Սուրբ Սոֆիայի տաճար (Կոստանդնուպոլիս)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox architecture.png
Այա Սոֆիա
Aya sofya.jpg
'
Սուրբ Սոֆիայի տաճար (Կոստանդնուպոլիս)ը գտնվում է Թուրքիաում
Սուրբ Սոֆիայի տաճար (Կոստանդնուպոլիս)
Կոորդինատներ 41°0′30.7″ հս․ լ. 28°58′47.7″ ավ. ե. / 41.008528° հս․. լ. 28.979917° ավ. ե. / 41.008528; 28.979917Կոորդինատներ: 41°0′30.7″ հս․ լ. 28°58′47.7″ ավ. ե. / 41.008528° հս․. լ. 28.979917° ավ. ե. / 41.008528; 28.979917
Գտնվում է Թուրքիա, Ստամբուլ
Կառուցվել է 537 թ.
Շինության ձևը Բյուզանդական մայր տաճար (537-1204)
Հռոմի կաթոլիկ մայր տաճար (1204-1261)
Բյուզանդական մայր տաճար (1261-1453 )
Օսմանյան մզկիթ (1453-1935)
Թանգարան (1935-Ներկա ժամանակ)
Կառուցել է Հուստինիանոս I
Ներկա վիճակը Վերականգնվել է 2007—2009 թ.թ.

Սուրբ Սոֆիայի տաճար, Այա Սոֆիա (հուն.՝ Ἁγία Σοφία, անունն ամբողջությամբ՝ Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας; թուրք.՝ Ayasofya), բյուզանդական ճարտարապետության կոթողային հուշարձան, Բյուզանդիայի «ոսկեդարի» խորհրդանիշ։ Բյուզանդական կայսրության գլխավոր քրիստոնեական տաճարը, Կոստանդնուպոլսի պատրիարքի նստավայր։ Oսմանցի թուրքերի կողմից Բյուզանդիայի մայրաքաղաքի գրավումից հետո ծառայել է որպես մզկիթ, ներկայումս՝ թանգարան է։ Իր ներկա տեսքով կառուցվել է 532-537 թթ. Հուստինիանոս Ա կայսեր նախաձեռնությամբ ճարտարապետներ Իսիդոր Միլեթացու և Անթիմիոս Թրալացուկողմից։

Սուրբ Երրորդության Երկրորդ անձին նվիրված տաճարը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Սոֆիայի տաճարը կառուցել է Կոստանդիանոս Ա Մեծ կայսրը 324-337 թթ., Կոստանդնուպոլսի Օգոստոսյան (հուն.՝ Αὐγουσταῖον) կոչվող հրապարակում: Սկզբնական շրջանում այն կոչվում էր Մեծ եկեղեցի, քանի որ չափերով գերազանցում էր Կոստանդնուպոլսի իր ժամանակակից մյուս եկեղեցիներին: Իսկ Սուրբ Սոֆիա անվանումը կառույցին տրվել է ավելի ուշ: Գուցե կարծվի, թե այն նվիրված էր Սոֆիա անունով ինչ-որ սրբուհու, սակայն իրականում սոֆիա հունարենում նշանակում է իմաստնություն: Օրինակ գոյություն ունի փիլիսոփա բառը, որ հունարենում հնչում է ֆիլիսոֆ: «Ֆիլեո» նշանակում է սիրում եմ, իսկ «սոֆիա»՝ իմաստնություն: Հայերենում ունենք իմաստասեր բառը, որ փիլիսոփա բառի թարգմանությունն է: Այսպիսով, Սուրբ Սոֆիա տաճարը նվիրված էր Աստվածային Բանի (Խոսքի) իմաստնությանը, այսինքն՝ Սուրբ Երրորդության Երկրորդ անձին՝ Որդուն: Պատմիչ Սոկրատ Սքոլաստիկոսը տաճարի կառուցումը վերագրում է Կոստանդիոս II կայսերը, մինչդեռ նա միայն ընդլայնել է շինությունը: 360-380 թթ. տաճարը գտնվել է արիոսականության հետևորդների ձեռքում: 380 թվականին կայսր Թեոդոսիոս Ա Մեծը տաճարը հանձնեց ուղղափառներին և նոյեմբերի 27-ին անձամբ Սուրբ Սոֆիա ուղեկցեց Գրիգոր Աստվածաբանին, ով շուտով ընտրվեց Կոստանդնուպոլսի պատրիարք:


Տաճարի վերակառուցումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաճարն առաջին անգամ հրդեհվեց 404 թվականին՝ ժողովրդական ապստամբության ժամանակ: Վերակառուցված տաճարը կրկին կործանվեց հրդեհից 415 թվականին: Կայսր Թեոդոսիոս Բ-ն պատվիրեց նույն վայրում կառուցել նոր բազիլիկ, որը վեր հառնեց նույն թվականին: 532 թվականի հունվարի 12-ին Թեոդոսիոսի վերակառուցած տաճարը կործանվեց՝ հրդեհվելով Նիկա նշանավոր ապստամբության ժամանակ: Հրդեհից քառասուն օր անց Բյուզանդիայի այդ ժամանակվա կայսր Հուստինիանոս Ա-ն պատվիրեց դարձյալ վերակառուցել Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, որն, իր պատկերացմամբ, պետք է դառնար մայրաքաղաքի զարդը և պետք է արտահայտեր կայսրության հզորությունը: Ընդլայնելու համար Հուստինիանոսը հանձնարարեց սեփականատեր քաղաքացիներից գնել տաճարի շուրջ տարածվող հողատարածքը և քանդել դրանցում կառուցված շինությունները:

Սուրբ Սոֆիայի տաճարի կառուցումը (մանրանկար Կոստանդին Մանասեսի ժամանակագրությունից):

Սուրբ Սոֆիայի տաճարը վերակառուցվեց միանգամայն նոր նախագծով: Ճարտարապետներն այդ ժամանակաշրջանում մեծ համբավ վայելող Անթեմիոսն ու Իսիդորոսն էին, որոնց ղեկավարությամբ աշխատում էին 10 հազար արհեստավորներ ու բանվորներ: Իր հսկայական կայսրության տարբեր ծայրերից Հուստինիանոսը բերել տվեց նախկին հեթանոսական կիսավեր տաճարների անգերազանցելի գլուխգործոցները, այդ թվում և` յոթ հրաշալիքներից մեկը համարվող Եփեսոսի Արտեմիսի տաճարի բաց կանաչավուն հսկայածավալ մարմարյա սյուները։ Բացի մարմարյա այդ հրաշալիքներից, Հուստինիանոսը, նպատակ ունենալով տաճարին հաղորդել չտեսնված շքեղություն ու պայծառություն, տաճարը պատեց ոսկե, արծաթե ու փղոսկրե զարդարանքներով: Տաճարի չտեսնված ու չլսված շքեղությունն այնքան խթանեց ժողովրդի երևակայությունը, որ լեգենդներ հյուսվեցին՝ շինարարությանը երկնային ուժերի մասնակցության մասին: Տաճարի շինարարության վրա ծախսվեց Բյուզանդական կայսրության երեք տարվա եկամուտի չափ գումար: Տաճարի նոր կառույցն օծվեց 537 թվականի դեկտեմբերի 27-ին: Հայտնի է, որ տաճարի կառուցման ավարտից հետո իր առաջին այցելության ժամանակ Հուստինիանոսը բացականչել է՝ «Փառք Տիրոջը, որ ինձ արժանի դարձրեց ի կատար ածել այս գործը: Սողոմո՛ն, ես հաղթեցի քեզ» (նկատի ունի հրեաների թագավոր Սողոմոն Իմաստունին, ով շքեղ տաճար էր կառուցել Երուսաղեմում): Սուրբ Սոֆիայի տաճարի կառուցումից 21 տարի անց՝ 558 թվականի մայիսի 1-ին տեղի է ունենում ուժեղ երկրաշարժ, որից փլուզվում է տաճարի մոտ 31.5 մետր տրամագծով գմբեթը: Հուստինիանոսը կարգադրեց նոր գմբեթ կառուցել, և քանի որ արդեն մահացած էին Անթիմոսն ու Իսիդորը, գործը հանձն առավ վերջինիս եղբայրը՝ Իսիդոր Կրտսերը: Նրա կառուցած գմբեթը կանգուն մնաց բավականին երկար ժամանակ, անգամ դիմացավ 869 թվականի երկրաշարժին, բայց չդիմացավ 986 թվականի երկրաշարժին:

Տրդատ ճարտարապետի միջամտությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսարան Սուրբ Սոֆիայի տաճարի ներսից:

Հայոց պատմիչներից Ստեփանոս Ասողիկը հայտնում է, որ հմուտ հույն ճարտարապետները շատ էին հոգում վերականգնման համար, բայց այդպես էլ հստակ լուծումներ չէին կարողանում առաջարկել, և հրավեր է ուղարկվում այդ ժամանակաշրջանում մեծ համբավ վայելող Տրդատ ճարտարապետին, խնդրելով վերակառուցել Սուրբ Սոֆիայի տաճարի գմբեթը: Տրդատը մեկնում է Բյուզանդիայի մայրաքաղաք և ուսումնասիրում տաճարի վիճակը: Կառուցման աշխատանքները կարգավորելու համար նա նախապես պատրաստում է եկեղեցու մոդելը, որի վրա նախ լուծում է ճարտարապետական խնդիրները: Այնուհետև Տրդատը բարձր փայտամածներ է կանգնեցրել մինչև գմբեթը՝ այդ լուծումներն արդեն տաճարի վրա կիրառելու համար: Տեղեկություններ են պահպանվել, որ այդ փայտամածների համար արքունի գանձարանը ծախսել է 1000 ոսկի լիվեր: Հնարավոր է, որ գմբեթից բացի Տրդատը վերականգնման այլ աշխատանքներ էլ է կատարել, քանի որ, ինչպես հայտնի է, կառույցը վերից վար ճաք էր տվել: Տրդատը գերազանցապես կատարեց տրված հանձնարարությունը՝ ցուցադրելով իր փայլուն վարպետությունը, որի մասին վկայում են հուշարձանի ոչ միայն ներկա վիճակը, այլև Ասողիկի վկայությունն այն մասին, որ տաճարը վերականգնումից հետո ավելի վայելչագեղ տեսք ստացավ, քան առաջ էր: Կառուցումից ի վեր իր բազմաթիվ փլուզումներից հետո Տրդատ ճարտարապետի վերակառուցածն այդպես էլ ամուր պահպանվեց մինչև մեր օրերը՝ ավելի քան 1000 տարի: Սիմեոն Լեհացին, իր ճանապարհորդության ընթացքում տեսնելով Սուրբ Սոֆիա տաճարը, գրում է իր ուղեգրություններում. «Մարդ պիտի հազար աչք ունենա այդ արվեստը դիտելու և սքանչանալու համար»։


Սուրբ Սոֆիայի տաճարը՝ հետագա դարերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Սոֆիայի տաճարի կենտրոնական մասը 1852 թվականին:

1054-ին, երբ քաղկեդոնական եկեղեցին բաժանվեց երկու մասի` կաթողիկեների և ուղղափառների, Սուրբ Սոֆիան դարձավ ուղղափառության կենտրոնը: 1204-ին խաչակիրները գրավեցին Կոստանդնուպոլիսը և կողոպտեցին տաճարը։ 1453-ի մայիսի 29-ին թուրքերը գրավեցին Կոստանդնուպոլիսը, և, ինչպես հաղորդում է հույն պատմագիր Դուկասը, նրանք կոտրեցին փակ դռները և սրերով զինված խուժեցին ներս ու կողոպտեցին թանկարժեք իրերով ու զարդարանքներով հարուստ տաճարը: «Մեկ րոպեում ոչնչացրին սրբապատկերները, - գրում է պատմիչը, - խլելով զարդարանքները, ինչպես նաև Սուրբ Հաղորդության պարագաներն ու խորանի հանդերձանքը, թանկարժեք ու սուրբ անոթները պահարաններից, ոսկե, արծաթե ու այլ արժեքավոր պարագաները մեկ ակնթարթում անհետացան»: Տաճարում աղոթող հավատացյալները սպանվեցին, պահպանված ավանդության համաձայն, արյունը հասել էր սյուներից մեկի վրա գտնվող կարմիր նշանի մակարդակին: Հույները նաև մի ավանդույթ են պահպանել, ըստ որի, այն պահին, երբ թուրքերը խուժեցին տաճար, Սուրբ Պատարագ էր մատուցվում, և քահանան, հացն ու գինին ձեռքին, արդեն բարձրացել էր ամբիոն: Եվ, հաղորդությունը պահպանելու համար, բացվում է սուրբ զոհի սեղանի պատի մեկ հատվածը, և իր մեջ թաքցնում քահանային, ով այնտեղ է մնալու այնքան ժամանակ, քանի դեռ տաճարը չի վերադարձվել քրիստոնյաներին: Այդ ժամանակ նա դուրս կգա և կշարունակի ընդհատված Պատարագը: Կոստանդնուպոլսի գրավման հաջորդ օրը Սուրբ Սոֆիայի սքանչելի տաճարը վերածվեց մզկիթի և այնտեղ մտավ կայսրության մայրաքաղաքը գրաված սուլթան Մեհմեդ II-ը: Տաճարի շուրջ կառուցվեց չորս մինարեթ, և Սուրբ Սոֆիայի տաճարը դարձավ Այա Սոֆիա մզկիթ: Քանի դեռ տաճարում իշխում էր քրիստոնեական ավանդույթը, զոհասեղանը գտնվում էր նրա արևելյան կողմում: Իսկ մահմեդականները ստիպված եղան փոփոխություններ կատարել: Միհրաբը, որը քրիստոնեական եկեղեցու խորանի նման է, նրանք տեղադրեցին տաճարի հարավ-արևելյան անկյունը՝ ուղղված դեպի Մեքքա: Տաճարի խճանկարներն ու որմնանկարները հիմնականում չեն տուժել: Տաճարը որպես մզկիթ ծառայեց մինչև 1935 թվականը և Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հրամանագրով վերածվեց թանգարանի:

Ճարտարապետական առանձնահատկությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գմբեթի քառասուն ճառագայթաձև կամարներն ու լուսամուտները:
1-մուտք, 2-Կայսերական դարպասը, 3-լացող սյուն, 4-զոհասեղան (այժմ՝ իսլամական միհրաբ), 5-մինբար (ամբիոն), 6-սուլթանին հատկացված վայրը, 7-Օմֆալոս («աշխարհի կենտրոնը»), 8-Պերգամոնից բերված սափորը, a-մկրտության ավազանը՝ բյուզանդական շրջանում և սուլթան Մուստաֆա I-ի դամբարանը՝ թուրքերի տիրապետության հաստատումից հետո, b-Սելիմ II-ի մինարեթը:

Տաճարի հատակագիծն իրենից ներկայացնում է ձգված ուղղանկյուն (75,6×68,4 մ), որն իր մեջ ընդգրկում է երեք թաղածածկ՝ կենտրոնինը՝ բարձր, կողայինները՝ համեմատաբար ցածր: Այն բազիլիկ տիպի խաչակենտրոն եկեղեցի է՝ պսակված գմբեթով: Տաճարի հսկայածավալ գմբեթի համակարգը դարձավ իր ժամանակի ճարտարապետական մտքի գլուխգործոցը: Թուրք հետազոտողների տեսակետով, պատերի ամրությունը պայմանավորված է շաղախի հետ հացենու տերևների հյութի օգտագործմամբ: Կենտրոնի ամենաբարձր կամարի քառակուսի հիմքը առնված է չորս խոշոր սյուների մեջ, որոնք ձևավորում են վիթխարի կամարներ, և ծածկված է 31 մ տրամագծով բավականին հարթ գմբեթով, որի գագաթը հատակից բարձր է 51 մետր: Գմբեթը կազմված է քառասուն ճառագայթաձև կամարներից, որոնց մեջտեղում, ստորին հատվածում բացված են լուսամուտներ (դրանց թիվը ևս քառասուն է): Դրանց շնորհիվ գմբեթի ստորին հատվածում ստեղծվում է լույսի խիտ շերտավոր գոտու տպավորություն: Գմբեթի ներքև տարածությունում արևելյան ու արևմտյան կողմերից դեպի կենտրոն են անցնում՝ վերևում կիսագնդաձև երկու հսկայական խորշ: Արևելյան խորշի մեջ իրենց կամարներով բացվում է ևս երեք խորշ, որոնցից մեջտեղինը մյուսներից ավելի խորն է և տաճարի ընդհանուր հատակագծից առանձնանում է իր աղեղնաձև տեսքով: Արևմտյան մեծ խորշի մեջ ևս բացվում է երեք փոքր խորշ, որոնցից մեջտեղինը վերևում չունի կիսագնդի ձև, այլ սովորական կամար է և իր մեջ ամփոփում է երեք դուռ, որոնք տանում են դեպի տաճարին կից արտաքին ու ներքին գավիթնե, որոնց առջև նախկինում գոյություն ուներ սյուներով շրջապատված բակ:

Գմբեթի ներքև տարածությունը հյուսիսային ու հարավային կողմերից կապվում է կողային գմբեթների հետ կամարների միջոցով՝ հենված Փոքր Ասիայի ու Եգիպտոսի տաճաներից բերված պորֆիրե և մալաքիտե սյուների վրա: Տաճարի ներքին զարդարանքները պահպանվեցին մի քանի դար, որոնք առանձնանում էին յուրահատուկ շքեղությամբ (խճանկարներ ոսկե հատակի վրա, 8 կանաչ հասպիսե սյուներ՝ բերված Եփեսոսի Արտեմիսի տաճարից): Տաճարի պատերը ևս ամբողջովին ծածկված էին խճանկարներով (ինչպես թեմատիկ կոմպոզիցիաներով, այնպես էլ զարդանախշերով): Շնորհիվ իր շքեղ ճարտարապետության ու զարդարանքի, ամբողջ պետության գլխավոր սրբավայրը տեսնողի վրա թողնում էր Բյուզանդական կայսրության ու եկեղեցու հզորության տպավորություն: Դրան նպաստում էին նաև տաճարի հսկայական չափերը՝ նախատեսված իր մեջ առնելու բազմահազար ժողովրդի, ներքին ճոխ հարդարանքը, գունավոր մարմարի ու դեկորատիվ խճանկարների տեսքը, ինչպես նաև ներսում հանդիսավոր կերպով անցկացվող արարողությունները: Սուրբ Սոֆիայի՝ գմբեթով պսակված բազիլիկ տաճարում առավել ցայտուն արտահայտված են 6-րդ դարի բյուզանդական մշակույթի առանձնահատկությունները՝ հսկայական ծավալ, շքեղություն և հանդիսավորություն: