Սուլեյման I

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
EmperorSuleiman.jpg

Սուլեյման I Քանունի (նաև՝ Սուլեյման Փառահեղ , օսմ. سليمانا اول‎ — Süleymân-ı evvel, թուրք.՝ Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman; 1494 թ. նոյեմբերի 6 - 1566թ. սեպտեմբերի 5/սեպտեմբերի 6), Օսմանյան կայսրության սուլթան, գահակալել է 1520 թ. սեպտեմբերի 22-ից, իսկ խալիֆ՝ 1538 թվականից։։ Սուլեյմանը համարվում է Օսմանի հարստության մեծագույն սուլթանը. նրա օրոք Օսմանյան կայսրությունը հասել է իր հզորության գագաթնակետին։ Նրա օրոք Օսմանյան կայսրությանն են միացվել Հռոդոս կղզին, Բոսնիան, Հերցեգովինան, Սլովենիան, Տրանսիլվանիան, Հունգարիան (1526թ. օգոստոսի 29-ին Մոխաչի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հունգարական բանակի ջախջախիչ պարտությունից հետո)։ Արևելքում Սեֆևյան Պարսկաստանի հետ պատերազմների արդյունքում Սուլեյմանը գրավել և Օսմանյան կայսրությանն է միացրել Բաղդադն ու ամբողջ Իրաքը, Բասրան, Խուժիստանը, Լուրիստանը, Բահրեյնը և Պարսից ծոցի իշխանությունները։

Վաղ կյանքը[խմբագրել]

Սուլեյմանը ծնվել է Տրապիզոնում, որը գտնվում է Սև ծովի հարավային ափին, հավանաբար՝ 1494 թվականի նոյեմբերի 6-ին։ Նրա մայրը Այշե Հաֆսա Սուլթանն էր, որը մահացել է 1534 թվականին։ 7 տարեկան հասկաում նրան ուղարկել են սովորելու գիտություն, պատմություն, գրականություն, աստվածաբանություն և ռազմական մարտավարություն Կոստանդապոլսի (ներկայումս՝ Sտամբուլ) Թոփքափը պալատի դպրոցներում։ Երիտասարդ հասակում ծանոթնաում է Փարգալը Իբրահիմ անունով մի ստրուկի հետ, որն այնուհետև դառնում է նրա վստահելի խորհրդականներից մեկը։ 17 տարեկանում Սուլեյմանը նշանակվել է Քաֆֆայի(ներկայիս՝ Թեոդսիա), այնուհետև Սարուխանի և նաև կարճ ժամանակով Ադրիանապոլսի նահանգապետ։ Իր հոր՝ Սելիմ I-ի (1465–1520 թվականներ) մահից հետո Կոստանդապոլսում նա գահ է բարձրանում և դառնում Օսմանյան Կայսրության տասներորդ սուլթանը։ Վենետիկի դեսպան Բաթոլոմեո Կոնտարինին մի քանի շաբաթ շփվելով Սուլեյման I-ի հետ՝ նրա մասին գրել է հետևալ նկարագրությունը. «Նա 26 տարեկան է, բարձրահասակ, բայց տոկուն և նրբիրան։ Նա ունի երկար վիզ և նիհար դեմք։Նա ունի բեղ և մի փոքր մորուք։ Այնուամենայնիվ նա ունի հաճելի արտաքին, չնայած մաշկի թեթևակի գունատության։ Նա համարվում է իմաստուն թագավոր, սիրում է ուսումը և բոլոր մարդիկ միայն լավն էին սպասվում նրա կառավարումից։

Որոշ պատմաբաններ պնդում են, որ երիտասարդ տարիքում Սուլեյմանը մեծ հիացմունք է ունեցել Ալեքսանդր Մակեդոնացու հանդեպ։Նրա վրա մեծ ազդեցություն է թողել Մակեդոնացու կայսրության ստեղծումը, որին ենթարկվում էր արևելքն ու արևմուտքը։Եվ սա հիմքն է դառնում Սուլեյմանի ձեռնարկած արշավանքների՝ դեպի Ասիա, Աֆրիկա և նաև Եվրոպա։

Ռազմական արշավանքներ[խմբագրել]

Նվաճումները Եվրոպայում[խմբագրել]

Իր հոր հաջողություններից հետո Սուլեյմանը ձեռնարկում է մի շարք ռազմական նվաճումների։ 1521 թվականին նա զսպում է Դամասկոսի ապստամբությունը, որը ղեկավարում էր Օսմանյան Կայսրության կողմից նշանակված մարզպանը։Այնուհետև Սուլեյմնա պատրաստվեց արշավանքի ՝ Բելգրադից մինչև Հունգարի, մի արշավանք, որը չէր կարողացել իրականացնել իր պապը՝ Մեհմեդ II-ը։ Արշավանքի հիմնական նպատակն էր հեռացնել հունգարացիներին, ովքեր սերբերի, բուլղարացիների և բյուզանդացիների պարտություններից հետո, այն միակ ահռելի ուժն էին, ովքեր կարող էին կանխել Օսմանյան կայսրության հետագա առաջխաղացումը Եվրոպայում։ Սուլեյմանը շրջապատեց Բելգրադը և ծանր ռմբակոծություն սկսեց։ Բելգրադը, որն ուներ ընդամներ 700 հոգուց բաղկացած մի կայազոր և չէր կարող օգնություն ստանալ Հունգարիայից, 1951 թվականի օգօստոսին ընկավ։

Սուլեյմանը երիտասարդ տարիքում

Քրիստոնեական մեծ կենտրոնի անկումը վախ տարածեց ամբողջ Եվրոպայում։ Հռոմեական կայսրության դեսպանը Կոստանդոպոլսում ասել է. «Բելգրադի գրավումը սկիզբն էր այն դժբախտ իրադարձությունների , որոնք տեղի ունեցան Հունգարիայիում։Դա հանգեցրեց թագավոր Լուի մահվանը, Բուդդայի գրավմանը, Տրանսիլվանիայի օկուպացմանը, նոր զարգացող թագավորության անկմանը և հարևան ազգերի նույն ճակատագրին արժանանալու վախին»:

Ճանապարհը դեպի Հունգարիա և Ավստրիա բաց էր, բայց Սուլեյմանը իր ուշադրությունը սևեռեց Միջերկրական ծովի արևելյան հատվածում գտնվող Ռոդոս կղզու վրա։ 1522 թվականի ամռանը, օգտվելով հորից ժառանգած ռազմածովային մեծ հնարավորություններից, Սուլեյմանը 400 նավերից բաղկացած նավատորմ է ուղարկում դեպի կղզի։ Այդ ընթացքում նա առաջնորդում էր 100,000-անոց բանակը դեպի կղզու մյուս կողմը, որտեղ նա կառւցում է Մարմարիս ամրոցը, որը դառնում է Օսմանյան նավատորմի բազա։ Ռոդսի 5 ամիս տևած պաշարումից և դաժան ճակատամարտերից հետո Սուլեյմանը թույլատրում է Ռոդսի զինվորներին հեռանալ։

Քանի որ Հունգարիայի և Օսմանյան կայսրության հարաբերություններ վատացել էին, Սուլեյմնաը վերսկեց իր արշավը արևելյան Եվրոպայում և 1526 թվականի օգոստոսի 29-ին Մոհաչի ճակատամարտում սպանեց Հունգարիայի Լուիս II թագավորին։ Հունգարիայի կայսրությունը փլուզվեց և Օսմանյան կայսրությունը դարձավ արևելյան Եվրոպայում դարձավ ամենազորեղ ուժը։ Տեսնելով արքա Լուիսի անշունչ մարմինը Սուլեյմնաը ասել է. «Ես իսկապես եկա նրա դեմ զնեքով , բայց ես ցանկություն չունեյի նրան սպանել կյանքի քաղցրությունը և իր արքայությունը չվայելած»: Մինչ Սուլեյմնաը Հունգարիայում էր, կենտրոնական Անատոլիայում գտնվող թուրքմենական ցեղերը անցան Քալենդար Չելեբիի ղեկավարության տակ։

Հունգարիայի որոշ ազնվականներ առաջարկեցին, որ Ֆերդինանդը, ով հարևան Ավստրիայի ղեկավարն էր, և Լուիս II-ի ընտանիքի հետ ամուսնական կապեր ուներ, դառնար Հունգարիայի թագավոր, վերակոչելով նախորդ պայմանավորվածությունները, որ Համբսբուրգը պետք է դառնա Հունգարիայի թագավոր, եթե Լուիսը մահանար առանց ժառանգների։ Սակայն այլ ազնվականներ դարձան Յոն Զափոլյայի դաշնակիցը, ում աջակցում էր Սուլեյմանը։ Չարլս V-ի և նրա եղբար Ֆերդինանդ I-ի ղեկավարությամբ Հաբսբուրգսը վերագրավեց Բուդդան և տիրացավ Հունգարիային։ Այս ամենի արդյունքում 1529 թվականին Սուլեյմանը կրկին անցնում է Դանուբի հովիտը և գրավում Բուդդան, իսկ հաջորդող աշնանը պաշարում Վիեննան։ Սա Օսմանյան կայսրության ամենակարևոր արշավանքներից մեկն էր, որը ճանապարհ բացեց դեպի արևմուտք։ 16000 զինվորնեից բաղկացած ավստրիացիների կայազորը Սուլեյմանին առաջին անգամ պարտության մատնեց, հող նախապարտասելով, Օսմանյան-Հաբսբուրգյան ավելի դաժան հակամարտության, որը տևեց մինչև 20-րդ դար։ Վիեննայի գրավման փորձը տապալվեց 1532 թվականին։ Երկու դեպքում էլ Օսմանյան բանակի անհաջողությունները կապված էին նաև վատ եղանակային պայմանների հետ, որը խոչընդոտում էր ռազմական պաշարների մատակարարմանը։

Հունգարիայի թագավոր Յանոշ II Զափլոյան Սուլեյման I-ի հետ 1556թ.

1540-ական թվականների Հունգարիայի հետ հակամարտոթյան երկարաձգումը Սուլեյմանին հնարավորություն տվեց Վիեննայում բարելավել իր դիրքերը։

Siege of Esztergom 1543.jpg

1541 թվականին Հաբսբուրգը կրկին հակամարտության մեջ մտավ Օսմանյան կայսրության հետ՝ պաշարելով Բուդդան։ Թեկուզ և միացյալ ուժերով, այնուամենայնիվ, Չարլզ V-ը և Ֆերդինանդ I-ը չկարողացան դիմակայել 1541 և 1544 թվականների արշավանքներին և ստիպված եղան ստորացուցիչ պայմանագիր կնքել Սուլեյմանի հետ։ Ֆերդինանտը հրաժարվեց Հունգարիայի կայսրության թագավորը լինելու մտքից և պարտավորվեց հարկ վճարել Սուլեյմանին Հունգարիայի որոշ տարածքներ ղեկավարելու համար։ Հատկանշական է այն, որ պայմանագրում Չարլզ V-ը նշվում է ոչ թե որպես «Կայսր», այլ՝ «Իսպանիայի թագավոր»:

Այս արշավանքներից հետո Օսմանյան կայսրությունը ձեռք է բերում հզոր դիրք Եվրոպայի քաղաքական դաշտում։

Օսմանյան-Սեֆևյան պատերազմ[խմբագրել]

Եվրոպայում իր դիրքերը հաստատելուց հետո Սուլեյմանը իր ուշադրությունը դարձրեց Պարսկաստանի Շիա Սեֆևյանների արքայատոհմի կողմից երկրին սպառնացող վտանգին։ Երկու իրադարձություններ պատճառ դարձան որպեսզի լարվածություն առաջանա Սուլեյմանի և վերջինների միջև։ Առաջինն այն էր, որ Շահ Թահմասփ սպանել էր Բաղդադի ղեկավարին, ով Սուլեյմանի հավատարիմ մարդկացից էր և նրա փոխարեն ղեկավար էր դարձրել իր կողմնակիցներից մեկին։ Երկրորդն այն էր, որ Բիթլիսի մարզպանը հավատարմության խոստում էր տվել Սեֆևյաններին։ Արդյունքում, 1533 թվականին Սուլեյմանն իր մեծ վեզիր Փարգալը Իբրաիմ փաշային հրամայեց բանակը առաջնորդել դեպի Ասիա, որտեղ նա գրավեց Բիթլիսը և Թավրիզը առանց դիմադրության։ Միանալով Իբրահիմին 1534 թ.-ին՝ Սուլեյմանը լավ կազմակերպված ճակատամարտ տալու փոխարեն շարժվեց դեպի Պարսկաստան՝ միմիայն Շահին գտնելու նպատակով՝ զոհաբերելով տարածքներ՝, հակառակ օսմանյան բանակի դժգոհությանը։ Երբ հաջորդ տարի Իբրահիմն ու Սուլեյմանը մտան Բաղդատ, քաղաքի հրամանատարը հանձնեց քաղաքը, դրանով իսկ հաստատելով Սուլեյմանի՝ Իսլամական աշխարհի առաջնորդ և Աբբասյանների արքայատոհմի օրինական իրավահաջորդ լինելը։

Սուլեյման Փառահեղը դիմավորում դեսպանին (հեղինակ՝ Matrakçı Nasuh).

Փորձելով լիարժեք հաղթանակ տանել Շահի նկատմամբ՝ Սուլեյմանը մի արշավանք ևս ձեռնարկեց 1548-1549 թվականներին։ Ինչպես նախորդ անգամ, այս անգամ ևս Թահմասփը խուսափում էր Օսմանյան բանակի հետ առճակատ հանդիպումից և փոխարենը որոշեց նահանջել, օգտագործելով տարբեր մարտավարություններ և թուլացնելով Օսմանյան բանակը Կովկասի դաժան ձմռան ցրտին։ Սուլեյմանը որոշեց որոշ ժամանակով դադարեցնել արշավանքաները Ուրմիայում, Թավրիզում, Վրաստանում և Վանում ունեցած որոշ հաջողություններից հետո։ 1553 թվականին Սուլեյմանն սկսում է իր երրորդ և վերջին արշավանքն ընդդեմ Շահի։ Նախորդիվ Էրզրումում կորցնելով տարածքներ հօգուտ Շահի որդու՝ Սուլեյմանը վրեժխնդիր եղավ՝ վերադարձնելով Էրզրումը, անցնելով Վերին Եփրատը և ամայացնելով Պարսկաստանի որոշ հատվածներ։ Շահի բանակը շարունակեց իր ռազմավարությունը։ Վերջինս հանգեցրեց մի փակուղու, որը ձռնտու չէր ոչ մի կողմին։ 1554 թվականին մի փաստաթուղթ ստորագրվեց Սուլեյմանի Ասիայում կատարված արշավանքների մասին։ Այն հաստատում էր Թավրիզի գրավումը Սուլեյմանի կողմից, բայց Բաղդատը, Ստորին ՄԻջագետքը, Եփրատի և Տիգրիսի հովիտնորը մնում էին Պարսկաստանին որպես Պասրից ծոցի մի մաս։ Շահը նաև խոստացավ դադարեցնել բոլոր արշավանքները դեպի Օսմանյան Կայսրություն։