մոտ 50 մասնավոր «ավագ դպրոցներ», որոնք ունեցել են համալսարանի կարգավիճակ: 1982 թվականից հետո Ստամբուլում առաջին մասնավոր համալսարանը եղել է Քոչ համալսարանը (հիմնվել է 1992 թվականին): Հաջորդ տասնամյակում Ստամբուլում բացվել են մի քանի տասնյակ համալսարաններ[283]: Ներկայումս, քաղաքում գործում են առնվազն 30 մասնավոր համալսարաններ, ներառյալ նաև Ստամբուլի առևտրային համալսարանը և Քադիր Հաս համալսարանը[285]: Ստամբուլի Բաշաքշեհիր թաղամասում կառուցվում է Bio Istanbul կենսաբժշկական հետազոտությունների և զարգացման կենտրոնը, որտեղ սովորելու են 15 000 ուսանողներ, 20 000 գիտաշխատողներ: Այստեղ կարող են սովորել միայն բակալավրի աստիճան ունեցող ուսանողները[286][287]:

2007 թվականի դրությամբ Ստամբուլում գործել են 4350 դպրոցներ, որոնց կեսը եղել են տարրական դպրոցներ: Յուրաքանչյուր դպրոցում, միջինում, սովորում է 688 աշակերտ: Վերջին տարիներին Ստամբուլի կրթական համակարգը էականորեն ընդլայնվել է: 2000-2007 թվականներին դասասենյակների և ուսուցիչների թիվը կրկնապատկվել է, իսկ աշակերտների թիվը աճել է ավելի քան 60 %-ով[288]: Գալաթասարայի վարժարանը, որը հիմնվել է 1481 թվականին որպես Գալաթայի պալատական կայսերական դպրոց, Ստամբուլի ամենահին ավագ դպրոցը և քաղաքի երկրորդ ամենահին ուսումնական հաստատությունն է: Այն կառուցվել է Բայեզիդ II-ի պահոցի վայրում, ով ուսանողների համախմբան ճանապարհով փորձում էր նպաստել կայսրության ծաղկման և բարգավաճման գործընթացին[289]: Այն Թուրքիայի անատոլիական տիպի ամենահայտնի դպրոցներից մեկն է: Անատոլիական տիպի դպրոցները հիմնական շեշտադրությունը դնում են օտար լեզուների ուսումնասիրության վրա: Գալաթասարայը, օրինակ, հիմնական շեշտադրումը դնում է ֆրանսերենի վրա, անատոլիական մյուս դպրոցներում թուրքերենի հետ միասին ուսումնասիրվում է նաև անգլերեն և գերմաներեն[290][291]: Քաղաքում գործում են նաև օտարալեզու ավագ դպրոցներ, ինչպես օրինակ Ստամբուլի իտալական վարժարանը, որը հիմնադրվել է 19-րդ դարում՝ օտարազգիների կրթության համար[292]:

Քուլելի բարձրագույն ռազմական դպրոցը, որը ձգվում է Բոսֆորով մեկ Չենգելքյոյ թաղամասում, և Թուրքիայի ռազմածովային ավագ դպրոցը, որը գտնվում է Իշխանաց կղզիներում, ռազմական բարձրագույն դպրոցներ են, որոնք լրացվում են ռազմական բարձրագույն ակադեմիաներով՝ Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի ակադեմիան, Թուրքիայի ռազմական ակադեմիան և Թուրքիայի ռազմածովային ակադեմիան: Դարյուշշաֆաքա ավագ դպրոցը անվճար կրթություն է տրամադրում բոլոր այն երեխաներին, ովքեր, առնվազն, միակողմանի ծնողազուրկ են: Դարյուշշաֆաքայում սովորում են չորրորդ դասարանից: Աշակերտները չորրորդ դասարանից սովորում են անգլերեն, իսկ վեցերորդ դասարանից սկսում են սովորել երկրորդ օտար լեզու՝ գերմաներեն կամ ֆրանսերեն[293]: Մյուս հայտնի դպրոցներից են Ստամբուլի վարժարանը, որը հիմնադրվել է 1884 թվականին և Քաթաբաշի տղաների վարժարանը: Վերջինս հիմնադրվել է 1908 թվականին[294]: 1955 թվականին հիմնադրվել է Քադըքյոյի Անադոլու վարժարանը[295]:

Հանրային ենթակառուցվածքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A brick factory stands in front of a park, with open green space, a reflecting pool, and benches
Սիլահթաևաղայի էլեկտրակայանը, որտեղ ներկայումս տեղակայված է SantralIstanbul արվեստի թանգարանը, 1914-1952 թվականներին եղել է Ստամբուլի էներգիայի միակ աղբյուրը:

Ստամբուլի ջրային մատակարարման առաջին աղբյուրը թվագրվում է քաղաքի վաղ շրջանի պատմությանը, երբ ջրանցույցները (ինչպես օրինակ Վաղեսի ջրանցույց) կուտակում էին քաղաքի ջուրը ստորգետնյա բազմաթիվ ջրամբարներում[296]: Սուլեյման I Քանունու հրամանով կառուցվել է Քըրքչեշմեի ջրային համակարգը: 1563 թվականի դրությամբ ամեն օր քաղաքի 158 տարբեր հատվածները համակարգը մատակարարում էր 4200 խորանարդ մետր (150 000 խորանարդ ֆուտ) ջուր[296]: Վերջին տարիներին, ի պատասխան աճող հանրային պահանջի, տարբեր աղբյուրների ջրերը հավաքվում էին հանրային ջրավազաններում, ինչպես օրինակ Ահմեդ III ջրավազան: Այդ նպատակով կառուցվել էին ջրատար հատուկ համակարգեր[297]: Այսօր, Ստամբուլը ունի քլորացված և ֆիլտրված ջրամատակարարում, իսկ ջրի մաքրման գործընթացը ղեկավարվում է Ստամբուլի ջրի և կոյուղու վարչության կողմից (թուրք.՝ İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi, İSKİ)[298]:

Սիլահթարաղայի էլեկտրակայանը՝ ածխավառ էլեկտրակայանը, որը գտնվում էր Ոսկեղջյուրի ափին, 1914-1952 թվականներին եղել է Ստամբուլի էներգիայի միակ աղբյուրը: 1914 թվականին ավարտվել է էլեկտրակայանի առաջին շարժիչի կառուցումը[299]: Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո, էլեկտրակայանը հանձնվեց վերակառուցման՝ քաղաքի բնակչության աճող պահանջարկը բավարարելու համար: 1923 թվականին էլեկտրակայանի հզորությունը 23 մեգավատտից աճեց և 1956 թվականին հասավ առավելագույն 120 մեգավատտի[299][300]: Էլեկտրակայանի հզորությունը գործունեության վերջին տարիներին սկսեց էականորեն կրճատվել, իսկ 1983 թվականին այն վերջնականորեն փակվեց[299]: Թուրքական էլեկտրական պետական ծառայությունը իր հիմնադրման պահից (1970 թվական) մինչև 1984 թվականը մենաշնորհ է ունեցել էլեկտրականության արտադրման և բաշխման գործընթացում, սակայն ներկայումս ծառայությունը, որը բաժանվել է Թուրքիայի էլեկտրականության արտադրման և փոխանակման կազմակերպության (TEAŞ) և Թուրքիայի էլեկտրականության բաշխման կազմակերոպության միջև, մրցակցում է մասնավոր էլեկտրակայանների հետ[300]:

An arched neoclassical building with hanging banners, with a yellow vehicle parked in front
Ստամբուլի կենտրոնական փոստի ներկայիս շենքը, որը կառուցվել է 1909 թվականին[301]:

Օսմանյան կայսրության Փոստի և հեռագրության նախարարությունը հիմնվել է 1840 թվականին, իսկ փոստային առաջին գրասենյակը՝ Կայսերական փոստային գրասենյակը բացվել է Նոր մզկիթի հարակից տարածքում: 1876 թվականին բացվել է Ստամբուլի և Օսմանյան կայսրության տարածքից դուրս գտնվող տարածքների միջև առաջին միջազգային փոստային համակարգը[302]: 1847 թվականին օսմանյան սուլթան Աբդուլ Մեջիդը Սեմյուել Մորզեին իր պաշտոնական երախտիքն է հայտնել՝ հեռագրի հայտնաբերման համար: 1856 թվականին Ղրիմի պատերազմի վերջին ամիսներին ավարտվել է Ստամբուլ- Էդիրնե հեռագրային առաջին գծի շինարարությունը[303]: Նորահայտ հեռախոսակապը Ստամբուլում հայտնվել է 1881 թվականին: 1909 թվականին, երբ Ստամբուլում սկսեց գործե առաջին ոչ ավտոմատ հեռախոսակայանը, Փոստի և հեռագրության նախարարությունը վերանվանվեց Փոստի,հեռագրության և հեռախոսակապի նախարարության[302][304]: GSM բջջային ցանցերը Թուրքիայում հայտնվել են 1994 թվականին, երբ Ստամբուլը դարձավ աշխարհի առաջին քաղաքներից մեկը, որտեղ ներդրվեց բջջային կապը[305]: Այսօր, բջջային և քաղաքային հեռախոսակապը ապահովվում է մասնավոր ընկերությունների միջոցով: Ոլորտում առաջատարը Turk Telekom-ն է: Վերջինս 1995 թվականին առանձնացել է Փոստի, հեռագրության և հեռախոսակապի նախարարությունից, իսկ արդեն 2005 թվականին՝ մասնավորեցվել է[302][305]: Փոստային ծառայությունները մնում են Փոստի և հեռագրության կազմակերպության վերահսկողության ներքո (կրճատ՝ ՓՀԿ (թուրք.՝ PTT))[302]:

2000 թվականի դրությամբ, Ստամբուլում գործում են 137 հիվանդանոցներ, որոնցից 100-ը եղել են մասնավոր[306]: Թուրքիայի քաղաքացիները իրավունք ունեն սուբսիդավորվող առողջապահական օգնություն ստանալ պետական հիվանդանոցներում[270]: Քանի որ հանրային հիվանդանոցները մշտապես ծանրաբեռնված են կամ ավելի դանդաղ են աշխատում, մասնավոր հիվանդանոցները առավել նախընտրելի են նրանց համար, ովքեր կարող են վճարել բժշկական ծառայությունների համար: Վերջին տասնամյակում մասնավոր հիվանդանոցների պահանջարկը ավելի է մեծացել: Միայն 2005-2009 թվականների ընթացքում մասնավոր հիվանդանոցները դիմողների ընդհանուր թիվը 6 %-ից հասել է 29 %-ի[270][307]: Մասնավոր հիվանդանոցներից շատերը, ինչպես նաև հանրային որոշ հիվանդանոցներ, կահավորված են ժամանակակից բուժական տեխնիկայով, ներառյալ մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆիայի ապարատներով: Որոշ հիվանդանոցներում գործում են նաև բժշկական հետազոտությունների կենտրոններ[308]: Թուրքիան ունի ավելի շատ հիվանդանոցներ, որոնք լիցենզավորված են ամերիկյան «Միացյալ կոմիտե» կազմակերպության կողմից, քան աշխարհի մեկ այլ երկիր: Հիվանդանոցների մեծ մասը կենտրոնացած են երկրի խոշոր քաղաքներում: Առողջապահության բարձր որակը, հատկապես մասնավոր կլինիկաներում, նպաստել է Թուրքիայում բժշկական տուրիզմի զարգացմանը: Միայն 2007-2008 թվականներին բժշկական տուրիզմը աճել է 40 %-ով[309]: Աչքի լազերային վիրահատությունները ամենատարածվածն են բժշկական զբոսաշրջիկների շրջանում, իսկ Թուրքիան այս ոլորտում բավականին զարգացել է[310]:

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A docked sailboat floats in front of a suspension bridge, at twilight.
Սուլթան Մեհմեդ Ֆաթիհի կամուրջը Բոսֆորի վրա կառուցված կախովի երեք կամուրջներից մեկն է:

Ստամբուլով են անցնում Otoyol 1, Otoyol 2, Otoyol 3 և Otoyol 4 ավտոմայրուղիները: Otoyol 1 մայրուղին քաղաքի ներսում ձևավորում է օղակաձև ճանապարհ և անցնում Բոսֆորի կամրջի վրայով, իսկ Otoyol 2 ավտոմայրուղին օղակաձև ճանապարհ կազմելով անցնում է քաղաքի արվարձաներով և հատում Սուլթան Մեհմեդ Ֆաթիհի կամուրջը: Այնուհետ Otoyol 2 ավտոմայրուղին շարունակվում է դեպի արևմուտք՝ Էդիրնե, իսկ Otoyol 4 ավտոմայրուղին ձգվում է դեպի հարավ-արևելք՝ Անկարա: Otoyol 2-ը, Otoyol 3-ը և Otoyol 4-ը մտնում են Եվրոպական Ե80 ավտոմայրուղու (Տրանս-եվրոպական ավտոմայրուղի) կազմի մեջ, որն ձգվում է Պորտուգալիայից մինչև թուրք-իրանական սահման: 2011 թվականի դրությամբ, Բոսֆորի վրա կառուցված առաջին և երկրորդ կամուրջները օրական տեղափոխել են մինչև 400 000 փոխադրամիջոցներ[311]: Սելիմ Ահեղի կամուրջը շահագործման է հանձնվել 2016 թվականի օգոստոսի 26-ին[312]: Մինչ կամրջի շահագործումը, բնապահպանական խմբերը ահազանգում էին, որ երրորդ կամրջի շինարարությունը կվտանգի Ստամբուլի հյուսիսային շրջանների էկոհամակարգը[313][314]: Բացի երեք կամուրջներից, որոնք կառուցված են Բոսֆորի վրա, նեղուցի տակով անցնում է Եվրասիա թունելը: Վերջինս շահագործման է հանձնվել 2016 թվականի դեկտեմբերի 20-ին: Թուրքիայի ասիական և եվրոպական հատվածները իրար են կապում նաև մոտորանավակները, որոնք հիմնականում տեղափոխում են զբոսաշրջիկների[315]:

Ստամբուլի պատմական տրամվայը և տրամվայի ժամանակակից համակարգը

Ստամբուլի հասարակական տրանսպորտի քաղաքային համակարգը հանդիսանում է տրամվայների, ֆունիկուլյորների, մետրոպոլիտենի գծերի, ավտոբուսային ցանցի, արագընթաց ավտոբուսային ցանցի և լաստանավերի համակցություն: Հասարակական տրանսպորտի տոմսերի գները ներառում են նաև ավելացված արժեքը, եթե կիրառվում են 2009 թվականին թողարկված IstanbulKart փոքր պլաստիկ քարտերը, կամ ավելի հին՝ Աքբիլ էլեկտրոնային քարտերը[316]: Ստամբուլում տրամվայները ի հայտ են եկել 1872 թվականին: Առաջին տրամվայները քաղաքում եղել են ձիաքարշ: Առաջին էլեկտրական տրամվայները քաղաքում ի հայտ են եկել միայն 1960-ական թվականներին[317]: Ցանցը ղեկավարվում է Ստամբուլի էլեկտրագնացքների, տրամվայի և Թյունելի վարչության կողմից: Տրամվայի ցանցի դերակատարությունը մեծացավ 1990-ական թվականներին, երբ վերականգնվեց Ստամբուլի պատմական տրամվայի գործունեությունը և ներդրվեցին տրամվայի ժամանակակից գծեր: Ներկայումս, տրամվայի ծառայություններից օրական օգտվում են մինչև 265 000 մարդ[317][318]: Թյունելը ֆունիկուլյորը բացվել է 1875 թվականին և եղել է աշխարհի երկրորդ ամենահին ստորգետնյա երկաթգիծը՝ Լոնդոնի երկաթուղային ցանցից հետո[317]: Այն մինչ օրս ուղևորներ է փոխադրում Քարաքյոյից մինչև Իստիկլյալ պողոտա՝ 573 մետր (1880 ոտնաչափ) ընդհանուր ուղեգծով: 2006 թվականին շահագործման է հանձնվել ժամանակակից ֆունիկուլյորը, որն իրար է կապում Թաքսիմ հրապարակը և Քաբաթաշ թաղամասը[319][320]:

Ստամբուլի մետրոպոլիտենը բաղկացած է հինգ հիմնական գծերից՝ M1, M2, M3 և M6, որոնք գտնվում են քաղաքի եվրոպական հատվածում, իսկ M4-ը գտնվում է քաղաքի ասիական հատվածում:Այս գծերը հատվում են M5, M7 և M8 գծերի հետ, որոնք գտնվում են կառուցման փուլում[321][322]: Ստամբուլի մետրոպոլիտենի երկու կողմերը (ասիական և եվրոպական) կապված են Մարմարայ թունելի միջոցով, որը կառուցված է Բոսֆորի նեղուցի տակ: Մարմարայը շահագործման է հանձնվել 2013 թվականին և համարվում է առաջին երկաթգիծը, որն իրար է կապում Արևելյան Թրակիան և Անատոլիան[323]: Մարմարայի երկաթգծի կառուցման արդյունքում, քաղաքում երկաթուղուց օգտվողների թվաքանակը բնակչության 4 %-ից հասել է 28 %-ի: Այս ցուցանիշով Ստամբուլը զիջում է միայն Տոկիոյին և Նյու Յորքին[324]: Մինչ երկաթգծի նոր ցանցի շահագործումը, ավտոբուսները օրական տեղափոխում էին ավելի քան 2,2 միլիոն մարդու, ովքեր բնակվում էին քաղաքի տարբեր հատվածներում[325]: Ստամբուլի մետրոավտոբուսը՝ հասարակական տրանսպորտի արագընթաց տեսակներից մեկը, ուղղագիծ գծերի միջոցով հատում է Բոսֆորի կամուրջը[326]: Ստամբուլի ծովային ավտոբուսները քաղաքի երկու մասերից ծովային ճանապարհով տեղափոխում են բնակիչներին և զբոսաշրջիկներին: Նրանք քաղաքի նավահանգիստներից բնակիչներին Բոսֆորի և Ոսկեղջյուրի երկայնքով տեղափոխում են ընդհուպ մինչև Սև ծով[327][328]: Մարմարա ծովում առկա ուղղությունները ներառյալ, Ստամբուլի ծովային ավտոբուսները իրականացնում են ամենամեծ թվաքանակով ուղևորափոխադրումներն աշխարհում[329]: Քաղաքի գլխավոր զբոսաշրջային տերմինալը Ստամբուլի նավահանգիստն է: Վերջինս գտնվում է Քարաքյոյում և ամեն ժամ տեղափոխում մոտ 10 000 ուղևորների[330]: Այցելուների մեծ մասը Ստամբուլ ժամանում է օդային ճանապարհով, սակայն յուրաքանչյուր տարի 1,5 միլիոն զբոսաշրջիկներ Ստամբուլ են ժամանում ծովային ճանապարհով[219]:

Կառուցվելով 1873 թվականին՝ կայարանի փոքր տերմինալը եղել է Օսմանյան կայսրության Ռումելիայի երկաթուղու գլխավոր տերմինալը: Վերջինս կայսրության մայրաքաղաքը կապել է Վիեննայի հետ: Սիրքեջի կայարանի ներկայիս մասնաշենքը կառուցվել է 1888-1890 թվականներին և դարձել Արևելյան ճեպընթացի, որն իրար էր կապում Փարիզը և Ստամբուլը, արևելյան ծայրակետը:

Ստամբուլում միջազգային երկաթուղային ցանցը ներդրվել է 1889 թվականին, որն իրար էր կապում Բուխարեստը և Սիրքեջի կայարանը: Վերջինս համարվում էր նաև Արևելյան ճեպընթացի արևելյան ծայրակետը: Արևելյան ճեպընթացը Փարիզը կապում էր Ստամբուլին[81]: Դեպի Բուխարեստ և Սալոնիկ մշտական փոխադրումները շարունակվել են ընդհուպ մինչև 2010-ականների սկիզբը, երբ Մարմարայի կառուցման պատճառով այն ընդհատվեց: Ընդհատման պատճառներից մեկը Հունաստանում առկա տնտեսական ճգնաժամն էր[331][332]: 1908 թվականին Հայդարփաշա կայարանի կառուցումից հետո, վերջինս դարձել է Բաղդադի երկաթուղու արևմտյան ծայրակետը: Արդյունքում, ընդլայնվել է նաև Հեջազ երկաթուղին: Այսօր, երկու երկաթուղիններն էլ չեն շահագործվում Ստամբուլում[333][334][335]: Ուղևորափոխադրումները դեպի Անկարա և Թուրքիայի մյուս քաղաքներ իրականացվել են Թուրքական պետական երկաթուղու կողմից, սակայն Մարմարայի կառուցման և «Անկարա-Ստամբուլ արագընթաց երկաթգծի» շահագործման արդյունքում 2012 թվականին սովորական ավտոբուսափոխադրումները դադարեցվեցին[336]: Նոր կայարանները, որոնք պետք է փոխարինեն Հայդարփաշային ու Սիրքեջիին և միացնեն քաղաքի երկաթուղային այն ցանցերը, որոնք միացված չէին այս կայարաններին, նախատեսվում է, որ կբացվեն Մարմարայի կառուցումից հետո: Այդուհանդերձ, ներկայումս Ստամբուլում չկա միջքաղաքային երկաթուղային ծառայություն[336]: Այդ բացը լրացնում են մասնավոր կազմակերպությունները, որոնք ավտոբուսների միջոցով կազմակերպում են ուղևորափոխադրումները: Ստամբուլի ավտոբուսային կենտրոնական պարկը ամենամեծն է Եվրոպայում, որտեղ գործում են շուրջ 15 000 ավտոբուսներ: Ավտոբուսները օրական տեղափոխում են մինչև 600 000 ուղևորների: Ավտոբուսային գծի ընդհանուր երկարությունը հավասար է Ստամբուլից Ֆրանկֆուրտ ընկած հեռավորությանը[337][338]:

An aerial view of an airport with three runways and several taxiways arranged around a terminal
Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայանը, որը 2015 թվականի տվյալներով տեղափոխել է 61.8 միլիոն մարդու,[339] քաղաքի ամենամեծ և գլխավոր օդանավակայանն է:

Ստամբուլում գործում են երկու միջազգային օդանավակայաններ: Ամենամեծը Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայանն է, որը գտնվում է քաղաքից 24 կիլոմետր (15 մղոն) հեռավորության վրա: 2015 թվականի դրությամբ, օդանավակայանը տեղափոխել է 61,3 միլիոն մարդու: Այս ցուցանիշներով Ստամբուլը Եվրոպայում երրորդն է և ութերորդը՝ աշխարհում[340]: Սաբիհա Գյոքչենի անվան միջազգային օդանավակայանը, որը քաղաքի կենտրոնից գտնվում է 45 կիլոմետր (28 մղոն) հեռավորության վրա, բացվել է 2001 թվականին՝ Աթաթուրքի անվան օդանավակայանը բեռնաթափելու նպատակով: Հիմնականում սպասարկելով բյուջետային ավիաընկերությունների՝ Ստամբուլի երկրորդ օդանավակայանը դարձել է ավելի հայտնի 2009 թվականին, երբ բացվել է նոր միջազգային տերմինալը[341]: 2012 թվականի տվյալներով օդանավակայանը տեղափոխել է 14.7 միլիոն մարդու: Մեկ տարի անց Օդանավակայանների միջազգային խորհուրդը օդանավակայանը ճանաչել է աշխարհում ամենաարագ աճողը[342][343]: Աթաթուրքի անվան օդանավակայանը նույնպես արագ աճում է: 2011 և 2012 թվականներին ուղևորների ընդհանուր թիվը աճել է 20,6 %-ով: Այս ցուցանիշով օդանավակայանը աշխարհի թոփ 30 օդանավակայանների շարքում առաջինն է[340]: Ստամբուլի օդանավակայանների ծանրաբեռնվածության պատճառով՝[344] երրորդ միջազգային օդանավակայանը կառուցվում է Սև ծովի ափին[345]: Աթաթուրքի անվան օդանավակայանում նոր թռիչքուղու կառուցումը մերժվեց, քանի որ այն բավականաչափ ծախսատար էր[344]: Նոր օդանավակայանի կառուցման դեմ պայքարում են բնապահպանները՝ կապված շրջակա միջավայրի վնասների հետ[346]: Ներկայումս կառուցման փուլում է գտնվում Ստամբուլի նոր օդանավակայանը, որը շահագործումից հետո լինելու է աշխարհի ամենամեծ օդանավակայանը: Նախագծի չորս փուլերի ավարտից հետո, օդանավակայանը տարեկան կսպասարկի 150 միլիոն ուղևորների[347][348][349]:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քույր-քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Wells, John C. (2008), Longman Pronunciation Dictionary (3rd տպ.), Longman, ISBN 9781405881180 
  2. Roach, Peter (2011), Cambridge English Pronouncing Dictionary (18th տպ.), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 9780521152532 
  3. Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, 11th Edition (Springfield, Mass., 2004), p. 1547.
  4. 4,0 4,1 4,2 WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō 2004, էջ. 281
  5. 5,0 5,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ citypolution� անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  6. Çelik 1993, էջ. xv
  7. 7,0 7,1 Masters & Ágoston 2009, էջեր. 114–5
  8. Dumper & Stanley 2007, էջ. 320
  9. 9,0 9,1 Turan 2010, էջ. 224
  10. 10,0 10,1 10,2 «Population and Demographic Structure»։ Istanbul 2010: European Capital of Culture։ Istanbul Metropolitan Municipality։ 2008։ Վերցված է 27 March 2012 
  11. 11,0 11,1 «MasterCard Global Destination Cities Index» 
  12. «The World According to GaWC 2010»։ Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network։ Loughborough University։ Վերցված է 8 May 2012 
  13. Berube Alan (1 December 2010)։ «Global Growth on the Orient Express»։ Brookings Institution blog "The Avenue"։ Վերցված է 14 April 2013 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey։ Policy Briefs (The Organisation for Economic Co-operation and Development)։ March 2008։ ISBN 978-92-64-04383-1 
  15. «IOC selects three cities as Candidates for the 2020 Olympic Games»։ The International Olympic Committee։ 24 May 2012։ Վերցված է 18 June 2012 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Room 2006, էջեր. 177
  17. Петросян и Юсупов, 1977, էջ 10
  18. Пальцева Л. А., 1999, էջ 151, 164—166, 168, 176, 177, 180—181
  19. Невская В. П., 1953, էջ 17
  20. Georgacas 1947, էջ. 352ff.
  21. Gregory 2010, էջեր. 62–3
  22. Britannica, Istanbul: In the 13th century Arabs used the appellation Istinpolin, a «name» they heard Byzantines use—eis tēn polin—which, in reality, was a Greek phrase that meant «in the city.»
  23. Necipoğlu 2010, էջ. 262
  24. 24,0 24,1 Masters & Ágoston 2009, էջ. 286
  25. Masters & Ágoston 2009, էջեր. 226–7
  26. Finkel 2005, էջեր. 57, 383
  27. «Константинополь»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  28. Текст Лозаннского мирного договора (1923)(անգլ.)
  29. Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]. In: Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi, ed. Türkiye Kültür Bakanlığı, Istanbul.
  30. «Online Etymology Dictionary»։ Վերցված է 26 June 2015 
  31. Necdet Sakaoğlu (1993/94a): "İstanbul'un adları" ["The names of Istanbul"]. In: 'Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi', ed. Türkiye Kültür Bakanlığı, Istanbul.
  32. Room 2006, էջեր. 177–8
  33. Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջ. 7
  34. Göksel & Kerslake 2005, էջ. 27
  35. Keyder 1999, էջ. 95
  36. Rainsford Sarah (10 January 2009)։ «Istanbul's ancient past unearthed»։ BBC։ Վերցված է 21 April 2010 
  37. Algan O., Yalçın M. N. K., Özdoğan M., Yılmaz Y. C., Sarı E., Kırcı-Elmas E., Yılmaz İ., Bulkan Ö., Ongan D., Gazioğlu C., Nazik A., Polat M. A., Meriç E. (2011)։ «Holocene coastal change in the ancient harbor of Yenikapı–İstanbul and its impact on cultural history»։ Quaternary Research 76: 30։ Bibcode:2011QuRes..76...30A։ doi:10.1016/j.yqres.2011.04.002 
  38. BBC: "Istanbul's ancient past unearthed" Published on 10 January 2007. Retrieved on 3 March 2010.
  39. «Bu keşif tarihi değiştirir»։ hurriyet.com.tr 
  40. «Marmaray kazılarında tarih gün ışığına çıktı»։ fotogaleri.hurriyet.com.tr 
  41. «Cultural Details of Istanbul»։ Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 September 2007-ին։ Վերցված է 2 October 2007 
  42. Janin Raymond (1964)։ Constantinople byzantine։ Paris: Institut Français d'Études Byzantines։ էջ 10f. 
  43. Pliny the Elder, book IV, chapter XI:
    "On leaving the Dardanelles we come to the Bay of Casthenes, ... and the promontory of the Golden Horn, on which is the town of Byzantium, a free state, formerly called Lygos; it is 711 miles from -Durazzo, ..."
    Archived 1 January 2017 at the Wayback Machine.
  44. Bloom & Blair 2009, էջ. 1
  45. Çelik 1993, էջ. 11
  46. De Souza 2003, էջ. 88
  47. Freely 1996, էջ. 20
  48. Freely 1996, էջ. 22
  49. Grant 1996, էջեր. 8–10
  50. Limberis 1994, էջեր. 11–2
  51. Петросян Ю. А. Мегарские колонисты на Босфорском мысу // Древний город на берегах Босфора. Исторические очерки. — М.: «Наука», 1986. — 50 000 экз.
  52. John Freely The Greek City-State of Byzantium // Istanbul: The Imperial City. — London: Penguin Books, 1998. — С. 3. — ISBN 978-0-14-192605-6
  53. Barnes 1981, էջ. 77
  54. Barnes 1981, էջ. 212
  55. 55,0 55,1 Barnes 1981, էջ. 222
  56. 56,0 56,1 56,2 Gregory 2010, էջ. 63
  57. 57,0 57,1 Klimczuk & Warner 2009, էջ. 171
  58. Dash Mike (2 March 2012)։ «Blue Versus Green: Rocking the Byzantine Empire»։ Smithsonian Magazine։ The Smithsonian Institution։ Վերցված է 30 July 2012 
  59. Dahmus 1995, էջ. 117
  60. Cantor 1994, էջ. 226
  61. Morris 2010, էջեր. 109–18
  62. Gregory 2010, էջեր. 324–9
  63. Gregory 2010, էջեր. 330–3
  64. Gregory 2010, էջ. 340
  65. Gregory 2010, էջեր. 341–2
  66. Reinert 2002, էջեր. 258–60
  67. Baynes 1949, էջ. 47
  68. Gregory 2010, էջեր. 394–9
  69. Béhar 1999, էջ. 38
    Bideleux & Jeffries 1998, էջ. 71
  70. Inalcik, Halil. "The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City." Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229–249. p. 236
  71. Müller-Wiener, Wolfgang (1977). Bildlexikon zur Topographie Istanbuls: Byzantion, Konstantinupolis, Istanbul bis zum Beginn d. 17 Jh (in German). Tübingen: Wasmuth. 978-3-8030-1022-3.
  72. Müller-Wiener (1977), p. 28
  73. Holt, Lambton & Lewis 1977, էջեր. 306–7
  74. Joseph Patrick Byrne, Encyclopedia of the Black Death, Volume 1, p.87
  75. 75,0 75,1 Holt, Lambton & Lewis 1977, էջեր. 307
  76. Tarasov & Milner-Gulland 2004, էջ. 121
    El-Cheikh 2004, էջ. 22
    .
  77. Holt, Lambton & Lewis 1977, էջեր. 735–6
  78. 78,0 78,1 Chandler Tertius, Fox Gerald (1974)։ «3000 Years of Urban Growth»։ London: Academic Press։ ISBN 978-0-12-785109-9 
  79. Shaw & Shaw 1977, էջեր. 4–6, 55
  80. Çelik 1993, էջեր. 87–9
  81. 81,0 81,1 Harter 2005, էջ. 251
  82. Shaw & Shaw 1977, էջեր. 230, 287, 306
  83. Çelik 1993, էջ. 31
  84. Freedman Jeri (2009)։ The Armenian genocide (1st ed.)։ New York: Rosen Pub. Group։ էջեր 21–2։ ISBN 1404218254 
  85. Landau 1984, էջ. 50
  86. Dumper & Stanley 2007, էջ. 39
  87. Keyder 1999, էջեր. 11–2, 34–6
  88. Efe & Cürebal 2011, էջեր. 718–9
  89. «Districts»։ Istanbul Metropolitan Municipality։ Վերցված է 21 December 2011 
  90. 90,0 90,1 90,2 «History of Local Governance in Istanbul»։ Istanbul Metropolitan Municipality։ Վերցված է 21 December 2011 
  91. «İstanbul İl ve İlçe Alan Bilgileri» [Istanbul Province and District Area Information] (Turkish)։ Istanbul Metropolitan Municipality։ Վերցված է 20 June 2010 
  92. «Jurisdiction»։ Istanbul Metropolitan Municipality։ Վերցված է 21 December 2011 
  93. «Istanbul from a Bird's Eye View»։ Governorship of Istanbul։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 17 May 2009-ին։ Վերցված է 13 June 2010 
  94. 94,0 94,1 «The Topography of İstanbul»։ Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism։ Վերցված է 19 June 2012 
  95. Revkin Andrew C. (24 February 2010)։ «Disaster Awaits Cities in Earthquake Zones»։ The New York Times։ Վերցված է 13 June 2010 
  96. Parsons Tom, Toda Shinji, Stein Ross S., Barka Aykut, Dieterich James H. (2000)։ «Heightened Odds of Large Earthquakes Near Istanbul: An Interaction-Based Probability Calculation»։ Science (Washington, D.C.: The American Association for the Advancement of Science) 288 (5466): 661–5։ Bibcode:2000Sci...288..661P։ PMID 10784447։ doi:10.1126/science.288.5466.661 
  97. Traynor Ian (9 December 2006)։ «A Disaster Waiting to Happen – Why a Huge Earthquake Near Istanbul Seems Inevitable»։ The Guardian (UK)։ Վերցված է 13 June 2010 
  98. Kottek Markus, Grieser Jürgen, Beck Christoph, Rudolf Bruno, Rube Franz (June 2006)։ «World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated»։ Meteorologische Zeitschrift 15 (3): 259–263։ Bibcode:2006MetZe..15..259K։ doi:10.1127/0941-2948/2006/0130։ Վերցված է 29 March 2013 
  99. Peel M. C., Finlayson B. L., McMahon T. A. (2007)։ «Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification»։ Hydrology and Earth System Sciences 4 (2): 439–473։ doi:10.5194/hessd-4-439-2007։ Վերցված է 29 March 2013 
  100. «Total Participation Data: August» (Turkish)։ Turkish State Meteorological Service։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 May 2012-ին։ Վերցված է 6 July 2012 
  101. 101,0 101,1 Efe & Cürebal 2011, էջեր. 716–7
  102. «COMPARISONS OF ANNUAL MEANPRECIPITATION GRIDDED AND STATION DATA: AN EXAMPLE FROM ISTANBUL, TURKEY Yıllık Ortalama Gridlenmiş Yağış Verisi ve İstasyon Yağış Verisinin Karşılaştırılması, İstanbul Örneği – USTAOĞLU – Marmara Coğrafya Dergisi»։ marmara.edu.tr։ Վերցված է 2016-02-12 
  103. belgrat։ «HÜSNÜ YAZICI YAZDIĞI KONULAR»։ blogspot.com.tr։ Վերցված է 2016-02-12 
  104. 104,0 104,1 «Weather – Istanbul»։ World Weather։ BBC Weather Centre։ Վերցված է 15 October 2012 
  105. «Istanbul Enshrouded in Dense Fog»։ Turkish Daily News։ 14 January 2005։ Վերցված է 15 October 2012 
  106. «Thick Fog Causes Disruption, Flight Delays in İstanbul»։ Today's Zaman։ 23 November 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 November 2013-ին։ Վերցված է 15 October 2012 
  107. «Dense Fog Disrupts Life in Istanbul»։ Today's Zaman։ 6 November 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 November 2013-ին։ Վերցված է 15 October 2012 
  108. 108,0 108,1 Pelit Attila։ «When to Go to Istanbul»։ TimeOut Istanbul։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 December 2011-ին։ Վերցված է 19 December 2011 
  109. 109,0 109,1 109,2 109,3 109,4 «Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler)» [Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul] (Turkish)։ Turkish State Meteorological Service։ Վերցված է 10 August 2015 
  110. Quantic 2008, էջ. 155
  111. Kindap Tayfin (19 January 2010)։ «A Severe Sea-Effect Snow Episode Over the City of Istanbul»։ Natural Hazards 54 (3): 703–23։ ISSN 1573-0840։ doi:10.1007/s11069-009-9496-7։ Վերցված է 15 October 2012 
  112. «Istanbul Winds Battle Over the City»։ Turkish Daily News։ 17 October 2009։ Վերցված է 15 October 2012 
  113. 113,0 113,1 «Yıllık Toplam Yağış Verileri» [Annual Total Participation Data: Istanbul, Turkey] (Turkish)։ Turkish State Meteorological Service։ Վերցված է 6 July 2012 
  114. «İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler» [Extreme Values Measured in Istanbul Regional Directorate] (Turkish)։ Turkish State Meteorological Service։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 24 May 2011-ին։ Վերցված է 27 July 2010 
  115. Tayanç Mete, Karaca Mehmet, Dalfes H. Nüzhet (1998)։ «March 1987 Cyclone (Blizzard) over the Eastern Mediterranean and Balkan Region Associated with Blocking»։ Monthly Weather Review (American Meteorological Society) 126 (11): 3036։ Bibcode:1998MWRv..126.3036T։ doi:10.1175/1520-0493(1998)126<3036:MCBOTE>2.0.CO;2։ Վերցված է 27 July 2010 
  116. «Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler)» [Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul] (Turkish)։ Turkish State Meteorological Service։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 17 December 2008-ին։ Վերցված է 3 December 2014 
  117. The Yearly Measurements by Kirecburnu Station Between 1990–1999
  118. «Istanbul, Turkey - Climate data»։ Weather Atlas։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 March 2017-ին։ Վերցված է 29 March 2017 
  119. Çelik 1993, էջեր. 70, 169
  120. Çelik 1993, էջ. 127
  121. Moonan Wendy (29 October 1999)։ «For Turks, Art to Mark 700th Year»։ The New York Times։ Վերցված է 4 July 2012 
  122. Oxford Business Group 2009, էջ. 105
  123. Karpat 1976, էջեր. 78–96
  124. Yavuz Ercan (8 June 2009)։ «Gov't launches plan to fight illegal construction»։ Today's Zaman։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 20 January 2012-ին։ Վերցված է 20 December 2011 
  125. Rowland Atkinson, Gary Bridge (2005)։ Gentrification In A Global Context: The New Urban Colonialism։ Routledge։ էջեր 123–։ ISBN 978-0-415-32951-4։ Վերցված է 6 May 2013 
  126. Jessica Bourque (4 July 2012)։ «Poor but Proud Istanbul Neighborhood Faces Gentrification»։ The New York Times։ Վերցված է 6 May 2013 
  127. Robert Tait (22 July 2008)։ «Forced gentrification plan spells end for old Roma district in Istanbul»։ The Guardian։ Վերցված է 6 May 2013 
  128. «New city construction to begin in six months»։ Hurriyet Daily News։ 22 February 2013։ Վերցված է 6 May 2013 
  129. Boyar & Fleet 2010, էջ. 247
  130. Taylor 2007, էջ. 241
  131. «Water Supply Systems, Reservoirs, Charity and Free Fountains, Turkish Baths»։ Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 November 2010-ին։ Վերցված է 29 April 2012 
  132. Time Out Guides 2010, էջ. 212
  133. "Continuity and Change in Nineteenth-Century Istanbul: Sultan Abdulaziz and the Beylerbeyi Palace", Filiz Yenisehirlioglu, Islamic Art in the 19th Century: Tradition, Innovation, And Eclecticism, 65.
  134. 134,0 134,1 Chamber of Architects of Turkey 2006, էջեր. 80, 118
  135. Chamber of Architects of Turkey 2006, էջ. 176
  136. Gregory 2010, էջ. 138
  137. Freely 2000, էջ. 283
  138. Necipoğlu 1991, էջեր. 180, 136–137
  139. Çelik 1993, էջ. 159
  140. Çelik 1993, էջեր. 133–34, 141
  141. «Büyükşehir Belediyesi Kanunu» [Metropolitan Municipal Law]։ Türkiye Büyük Millet Meclisi (Turkish)։ 10 July 2004։ Վերցված է 30 November 2010։ «Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte; büyükşehir belediye sınırları, İstanbul ve Kocaeli ilinde, il mülkî sınırıdır. (On the date this law goes in effect, the metropolitan city boundaries, in the provinces of İstanbul and Kocaeli, are those of the province.)» 
  142. Gül 2012, էջեր. 43–9
  143. Çelik 1993, էջեր. 42–8
  144. Kapucu & Palabiyik 2008, էջ. 145
  145. Taşan-Kok 2004, էջ. 87
  146. Wynn 1984, էջ. 188
  147. Taşan-Kok 2004, էջեր. 87–8
  148. 148,0 148,1 Kapucu & Palabiyik 2008, էջեր. 153–5
  149. Erder Sema (November 2009)։ «Local Governance in Istanbul» (PDF)։ Istanbul: City of Intersections։ Urban Age (London: London School of Economics): 46։ Վերցված է 16 July 2012 
  150. 150,0 150,1 Kapucu & Palabiyik 2008, էջ. 156
  151. 151,0 151,1 «Metropolitan Executive Committee»։ Istanbul Metropolitan Municipality։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 January 2012-ին։ Վերցված է 21 December 2011 
  152. Kapucu & Palabiyik 2008, էջեր. 155–6
  153. «The Mayor's Biography»։ Istanbul Metropolitan Municipality։ Վերցված է 21 December 2011 
  154. «Organizasyon» [Organization] (Turkish)։ Istanbul Special Provincial Administration։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 November 2011-ին։ Վերցված է 21 December 2011 
  155. Organisation for Economic Co-operation and Development 2008, էջ. 206
  156. «Encümen Başkanı» [Head of the Council] (Turkish)։ Istanbul Special Provincial Administration։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 January 2012-ին։ Վերցված է 21 December 2011 
  157. «Address Based Population Registration System Results of 2010» (doc)։ Turkish Statistical Institute։ 28 January 2011։ Վերցված է 24 December 2011 
  158. Morris 2010, էջ. 113
  159. Chandler 1987, էջեր. 463–505
  160. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Population of Turkey անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  161. «2007 statistics»։ tuik։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 November 2012-ին 
  162. «1980 Statistics»։ tuik։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 November 2012-ին 
  163. «Istanbul Asian and European population details» (թուրքերեն)։ 2013։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 February 2009-ին։ Վերցված է 16 June 2015։ «İstanbul'da 8 milyon 156 bin 696 kişi Avrupa, 4 milyon 416 bin 867 vatandaş da Asya yakasında bulunuyor (In Istanbul there are 8,156,696 people in Europe, 4,416,867 citizens in Asia)» 
  164. 164,0 164,1 «Frequently Asked Questions»։ World Urbanization Prospects, the 2011 Revision։ The United Nations։ 5 April 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 7 September 2012-ին։ Վերցված է 20 September 2012 
  165. «File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2025» (xls)։ World Urbanization Prospects, the 2011 Revision։ The United Nations։ 5 April 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 July 2012-ին։ Վերցված է 20 September 2012 
  166. Kamp Kristina (17 February 2010)։ «Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized»։ Today's Zaman։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 May 2013-ին։ Վերցված է 27 March 2012 
  167. 167,0 167,1 «Social Structure Survey 2006»։ KONDA Research։ 2006։ Վերցված է 27 March 2012  (Note: Accessing KONDA reports directly from KONDA's own website requires registration.)
  168. 168,00 168,01 168,02 168,03 168,04 168,05 168,06 168,07 168,08 168,09 168,10 168,11 168,12 168,13 168,14 http://istanbul.yerelnet.org.tr/
  169. U.S. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor։ «Turkey: International Religious Freedom Report 2007»։ U.S. Department of State։ Վերցված է 27 March 2012 
  170. «History of the Ecumenical Patriarch»։ The Ecumenical Patriarch of Constantinople։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 June 2012-ին։ Վերցված է 20 June 2012 
  171. «The Patriarchal Church of Saint George»։ The Ecumenical Patriarch of Constantinople։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 May 2012-ին։ Վերցված է 20 June 2012 
  172. Çelik 1993, էջ. 38
  173. Athanasopulos 2001, էջ. 82
  174. «The Greek Minority and its foundations in Istanbul, Gokceada (Imvros) and Bozcaada (Tenedos)»։ Hellenic Republic Ministry of Foreign Affairs։ 21 March 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 July 2012-ին։ Վերցված է 21 June 2012 
  175. «Istanbul Population 2015»։ World Population Review։ 7 July 2015 
  176. Khojoyan Sara (16 October 2009)։ «Armenian in Istanbul: Diaspora in Turkey welcomes the setting of relations and waits more steps from both countries»։ Armenia Now։ Վերցված է 21 June 2012 
  177. «Blue Mosque»։ bluemosque.co։ Վերցված է 12 June 2014 
  178. Masters & Ágoston 2009, էջեր. 520–1
  179. Wedel 2000, էջ. 182
  180. Amikam Nachmani (2003)։ Turkey: Facing a New Millenniium : Coping With Intertwined Conflicts։ Manchester University Press։ էջեր 90–։ ISBN 978-0-7190-6370-1։ Վերցված է 5 May 2013 
  181. Milliyet Konda Araştırma (2006)։ «Biz Kimiz: Toplumsal Yapı Araştırması»։ Վերցված է 4 May 2013 
  182. Agirdir Bekir (2008)։ «Kürtler ve Kürt Sorunu»։ KONDA։ Վերցված է 4 May 2013 
  183. Bekir Agirdir։ «Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor»։ Վերցված է 4 May 2013 
  184. Christiane Bird (18 December 2007)։ A Thousand Sighs, A Thousand Revolts: Journeys in Kurdistan։ Random House Publishing Group։ էջեր 308–։ ISBN 978-0-307-43050-2։ Վերցված է 4 May 2013 
  185. Elma Gabela (5 June 2011)։ «Turkey's Bosniak communities uphold their heritage, traditions»։ Today's Zaman։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 23 August 2011-ին։ Վերցված է 20 September 2011 
  186. Rôzen 2002, էջեր. 55–8, 49
  187. Rôzen 2002, էջեր. 49–50
  188. Brink-Danan 2011, էջ. 176
  189. ʻAner 2005, էջ. 367
  190. Schmitt 2005, passim
  191. «Going cold Turkey: African migrants in Istanbul see hopes turn sour»։ IRIN։ Վերցված է 23 February 2016 
  192. «Ruling AKP's demand for list of ballot box clerks raises election fraud concerns – POLITICS»։ hurriyetdailynews.com։ Վերցված է 12 February 2016 
  193. «Election protests in Turkey as opposition cries foul»։ Reuters 
  194. «Turkey's AKP Accused of Systemic Election Fraud Plots for Early Presidential and National Elections»։ nsnbc international։ Վերցված է 12 February 2016 
  195. «Trouble in Turkey's Elections – Erik Meyersson»։ Erik Meyersson։ Վերցված է 12 February 2016 
  196. «Electoral Fraud Discovered in Sarıyer, Istanbul – Anadolu Türk Haber»։ anadoluturkhaber.com 
  197. «LiveLeak.com – TURKEY – Election FRAUD (VIDEO), burned non-AKP votes»։ liveleak.com 
  198. «Bloomberg Business»։ Bloomberg.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 June 2014-ին 
  199. «İSTANBUL SEÇİM SONUÇLARI»։ haberler.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 March 2016-ին։ Վերցված է 12 February 2016 
  200. «Global MetroMonitor»։ Brookings Institution։ 30 November 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 June 2013-ին։ Վերցված է 13 April 2013 
  201. 201,0 201,1 «Presentation of Reference City: Istanbul»։ Urban Green Environment։ 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 17 January 2012-ին։ Վերցված է 30 December 2011 
  202. Geromel Ricardo (14 March 2013)։ «Forbes Top 10 Billionaire Cities – Moscow Beats New York Again»։ Forbes։ Վերցված է 27 July 2013 
  203. «Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul» [Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade] (Turkish)։ NTV-MSNBC։ 13 February 2006։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 May 2013-ին։ Վերցված է 28 March 2012 
  204. Bilgic Taylan (5 April 2013)։ «Istanbul Opens New Bourse as Erdogan Seeks to Build Finance Hub»։ Bloomberg News։ Վերցված է 14 April 2013 
  205. Odabaşı Attila, Aksu Celal, Akgiray Vedat (December 2004)։ «The Statistical Evolution of Prices on the Istanbul Stock Exchange»։ The European Journal of Finance (London: Routledge) 10 (6): 510–25։ doi:10.1080/1351847032000166931 
  206. «History of the Bank»։ The Ottoman Bank Archives and Research Centre։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 April 2012-ին։ Վերցված է 28 March 2012 
  207. «Milestones in ISE History»։ Istanbul Stock Exchange։ 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 25 November 2009-ին։ Վերցված է 28 March 2012 
  208. Mark Bentley, Benjamin Harvey (17 September 2012)։ «Istanbul Aims to Outshine Dubai With $2.6 Billion Bank Center»։ Bloomberg Markets Magazine։ Վերցված է 5 May 2013 
  209. Oxford Business Group 2009, էջ. 112
  210. Jones, Sam, and agencies (27 April 2011)։ «Istanbul's new Bosphorus canal 'to surpass Suez or Panama'»։ The Guardian։ Վերցված է 29 April 2012 
  211. Organisation for Economic Co-operation and Development 2008, էջ. 80
  212. «Ports of Turkey»։ Cerrahogullari T.A.S.։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 September 2012-ին։ Վերցված է 28 August 2012 
  213. Cavusoglu Omer (March 2010)։ «Summary on the Haydarpasa Case Study Site»։ Cities Programme։ London School of Economics։ Վերցված է 3 April 2012 
  214. Zeybek Hülya, Kaynak Muhtesem (27–30 May 2008)։ «What Role for Turkish Ports in the Regional Logistics Supply Chains?»։ International Conference on Information Systems and Supply Chain։ Վերցված է 28 August 2012 
  215. Կաղապար:Harnvb
  216. Organisation for Economic Co-operation and Development 2008, էջ. 143
  217. Կաղապար:Harnvb
  218. Kerimoğlu Ebra, Ciraci Hale։ «Urban Tourism: An Analysis of Visitors to Istanbul»։ Vienna University of Economics and Business։ Վերցված է 12 February 2016 
  219. 219,0 219,1 219,2 «Istanbul '10»։ Turkey Tourism Market Research Reports։ Istanbul Valuation and Consulting։ 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 June 2012-ին։ Վերցված է 29 March 2012  (n.b. Source indicates that the Topkapı Palace Museum and the Hagia Sophia together bring in 55 million TL, approximately $30 million in 2010, on an annual basis.)
  220. 220,0 220,1 «İstanbul – Archaeology Museum»։ Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism։ Վերցված է 19 April 2012 
  221. Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջ. 8
  222. Reisman 2006, էջ. 88
  223. Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջեր. 2–4
  224. 224,0 224,1 Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջեր. 221–3
  225. Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջեր. 223–4
  226. Hansen Suzy (10 February 2012)։ «The Istanbul Art-Boom Bubble»։ The New York Times։ Վերցված է 19 April 2012 
  227. Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջեր. 130–1
  228. Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջեր. 133–4
  229. Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջ. 146
  230. Göktürk, Soysal & Türeli 2010, էջ. 165
  231. Nikitin Nikolaj (6 March 2012)։ «Golden Age for Turkish Cinema»։ Credit-Suisse։ Վերցված է 6 July 2012 
  232. Köksal 2012, էջեր. 24–5
  233. «History»։ The Istanbul Foundation for Culture and Arts։ Վերցված է 13 April 2012 
  234. Gibbons Fiachra (21 September 2011)։ «10 of the Best Exhibitions at the Istanbul Biennial»։ The Guardian։ Վերցված է 13 April 2012 
  235. Hensel Michael, Sungurogl Defne, Ertaş Hülya, eds. (January–February 2010)։ «Turkey at the Threshold»։ Architectural Design (London: John Wiley & Sons) 80 (1)։ ISBN 978-0-470-74319-5 
  236. 236,0 236,1 Köse 2009, էջեր. 91–2
  237. Taşan-Kok 2004, էջ. 166
  238. Emeksiz İpek (3 September 2010)։ «Abdi İpekçi Avenue to be new Champs Elysee»։ Hürriyet Daily News։ Վերցված է 28 April 2012 
  239. «Shopping in Singapore is Better than Paris»։ CNN։ 6 January 2012։ Վերցված է 28 April 2012 
  240. Schäfers Marlene (26 July 2008)։ «Managing the Difficult Balance Between Tourism and Authenticity»։ Hürriyet Daily News։ Վերցված է 29 April 2012 
  241. Schillinger Liesl (8 July 2011)։ «A Turkish Idyll Lost in Time»։ The New York Times։ Վերցված է 29 April 2012 
  242. Freely 2011, էջ. 429
  243. Keyder 1999, էջ. 34
  244. Kugel Seth (17 July 2011)։ «The $100 Istanbul Weekend»։ The New York Times։ Վերցված է 29 April 2012 
  245. Knieling & Othengrafen 2009, էջեր. 228–34
  246. Tomasetti Kathryn, Rutherford Tristan (23 March 2012)։ «A Big Night Out in Istanbul – And a Big Breakfast the Morning After»։ The Guardian։ Վերցված է 29 April 2012 
  247. 247,0 247,1 «Besiktas: The Black Eagles of the Bosporus»։ FIFA։ Վերցված է 8 April 2012 
  248. 248,0 248,1 «Galatasaray: The Lions of the Bosporus»։ FIFA։ Վերցված է 10 April 2012 
  249. «UEFA Champions League 2007/08 – History – Fenerbahçe»։ The Union of European Football Associations։ 8 October 2011։ Վերցված է 10 April 2012 
  250. «Puan Durumu: 2015–2016 Sezonu 30. Hafta» [League Table: 2015–16 Season, Round 30] (Turkish)։ Turkish Basketball Super League։ Վերցված է 6 June 2016 
  251. «List of Certified Athletics Facilities»։ The International Association of Athletics Federations։ 1 January 2013։ Վերցված է 2 January 2013 
  252. «2008/09: Pitmen strike gold in Istanbul»։ The Union of European Football Associations։ 20 May 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 17 September 2013-ին։ Վերցված է 10 April 2012 
  253. Aktaş İsmail (14 March 2012)։ «Aşçıoğlu Sues Partners in Joint Project Over Ali Sami Yen Land»։ Hürriyet Daily News։ Վերցված է 3 July 2012 
  254. «Regulations of the UEFA European Football Championship 2010–12» (PDF)։ The Union of European Football Associations։ էջ 14։ Վերցված է 10 April 2012 
  255. «Regulations of the UEFA Europa League 2010/11» (PDF)։ The Union of European Football Associations։ էջ 17։ Վերցված է 10 April 2012 
  256. «Türk Telekom Arena Istanbul»։ 'asp' Architekten։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 April 2013-ին։ Վերցված է 5 July 2012 
  257. «2010 FIBA World Championship Istanbul: Arenas»։ FIBA։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 June 2013-ին։ Վերցված է 10 April 2012 
  258. «Istanbul – Arenas»։ FIBA։ 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 June 2013-ին։ Վերցված է 29 June 2012 
  259. «Fenerbahce Ulker's new home, Ulker Sports Arena, opens»։ Euroleague Basketball։ 24 January 2012։ Վերցված է 29 June 2012 
  260. Wilson Stephen (2 September 2011)։ «2020 Olympics: Six cities lodge bids for the games»։ The Christian Science Monitor։ Վերցված է 29 June 2012 
  261. Richards Giles (22 April 2011)։ «Turkey Grand Prix Heads for the Scrapyard Over $26m Price Tag»։ The Guardian։ Վերցված է 3 July 2012 
  262. «Events»։ FIA World Touring Car Championship։ 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 June 2012-ին։ Վերցված է 29 June 2012 
  263. «The Circuits»։ European Le Mans Series։ 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 7 July 2012-ին։ Վերցված է 3 July 2012 
  264. «2000 Race Calendar»։ F1 Powerboat World Championship։ 2000։ Վերցված է 8 January 2017 
  265. «Powerboat P1 – 2009 World Championship – Istanbul, Turkey»։ Supersport։ 21 June 2009 
  266. «2012 Yarış Programı ve Genel Yarış Talimatı» [2012 Race Schedule and General Sailing Instructions] (Turkish)։ The Istanbul Sailing Club։ 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 June 2012-ին։ Վերցված է 3 July 2012 
  267. Turkish Daily News (23 August 2008)։ «Sailing Week Starts in Istanbul»։ Hürriyet Daily News։ Վերցված է 3 July 2012 
  268. «About Us»։ The Turkish Offshore Racing Club։ 31 March 2012։ Վերցված է 3 July 2012 
  269. Brummett 2000, էջեր. 11, 35, 385–6
  270. 270,0 270,1 270,2 270,3 «Country Profile: Turkey»։ The Library of Congress Federal Research Division։ August 2008։ Վերցված է 8 May 2012 
  271. «Tiraj»։ Medyatava (Turkish)։ 25 December 2016։ Վերցված է 25 December 2016 
  272. 272,0 272,1 «TRT – Radio»։ The Turkish Radio and Television Corporation։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 June 2011-ին։ Վերցված է 8 May 2012 
  273. «TRT Հայերեն»։ www.trt.net.tr (hy-AM)։ Վերցված է 2018-02-11 
  274. Time Out Guides 2010, էջ. 224
  275. «TRT – Television»։ The Turkish Radio and Television Corporation։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 August 2011-ին։ Վերցված է 8 May 2012 
  276. Norris 2010, էջ. 184
  277. «Chris Morris»։ BBC։ Վերցված է 8 May 2012 
  278. «History»։ Istanbul University։ 11 August 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 November 2012-ին։ Վերցված է 20 August 2012 
  279. «History»։ Istanbul Technical University։ Վերցված է 4 July 2012 
  280. «University Profile: Istanbul Technical University, Turkey»։ Board of European Students of Technology։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 November 2011-ին։ Վերցված է 30 March 2012 
  281. «State Universities»։ The Turkish Council of Higher Education։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 November 2011-ին։ Վերցված է 30 March 2012 
  282. «About Marmara»։ Marmara University։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 June 2012-ին։ Վերցված է 4 July 2012 
  283. 283,0 283,1 Doğramacı İhsan (August 2005)։ «Private Versus Public Universities: The Turkish Experience» (DOC)։ 18th International Conference on Higher Education։ Ankara։ Վերցված է 30 March 2012 
  284. «History of RC»։ Robert College։ 2012։ Վերցված է 15 October 2012 
  285. «Private Universities»։ The Turkish Council of Higher Education։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 November 2011-ին։ Վերցված է 30 March 2012 
  286. «Baraja nazır en akıllı kent»։ Hürriyet։ 4 May 2013։ Վերցված է 5 May 2013 
  287. «Aecom expands role on $2.2bn Istanbul scheme»։ everythingturkish.com.au։ EverythingTurkish։ 5 September 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 21 September 2016-ին։ Վերցված է 31 August 2016 
  288. «2007 Yılına Ait Veriler» [Data for 2007] (Turkish)։ Governorship of Istanbul։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 August 2011-ին։ Վերցված է 30 March 2012 
  289. «Historique» [History] (French)։ Galatasaray University։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 21 March 2012-ին։ Վերցված է 30 March 2012 
  290. «Millî Eğitim Bakanlığı Anadolu Liseleri Yönetmeliği» [Ministry of Education Regulation on Anatolian High Schools] (Turkish)։ Ministry of Education։ 5 November 1999։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 June 2012-ին։ Վերցված է 30 March 2012 
  291. «Galatasaray Lisesi»։ Galatasaray High School։ Վերցված է 4 July 2012 
  292. «The History of the Italian School»։ Liceo Italiano։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 20 January 2012-ին։ Վերցված է 3 July 2012 
  293. «Principles of Education»։ Darüşşafaka High School։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 May 2012-ին։ Վերցված է 6 July 2012 
  294. «Kabataş Erkek Lisesi» (Turkish)։ Kabataş Erkek Lisesi։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 April 2012-ին։ Վերցված է 31 March 2012 
  295. «KAL Uygulamalı Yabancı Dil Laboratuvarı» [KAL Applied Foreign Language Lab] (Turkish)։ Kadıköy Anadolu Lisesi։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 20 June 2013-ին։ Վերցված է 31 March 2012 
  296. 296,0 296,1 «Istanbul and the History of Water in Istanbul»։ Istanbul Water and Sewerage Administration։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 September 2007-ին։ Վերցված է 11 March 2006 
  297. Tigrek & Kibaroğlu 2011, էջեր. 33–4
  298. «İSKİ Administration»։ Istanbul Water and Sewerage Administration։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 September 2007-ին։ Վերցված է 31 March 2012 
  299. 299,0 299,1 299,2 «Silahtarağa Power Plant»։ SantralIstanbul։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 July 2012-ին։ Վերցված է 31 March 2012 
  300. 300,0 300,1 «Short History of Electrical Energy in Turkey»։ Turkish Electricity Transmission Company։ 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 28 November 2009-ին։ Վերցված է 5 July 2012 
  301. «Central Post Office»։ Emporis։ Վերցված է 4 April 2012 
  302. 302,0 302,1 302,2 302,3 «About Us | Brief History»։ The Post and Telegraph Organization։ Վերցված է 31 March 2012 
  303. Masters & Ágoston 2009, էջ. 557
  304. Shaw & Shaw 1977, էջ. 230
  305. 305,0 305,1 «About Türk Telekom: History»։ Türk Telekom։ Վերցված է 31 March 2012 
  306. Sanal 2011, էջ. 85
  307. Oxford Business Group 2009, էջ. 197
  308. Oxford Business Group 2009, էջ. 198
  309. Connell 2010, էջեր. 52–3
  310. Papathanassis 2011, էջ. 63
  311. Efe & Cürebal 2011, էջ. 720
  312. «3rd Bosphorus bridge opening ceremony»։ TRT World։ 25 August 2016։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 28 August 2016-ին 
  313. ERM Group (Germany and UK) and ELC-Group (Istanbul) (January 2011)։ «Volume I: Non Technical Summary (NTS)»։ Eurasia Tunnel Environmental and Social Impact Assessment։ The European Investment Bank։ Վերցված է 4 July 2012 
  314. Letsch Constanze (8 June 2012)։ «Plan for New Bosphorus Bridge Sparks Row Over Future of Istanbul»։ The Guardian։ Վերցված է 4 July 2012 
  315. «Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open»։ Anadolu Agency։ 19 December 2016 
  316. Songün Sevim (16 July 2010)։ «Istanbul Commuters Skeptical of Transit Change»։ Hürriyet Daily News։ Վերցված է 5 July 2012 
  317. 317,0 317,1 317,2 «Chronological History of IETT»։ Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel General Management։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 June 2012-ին։ Վերցված է 1 April 2012 
  318. «T1 Bağcılar–Kabataş Tramvay Hattı» [T1 Bağcılar–Kabataş Tram Line] (Turkish)։ İstanbul Ulaşım A.Ş. (Istanbul Transport Corporation)։ Վերցված է 20 August 2012 
  319. «Tunnel»։ Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 January 2012-ին։ Վերցված է 3 April 2012  (Note: It is apparent this is a machine translation of the original.)
  320. «F1 Taksim–Kabataş Füniküler Hattı» [F1 Bağcılar–Kabataş Funicular Line] (Turkish)։ İstanbul Ulaşım A.Ş. (Istanbul Transport Corporation)։ Վերցված է 20 August 2012 
  321. «Raylı Sistemler» [Rail Systems] (Turkish)։ İstanbul Ulaşım A.Ş. (Istanbul Transport Corporation)։ Վերցված է 20 August 2012 
  322. «Ağ Haritaları» [Network Maps] (Turkish)։ İstanbul Ulaşım A.Ş. (Istanbul Transport Corporation)։ Վերցված է 20 August 2012 
  323. «Turkey: Connecting Continents»։ Economic Updates։ Oxford Business Group։ 7 March 2012։ Վերցված է 3 April 2012 
  324. Efe & Cürebal 2011, էջ. 723
  325. «Public Transportation in Istanbul»։ Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel General Management։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 January 2013-ին։ Վերցված է 3 April 2012 
  326. «Metrobus»։ Istanbul Electricity, Tramway and Tunnel General Management։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 October 2011-ին։ Վերցված է 3 April 2012 
  327. «Interaktif Haritalar | İç Hatlar» [Interactive Map of Timetables | Inner-City Lines] (Turkish)։ İDO։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 May 2012-ին։ Վերցված է 3 April 2012 
  328. «Dış Hatlar» [Interactive Map of Timetables | Inter-City Lines] (Turkish)։ İDO։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 June 2012-ին։ Վերցված է 3 April 2012 
  329. Grytsenko Sergiy (26 September 2011)։ «EBRD Supports Privatisation of Ferry Operations in Istanbul»։ The European Bank for Reconstruction and Development։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 17 June 2013-ին։ Վերցված է 4 April 2012 
  330. «Liman Hizmetleri» [Port Services] (Turkish)։ Turkey Maritime Organization։ 10 February 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 October 2012-ին։ Վերցված է 28 August 2012 
  331. «Bölgesel Yolcu Trenleri» [Regional Passenger Trains] (Turkish)։ Turkish State Railways։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 April 2012-ին։ Վերցված է 3 April 2012 
  332. Keenan Steve (22 June 2012)։ «How Your Greek Summer Holiday Can Help Save Greece»։ The Guardian։ Վերցված է 28 September 2012 
  333. «Haydarpasa Train Station»։ Emporis։ Վերցված է 3 April 2012 
  334. Head Jonathan (16 February 2010)։ «Iraq – Turkey railway link re-opens»։ BBC։ Վերցված է 3 April 2012 
  335. «Transports to Middle-Eastern Countries»։ Turkish National Railways։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 April 2012-ին։ Վերցված է 3 April 2012 
  336. 336,0 336,1 Akay Latifa (5 February 2012)։ «2012 Sees End of Line for Haydarpaşa Station»։ Today's Zaman։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 September 2013-ին։ Վերցված է 3 April 2012 
  337. «İstanbul Otogarı» [Istanbul Bus Station] (Turkish)։ Avrasya Terminal İşletmeleri A.Ş. (Eurasian Terminal Management, Inc.)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 20 April 2012-ին։ Վերցված է 3 April 2012 
  338. «Eurolines Germany–Deutsche Touring GmbH–Europabus»։ Touring։ Վերցված է 3 April 2012 
  339. «2015 Airport Traffic Statistics»։ Airport Council International։ 11 April 2016։ Վերցված է 7 June 2016 
  340. 340,0 340,1 «Preliminary 2013 World Airport Traffic and Rankings»։ Airports Council International։ 17 March 2014։ Վերցված է 25 March 2014 
  341. Strauss Delphine (25 November 2009)։ «Sabiha Gökçen: New Terminal Lands On Time and Budget»։ The Financial Times։ Վերցված է 4 July 2012 
  342. «Yolcu Trafiği (Gelen-Giden)» [Passenger Traffic (Incoming-Outgoing)] (PDF) (Turkish)։ General Directorate of State Airports Authority։ Վերցված է 30 March 2013 
  343. «Sabiha Gökçen Named World's Fastest Growing Airport»։ Today's Zaman։ 18 August 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 September 2013-ին։ Վերցված է 4 April 2012 
  344. 344,0 344,1 «‘Third airport a must to ease air traffic in İstanbul’»։ Today's Zaman։ 29 April 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 November 2013-ին։ Վերցված է 6 May 2013 
  345. Ozge Ozbilgin (3 May 2013)։ «Turkish firms win 22 billion euro Istanbul airport tender»։ Reuters։ Վերցված է 5 May 2013 
  346. «Consortium wins Istanbul airport tender for 22.1 billion euros»։ Hurriyet Daily News։ 3 May 2013։ Վերցված է 6 May 2013 
  347. «It will be the biggest airport of the world»։ 24 January 2013։ Վերցված է 24 January 2013 
  348. Damien Sharkov (14 August 2014)։ «Istanbul's New Erdoğan-Backed Airport to Be Named After... Erdoğan»։ Newsweek։ Վերցված է 8 March 2016 
  349. «Erdogan Airport: Istanbul's Super Hub 'to be Named After Turkey's President-Elect'»։ International Business Times UK։ Վերցված է 12 February 2016 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • ʻAner Nadav (2005)։ Pergola Sergio Della, Gilboa Amos, Ṭal Rami, eds.։ The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline։ Jerusalem: Gefen Publishing House Ltd.։ ISBN 978-965-229-346-6 
  • Athanasopulos Haralambos (2001)։ Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law։ Jefferson, N.C.: McFarland & Company, Inc.։ ISBN 978-0-7864-0943-3 
  • Barnes Timothy David (1981)։ Constantine and Eusebius։ Cambridge, Mass.: Harvard University Press։ ISBN 978-0-674-16531-1 
  • Baynes Norman H. (1949)։ Baynes Norman H., Moss Henry S. L. B, eds.։ Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization։ Oxford, Eng.: Clarendon Press։ ISBN 978-0-674-16531-1 
  • Béhar Pierre (1999)։ Vestiges d'Empires: La Décomposition de l'Europe Centrale et Balkanique։ Paris: Éditions Desjonquères։ ISBN 2-84321-015-1 
  • Bideleux Robert, Jeffries Ian (1998)։ A History of Eastern Europe: Crisis and Change։ New York and London: Routledge։ ISBN 0-415-16111-8 
  • Boyar Ebru, Fleet Kate (2010)։ A Social History of Ottoman Istanbul։ Cambridge, Eng.: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-13623-5 
  • Bloom Jonathan M., Blair Sheila (2009)։ The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque։ Oxford University Press։ էջ 1։ ISBN 978-0-19-530991-1։ Վերցված է 11 April 2013։ «Whatever the prehistoric antecedents of Istanbul, the continuous historical development of the site began with the foundation of a Greek colony from Megara in the mid-7th century BCE...» 
  • Brink-Danan Marcy (2011)։ Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance։ New Anthropologies of Europe։ Bloomington, Ind.: Indiana University Press։ ISBN 978-0-253-35690-1 
  • Brummett Palmira Johnson (2000)։ Image and Imperialism in the Ottoman Revolutionary Press, 1908–1911։ Albany, N.Y.: SUNY Press։ ISBN 978-0-7914-4463-4 
  • Cantor Norman F. (1994)։ Civilization of the Middle Ages։ New York: HarperCollins։ ISBN 978-0-06-092553-6 
  • Çelik Zeynep (1993)։ The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century։ Berkeley, Calif., & Los Angeles: University of California Press։ ISBN 978-0-520-08239-7 
  • Chamber of Architects of Turkey (2006)։ Architectural Guide to Istanbul: Historic Peninsula 1։ Istanbul: Chamber of Architects of Turkey, Istanbul Metropolitan Branch։ ISBN 978-975-395-899-8 
  • Chandler Tertius (1987)։ Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census։ Lewiston, N.Y.: St. David's University Press։ ISBN 978-0-88946-207-6 
  • Connell John (2010)։ Medical Tourism։ CAB Books։ Wallingford, Eng.: CABI։ ISBN 978-1-84593-660-0 
  • Dahmus Joseph (1995)։ A History of the Middle Ages։ New York: Barnes & Noble Publishing։ ISBN 978-0-7607-0036-5 
  • De Sélincourt Aubery (2003)։ Marincola John M, ed.։ The Histories։ Penguin Classics։ London: Penguin Books։ ISBN 978-0-14-044908-2 
  • De Souza Philip (2003)։ The Greek and Persian Wars, 499-386 B.C։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-96854-6 
  • Dumper Michael, Stanley Bruce E., eds. (2007)։ Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia։ Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO։ ISBN 978-1-57607-919-5 
  • Efe Recep, Cürebal Isa (2011)։ «Impacts of the "Marmaray" Project (Bosphorus Tube Crossing, Tunnels, and Stations) on Transportation and Urban Environment in Istanbul»։ in Brunn Stanley D։ Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects։ London & New York: Springer։ էջեր 715–34։ ISBN 978-90-481-9919-8 
  • El-Cheikh Nadia Maria (2004)։ Byzantium Viewed by the Arabs։ Cambridge, MA: Harvard University Press։ ISBN 0-932885-30-6 
  • Finkel Caroline (2005)։ Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923։ New York: Basic Books։ ISBN 978-0-465-02396-7 
  • Freely John (1996)։ Istanbul: The Imperial City։ New York: Viking։ ISBN 978-0-670-85972-6 
  • Freely John (2000)։ The Companion Guide to Istanbul and Around the Marmara։ Woodbridge, Eng.: Companion Guides։ ISBN 978-1-900639-31-6 
  • Freely John (2011)։ A History of Ottoman Architecture։ Southampton, Eng.: WIT Press։ ISBN 978-1-84564-506-9 
  • Georgacas Demetrius John (1947)։ «The Names of Constantinople»։ Transactions and Proceedings of the American Philological Association (The Johns Hopkins University Press) 78: 347–67։ JSTOR 283503։ doi:10.2307/283503 
  • Göksel Aslı, Kerslake Celia (2005)։ Turkish: A Comprehensive Grammar։ Comprehensive Grammars։ Abingdon, Eng.: Routledge։ ISBN 978-0-415-21761-3 
  • Göktürk Deniz, Soysal Levent, Türeli İpek, eds. (2010)։ Orienting Istanbul: Cultural Capital of Europe?։ New York: Routledge։ ISBN 978-0-415-58011-3 
  • Grant Michael (1996)։ The Severans: The Changed Roman Empire։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-12772-1 
  • Gregory Timothy E. (2010)։ A History of Byzantium։ Oxford, Eng.: John Wiley and Sons։ ISBN 978-1-4051-8471-7 
  • Gül Murat (2012)։ The Emergence of Modern Istanbul: Transformation and Modernisation of a City (Revised Paperback ed.)։ London: IB.Tauris։ ISBN 978-1780763743 
  • Harter Jim (2005)։ World Railways of the Nineteenth Century: A Pictorial History in Victorian Engravings (illustrated ed.)։ Baltimore: Johns Hopkins University Press։ ISBN 978-0-8018-8089-6 
  • Holt Peter M., Lambton Ann K. S., Lewis Bernard, eds. (1977)։ The Cambridge History of Islam 1A (illustrated, reprint ed.)։ Cambridge, Eng.: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-29135-4 
  • Isaac Benjamin H. (1986)։ The Greek Settlements in Thrace Until the Macedonian Conquest (illustrated ed.)։ Leiden, the Neth.: BRILL։ ISBN 978-90-04-06921-3 
  • Kapucu Naim, Palabiyik Hamit (2008)։ Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age։ USAK Publications 17։ Ankara: USAK։ ISBN 978-605-4030-01-9 
  • Karpat Kemal H. (1976)։ The Gecekondu: Rural Migration and Urbanization (illustrated ed.)։ Cambridge, Eng.: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-20954-0 
  • Keyder Çağlar, ed. (1999)։ Istanbul: Between the Global and the Local։ Lanham, Md.: Rowman & Littlefield։ ISBN 978-0-8476-9495-2 
  • King Charles (2014)։ Midnight at the Pera Palace, The birth of modern Istanbul։ Norton & Cy։ ISBN 9780393089141- 
  • Klimczuk Stephen, Warner Gerald (2009)։ Secret Places, Hidden Sanctuaries: Uncovering Mysterious Sights, Symbols, and Societies։ New York: Sterling Publishing Company, Inc.։ ISBN 978-1-4027-6207-9 
  • Knieling Jörg, Othengrafen Frank (2009)։ Planning Cultures in Europe: Decoding Cultural Phenomena in Urban and Regional Planning։ Urban and Regional Planning and Development։ Surrey, Eng.: Ashgate Publishing, Ltd.։ ISBN 978-0-7546-7565-5 
  • Köksal Özlem, ed. (2012)։ World Film Locations: Istanbul։ Bristol, Eng.: Intellect Books։ ISBN 978-1-84150-567-1 
  • Köse Yavuz (2009)։ «Vertical Bazaars of Modernity: Western Department Stores and Their Staff in Istanbul (1889–1921)»։ in Atabaki Touraj, Brockett Gavin։ Ottoman and Republican Turkish Labour History։ Cambridge, Eng.: Cambridge University Press։ էջեր 91–114։ ISBN 978-0-521-12805-6 
  • Landau Jacob M. (1984)։ Atatürk and the Modernization of Turkey։ Leiden, the Neth.: E.J. Brill։ ISBN 978-90-04-07070-7 
  • Limberis Vasiliki (1994)։ Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople։ London: Routledge։ ISBN 978-0-415-09677-5 
  • Lister Richard P. (1979)։ The Travels of Herodotus։ London: Gordon & Cremonesi։ ISBN 978-0-86033-081-3 
  • Masters Bruce Alan, Ágoston Gábor (2009)։ Encyclopedia of the Ottoman Empire։ New York: Infobase Publishing։ ISBN 978-1-4381-1025-7 
  • Morris Ian (October 2010)։ Social Development (PDF)։ Stanford, Calif.: Stanford University։ Վերցված է 5 July 2012 
  • Necipoğlu Gülru (1991)։ Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries։ Cambridge, Mass.: The MIT Press։ ISBN 978-0-262-14050-8 
  • Necipoğlu Gülru (2010)։ «From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye»։ in ölcer Nazan։ From Byzantion to Istanbul։ Istanbul: SSM։ ISBN 978-605-4348-04-6 
  • Norris Pippa (2010)։ Public Sentinel: News Media & Governance Reform։ Washington, D.C.: World Bank Publications։ ISBN 978-0-8213-8200-4 
  • Organisation for Economic Co-operation and Development (2008)։ Istanbul, Turkey։ OECD Territorial Reviews։ Paris: OECD Publishing։ ISBN 978-92-64-04371-8 
  • Oxford Business Group (2009)։ The Report: Turkey 2009։ Oxford, Eng.: Oxford Business Group։ ISBN 978-1-902339-13-9 
  • Papathanassis Alexis (2011)։ The Long Tail of Tourism: Holiday Niches and Their Impact on Mainstream Tourism։ Berlin: Springer։ ISBN 978-3-8349-3062-0 
  • Quantic Roy (2008)։ Climatology for Airline Pilots։ Oxford, Eng.: John Wiley & Sons։ ISBN 978-0-470-69847-1 
  • Reinert Stephen W. (2002)։ «Fragmentation (1204–1453)»։ in Mango Cyril։ The Oxford History of Byzantium։ Oxford, Eng.: Oxford University Press։ ISBN 978-0-19-814098-6 
  • Reisman Arnold (2006)։ Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Atatürk's Vision։ Washington, D.C.: New Academia Publishing, LLC։ ISBN 978-0-9777908-8-3 
  • Roebuck Carl (1959)։ Ionian Trade and Colonization։ Monographs on Archaeology and Fine Arts։ New York: Archaeological Institute of America։ ISBN 978-0-89005-528-1 
  • Room Adrian (2006)։ Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites (2nd ed.)։ Jefferson, N.C.: McFarland & Company։ ISBN 978-0-7864-2248-7 
  • Rôzen Mînnā (2002)։ A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566 (illustrated ed.)։ Leiden, the Neth.: BRILL։ ISBN 978-90-04-12530-8 
  • Sanal Aslihan (2011)։ Fischer Michael M. J., Dumit Joseph, eds.։ New Organs Within Us: Transplants and the Moral Economy։ Experimental Futures (illustrated ed.)։ Chapel Hill, N.C.: Duke University Press։ ISBN 978-0-8223-4912-9 
  • Schmitt Oliver Jens (2005)։ Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert" (German)։ München: Oldenbourg։ ISBN 978-3-486-57713-6 
  • Shaw Stanford J., Shaw Ezel K. (1977)։ History of the Ottoman Empire and Modern Turkey 2։ Cambridge, Eng.: Cambridge University Press։ ISBN 978-0-521-29166-8 
  • Tarasov Oleg, Milner-Gulland R. R. (2004)։ Icon and Devotion: Sacred Spaces in Imperial Russia։ London: Reaktion։ ISBN 1-86189-118-0 
  • Taşan-Kok Tuna (2004)։ Budapest, Istanbul, and Warsaw: Institutional and Spatial Change։ Delft, the Neth.: Eburon Uitgeverij B.V։ ISBN 978-90-5972-041-1 
  • Taylor Jane (2007)։ Imperial Istanbul: A Traveller's Guide: Includes Iznik, Bursa and Edirne։ New York: Tauris Parke Paperbacks։ ISBN 978-1-84511-334-6 
  • Tigrek Sahnaz, Kibaroğlu Ayșegül (2011)։ «Strategic Role of Water Resources for Turkey»։ in Kibaroğlu Ayșegül, Scheumann Waltina, Kramer Annika։ Turkey's Water Policy: National Frameworks and International Cooperation։ London & New York: Springer։ ISBN 978-3-642-19635-5 
  • Time Out Guides, ed. (2010)։ Time Out Istanbul։ London: Time Out Guides։ ISBN 978-1-84670-115-3 
  • Turan Neyran (2010)։ «Towards an Ecological Urbanism for Istanbul»։ in Sorensen André, Okata Junichiro։ Megacities: Urban Form, Governance, and Sustainability։ Library for Sustainable Urban Regeneration։ London & New York: Springer։ էջեր 223–42։ ISBN 978-4-431-99266-0 
  • WCTR Society, Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō (2004)։ Urban Transport and the Environment: An International Perspective։ Amsterdam: Elsevier։ ISBN 978-0-08-044512-0 
  • Wedel Heidi (2000)։ Ibrahim Ferhad, Gürbey Gülistan, eds.։ The Kurdish Conflict in Turkey։ Berlin: LIT Verlag Münster։ էջեր 181–93։ ISBN 978-3-8258-4744-9 
  • Wynn Martin (1984)։ Planning and Urban Growth in Southern Europe։ Studies in History, Planning, and the Environment։ Los Altos, Calif.: Mansell։ ISBN 978-0-7201-1608-3 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "Ն", but no corresponding <references group="Ն"/> tag was found, or a closing </ref> is missing