Սուլեյման I

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սուլեյման I
سليمان اول
EmperorSuleiman.jpg
 
Քաղաքացիություն՝ Fictitious Ottoman flag 3.svg Օսմանյան կայսրություն
Մասնագիտություն՝ բանաստեղծ, կառավարիչ և կանոնագիր
Դավանանք իսլամ և սուննի իսլամ
Ծննդյան օր նոյեմբերի 6, 1494
Ծննդավայր Տրապիզոն, Տրապիզոնի նահանգ, Թուրքիա
Վախճանի օր սեպտեմբերի 6, 1566 (71 տարեկանում)
Վախճանի վայր Սիգեթվար, Baranya County, Հունգարիա
Թաղված Սուլեյմանիե մզկիթ
Դինաստիա Օսմանյան
Հայր Սելիմ I
Մայր Այիշա Հաֆսա Խաթուն
Ամուսին Ռոքսելանա, Մահիդևրան Սուլթան և Ֆուլանե Խաթուն
Զավակներ Շեհզադե Մուստաֆա, Շեհզադե Մեհմեդ, Միհրիմահ Սուլթան, Սելիմ II, Շեհզադե Բայազիդ, Շեհզադե Մուրադ, Raziye Sultan, Շեհզադե Ջիհանգիր, Աբդուլլահ, Q18234101?, Q24956078?, Fatma Sultan և Şehzade Mahmud
 
Ինքնագիր Tughra of Suleiman I the Magnificent.svg

Սուլեյման I Քանունի (նաև՝ Սուլեյման Փառահեղ, օսմ. سليمانا اول‎ — Süleymân-ı evvel, թուրք.՝ Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman, նոյեմբերի 6, 1494, Տրապիզոն, Տրապիզոնի նահանգ, Թուրքիա - սեպտեմբերի 6, 1566, Սիգեթվար, Baranya County, Հունգարիա), Օսմանյան կայսրության սուլթան, գահակալել է 1520 թվականի սեպտեմբերի 22-ից, իսկ խալիֆ՝ 1538 թվականից։ Սուլեյմանը համարվում է Օսմանի հարստության մեծագույն սուլթանը. նրա օրոք Օսմանյան կայսրությունը հասել է իր հզորության գագաթնակետին։ Այդ տարիներին Օսմանյան կայսրությանն են միացվել Հռոդոս կղզին, Բոսնիան, Հերցեգովինան, Սլովենիան, Տրանսիլվանիան, Հունգարիան (1526 թվականի օգոստոսի 29-ին Մոխաչի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հունգարական բանակի ջախջախիչ պարտությունից հետո)։ Արևելքում Սեֆևյան Պարսկաստանի հետ պատերազմների արդյունքում Սուլեյմանը գրավել և Օսմանյան կայսրությանն է միացրել Բաղդադն ու ամբողջ Իրաքը, Բասրան, Խուժիստանը, Լուրիստանը, Բահրեյնը և Պարսից ծոցի իշխանությունները։

Վաղ տարիների կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուլեյմանը ծնվել է Տրապիզոնում, որը գտնվում է Սև ծովի հարավային ափին, հավանաբար՝ 1494 թվականի նոյեմբերի 6-ին։ Նրա մայրը Այշե Հաֆսա Սուլթանն էր, որը մահացել է 1534 թվականին։ 7 տարեկան հասակում նրան ուղարկել են սովորելու գիտություն, պատմություն, գրականություն, աստվածաբանություն և ռազմական մարտավարություն Կոստանդապոլսի (ներկայումս՝ Ստամբուլ) Թոփքափ ամրոցի դպրոցներում։ Երիտասարդ հասակում ծանոթանում է Փարգալը Իբրահիմ անունով մի ստրուկի հետ, որն այնուհետև դառնում է նրա վստահելի խորհրդականներից մեկը։ 17 տարեկանում Սուլեյմանը նշանակվել է Քաֆֆայի (ներկայիս՝ Թեոդսիա), այնուհետև Սարուխանի և, նաև կարճ ժամանակով Ադրիանապոլսի նահանգապետ։ Իր հոր՝ Սելիմ I-ի (1465-1520 թվականներ) մահից հետո Կոստանդապոլսում նա գահ է բարձրանում և դառնում Օսմանյան կայսրության տասներորդ սուլթանը։ Վենետիկի դեսպան Բաթոլոմեո Կոնտարինին մի քանի շաբաթ շփվելով Սուլեյման I-ի հետ՝ նրա մասին գրել է հետևալ նկարագրությունը.

Aquote1.png Նա 26 տարեկան է, բարձրահասակ, բայց տոկուն և նրբիրան։ Նա ունի երկար վիզ և նիհար դեմք։ Նա ունի բեղ և մի փոքր մորուք։ Այնուամենայնիվ, նա ունի հաճելի արտաքին, չնայած մաշկի թեթևակի գունատության։ Նա համարվում է իմաստուն թագավոր, սիրում է ուսումը և բոլոր մարդիկ միայն լավն էին սպասում նրա կառավարումից։ Aquote2.png


Որոշ պատմաբաններ պնդում են, որ երիտասարդ տարիքում Սուլեյմանը մեծ հիացմունք է տածել Ալեքսանդր Մակեդոնացու նկատմամբ։ Նրա վրա մեծ ազդեցություն է թողել Մակեդոնական կայսրության ստեղծումը, որին ենթարկվում էր արևելքն ու արևմուտքը։ Եվ սա հիմքն է դառնում Սուլեյմանի ձեռնարկած արշավանքների՝ դեպի Ասիա, Աֆրիկա և նաև Եվրոպա։

Ռազմական արշավանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նվաճումներ Եվրոպայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուլեյմանը երիտասարդ տարիքում

Իր հոր հաջողություններից հետո Սուլեյմանը ձեռնարկում է մի շարք ռազմական նվաճումների։ 1521 թվականին նա զսպում է Դամասկոսի ապստամբությունը, որը ղեկավարում էր Օսմանյան Կայսրության կողմից նշանակված մարզպանը։ Այնուհետև Սուլեյմանը պատրաստվեց արշավանքի՝ Բելգրադից մինչև Հունգարիա, մի արշավանք, որը չէր կարողացել իրականացնել իր պապը՝ Մեհմեդ II-ը։ Արշավանքի հիմնական նպատակն էր հեռացնել հունգարացիներին, ովքեր սերբերի, բուլղարացիների և բյուզանդացիների պարտություններից հետո, այն միակ ահռելի ուժն էին, ովքեր կարող էին կանխել Օսմանյան կայսրության հետագա առաջխաղացումը Եվրոպայում։ Սուլեյմանը շրջապատեց Բելգրադը և ծանր ռմբակոծություն սկսեց։ Բելգրադը, որն ուներ ընդամներ 700 հոգուց բաղկացած մի կայազոր և չէր կարող օգնություն ստանալ Հունգարիայից, 1521 թվականի օգոստոսին ընկավ։

Քրիստոնեական մեծ կենտրոնի անկումը վախ տարածեց ամբողջ Եվրոպայում։ Սրբազան Հռոմեական կայսրության դեսպանը Կոստանդոպոլսում ասել է.

Aquote1.png Բելգրադի գրավումը սկիզբն էր այն դժբախտ իրադարձությունների, որոնք տեղի ունեցան Հունգարիայիում։ Դա հանգեցրեց թագավոր Լուի մահվանը, Բուդդայի գրավմանը, Տրանսիլվանիայի բռնազավթմանը, նոր զարգացող թագավորության անկմանը և հարևան ազգերի նույն ճակատագրին արժանանալու վախին Aquote2.png


Ճանապարհը դեպի Հունգարիա և Ավստրիա բաց էր, բայց Սուլեյմանը իր ուշադրությունը սևեռեց Միջերկրական ծովի արևելյան հատվածում գտնվող Հռոդոս կղզու վրա։ 1522 թվականի ամռանը, օգտվելով հորից ժառանգած ռազմածովային մեծ հնարավորություններից, Սուլեյմանը 400 նավերից բաղկացած նավատորմ է ուղարկում դեպի կղզի։ Այդ ընթացքում նա առաջնորդում էր հարյուր հազարանոց բանակը դեպի կղզու մյուս կողմը, որտեղ նա կառուցում է Մարմարիս ամրոցը, որը դառնում է օսմանյան նավատորմի ռազմական հենակետ։ Հռոդոսի 5 ամիս տևած պաշարումից և դաժան ճակատամարտերից հետո Սուլեյմանը թույլատրում է տեղի հույն զինվորներին հեռանալ։

Քանի որ Հունգարիայի և Օսմանյան կայսրության հարաբերությունները վատացել էին, Սուլեյմանը վերսկսեց իր արշավանքն արևելյան Եվրոպայում և 1526 թվականի օգոստոսի 29-ին Մոհաչի ճակատամարտում սպանեց Հունգարիայի Լուիս II թագավորին։ Հունգարիայի կայսրությունը փլուզվեց և Օսմանյան կայսրությունն արևելյան Եվրոպայում դարձավ ամենազորեղ ուժը։ Տեսնելով արքա Լուիսի անշունչ մարմինը՝ Սուլեյմանն ասել է. «Ես իսկապես եկա նրա դեմ զենքով, բայց ես ցանկություն չունեի նրան սպանել կյանքի քաղցրությունը և իր արքայությունը չվայելած»: Մինչ Սուլեյմանը Հունգարիայում էր, կենտրոնական Անատոլիայում գտնվող թուրքմենական ցեղերը անցան Քալենդար Չելեբիի ղեկավարության տակ։

Հունգարիայի որոշ ազնվականներ առաջարկեցին, որ Ֆերդինանդը, ով հարևան Ավստրիայի ղեկավարն էր, և Լուիս II-ի ընտանիքի հետ ամուսնական կապեր ուներ, դառնար Հունգարիայի թագավոր, վերակոչելով նախորդ պայմանավորվածությունները, որ Հաբսբուրգը պետք է դառնա Հունգարիայի թագավոր, եթե Լուիսը մահանար առանց ժառանգների։ Սակայն այլ ազնվականներ դարձան Յոն Զափոլյայի դաշնակիցը, ում աջակցում էր Սուլեյմանը։ Չարլզ V-ի և նրա եղբար Ֆերդինանդ I-ի ղեկավարությամբ Հաբսբուրգը վերագրավեց Բուդդան և տիրացավ Հունգարիային։ Այս ամենի արդյունքում 1529 թվականին Սուլեյմանը կրկին անցնում է Դանուբի հովիտը և գրավում Բուդդան, իսկ հաջորդող աշնանը՝ պաշարում Վիեննան։ Սա Օսմանյան կայսրության ամենակարևոր արշավանքներից մեկն էր, որը ճանապարհ բացեց դեպի արևմուտք։ 16000 զինվորներից բաղկացած ավստրիացիների կայազորը Սուլեյմանին առաջին անգամ պարտության մատնեց՝ հող նախապարտասելով Օսմանյան-Հաբսբուրգյան ավելի դաժան հակամարտության, որը տևեց մինչև 20-րդ դար։ Վիեննայի գրավման փորձը տապալվեց 1532 թվականին։ Երկու դեպքում էլ Օսմանյան բանակի անհաջողությունները կապված էին նաև վատ եղանակային պայմանների հետ, որոնք խոչընդոտում էին ռազմական պաշարների մատակարարմանը։

Հունգարիայի թագավոր Յանոշ II Զափլոյան Սուլեյման I-ի հետ 1556 թ.

1540-ական թվականների Հունգարիայի հետ հակամարտոթյան երկարաձգումը Սուլեյմանին հնարավորություն տվեց Վիեննայում բարելավել իր դիրքերը։

Siege of Esztergom 1543.jpg

1541 թվականին Հաբսբուրգը կրկին հակամարտության մեջ մտավ Օսմանյան կայսրության հետ՝ պաշարելով Բուդդան։ Թեկուզև միացյալ ուժերով, այնուամենայնիվ, Չարլզ V-ը և Ֆերդինանդ I-ը չկարողացան դիմակայել 1541 և 1544 թվականների արշավանքներին և ստիպված եղան ստորացուցիչ պայմանագիր կնքել Սուլեյմանի հետ։ Ֆերդինանդը հրաժարվեց Հունգարիայի կայսրության թագավորը լինելու մտքից և պարտավորվեց հարկ վճարել Սուլեյմանին Հունգարիայի որոշ տարածքներ ղեկավարելու համար։ Հատկանշական է այն, որ պայմանագրում Չարլզ V-ը նշվում է ոչ թե որպես «Կայսր», այլ՝ «Իսպանիայի թագավոր»:

Այս արշավանքներից հետո Օսմանյան կայսրությունը ձեռք է բերում հզոր դիրք Եվրոպայի քաղաքական դաշտում։

Թուրք-պարսկական պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրք-պարսկական պատերազմ (1532-1555)

Եվրոպայում իր դիրքերը հաստատելուց հետո Սուլեյմանը իր ուշադրությունը դարձրեց Պարսկաստանի Շիա Սեֆևյանների արքայատոհմի կողմից երկրին սպառնացող վտանգին։ Երկու իրադարձություններ պատճառ դարձան որպեսզի լարվածություն առաջանա Սուլեյմանի և վերջինների միջև։ Առաջինն այն էր, որ Շահ Թահմասփը սպանել էր Բաղդադի ղեկավարին, ով Սուլեյմանի հավատարիմ մարդկացից էր, և նրա փոխարեն ղեկավար էր դարձրել իր կողմնակիցներից մեկին։ Երկրորդն այն էր, որ Բիթլիսի մարզպանը հավատարմության խոստում էր տվել Սեֆևյաններին։ Արդյունքում, 1533 թվականին Սուլեյմանն իր մեծ վեզիր Փարգալը Իբրահիմ փաշային հրամայեց բանակը առաջնորդել դեպի Ասիա, որտեղ նա գրավեց Բիթլիսը և Թավրիզը առանց դիմադրության։ Միանալով Իբրահիմին 1534 թ.-ին՝ Սուլեյմանը լավ կազմակերպված ճակատամարտ տալու փոխարեն շարժվեց դեպի Պարսկաստան՝ միմիայն Շահին գտնելու նպատակով՝ զոհաբերելով տարածքներ՝ հակառակ օսմանյան բանակի դժգոհությանը։ Երբ հաջորդ տարի Իբրահիմն ու Սուլեյմանը մտան Բաղդադ, քաղաքի հրամանատարը հանձնեց քաղաքը՝ դրանով իսկ հաստատելով Սուլեյմանի՝ Իսլամական աշխարհի առաջնորդ և Աբբասյանների արքայատոհմի օրինական իրավահաջորդ լինելը։

Սուլեյման Փառահեղը դիմավորում դեսպանին (հեղինակ՝ Matrakçı Nasuh).

Փորձելով լիարժեք հաղթանակ տանել Շահի նկատմամբ՝ Սուլեյմանը մի արշավանք ևս ձեռնարկեց 1548-1549 թվականներին։ Ինչպես նախորդ անգամ, այս անգամ ևս Թահմասփը խուսափում էր Օսմանյան բանակի հետ առճակատ հանդիպումից և փոխարենը որոշեց նահանջել՝ օգտագործելով տարբեր մարտավարություններ և թուլացնելով Օսմանյան բանակը Կովկասի դաժան ձմռան ցրտին։ Սուլեյմանը որոշեց որոշ ժամանակով դադարեցնել արշավանքները Ուրմիայում, Թավրիզում, Վրաստանում և Վանում ունեցած որոշ հաջողություններից հետո։ 1553 թվականին Սուլեյմանը սկսում է իր երրորդ և վերջին արշավանքն ընդդեմ Շահի։ Նախորդիվ Էրզրումում կորցնելով տարածքներ հօգուտ Շահի որդու՝ Սուլեյմանը վրեժխնդիր եղավ՝ վերադարձնելով Էրզրումը, անցնելով Վերին Եփրատը և ամայացնելով Պարսկաստանի որոշ հատվածներ։ Շահի բանակը շարունակեց իր ռազմավարությունը։ Վերջինս հանգեցրեց մի փակուղու, որը ձեռնտու չէր ոչ մի կողմին։ 1554 թվականին մի փաստաթուղթ ստորագրվեց Սուլեյմանի՝ Ասիայում կատարված արշավանքների մասին։ Այն հաստատում էր Թավրիզի գրավումը Սուլեյմանի կողմից, բայց Բաղդադը, Ստորին Միջագետքը, Եփրատի և Տիգրիսի հովիտները մնում էին Պարսկաստանին որպես Պասրից ծոցի մի մաս։ Շահը նաև խոստացավ դադարեցնել բոլոր արշավանքները դեպի Օսմանյան Կայսրություն։

Արշավանք դեպի Հնդկական օվկիանոս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսմանյան ռազմանավը Հնդկական օվկիանոսում, 16-րդ դար

1518 թվականից սկսած օսմանյան նավերը ծովակալներ Հադիմ Սուլեյման Փաշայի, Սեյիդ Ալի Ռեյսի[1] և Քուրթօղլու Հըզըր Ռեյսի գլխավորությամբ նավագնացություններ են կազմակերպել Հնդկական օվկիանոս, մասնավորապես, Մուղալի կայսերական նավահանգիստներ՝ Թաթթա, Սուրաթ և Ջանջիրա : Հայտնի է, որ Մուղալի կայսր Աքբարը անձամբ 6 փաստաթուղթ է փոխանակել Սուլեյման Փառահեղի հետ[1][2][3]:

Հնդկական օվկիանոսում Սուլեյմանի վարած ռազմածովային արշավանքները պորտուգալացիների նկատմամաբ նպատակ էին հետապնդում վերջիններիս դուրս թողնել մրցակցությունից և առևտրային կապեր վերահաստատել Հնդկաստանի հետ: 1538 թվականին օսմանցիները Եմենում գրավում են Ադենը և ամրապնդում իրենց դիրքերը Հնդկաստանի և Պակիստանի[4] արևմտյան ափի նկատմամբ: Նույն թվականի սեպտեմբերին ձախողելով Դիուի պաշարումը՝ օսմանցիները վերադառնում են Ադեն և քաղաքի պաշտպանությունն ուժեղացնելու նպատակով այնտեղ տեղակայում 100 հրետանի[4][5]: Այսպիսով, Սուլեյմանին հաջողվում է վերահսկողություն հաստատել Եմենի գրեթե ողջ տարածքում (Սանաան[4] ներառյալ), որը հակասությունների տեղիք է տալիս անգամ պորտուգալացիների մոտ, ովքեր մինչ Փիրի Ռեիսի կողմից Ադենի բռնագրավումը (տեղի է ունեցել 1548 թվականին) ենթակա էին վերջինիս քաղաքային իշխանություններին:

Վերահսկողությունը Կարմիր ծովում Սուլեյմանին հնարավորություն է տալիս Ասիայի հյուսիսային հատվածում բարձրացնել առևտրային հարաբերությունների մակարդակը Մուղալի կայսրության հետ[6]:

1526 -1543 թվականներին Հաբիսինիայի նվաճման նպատակով Սուլեյմանը Ահմեդ իբն Իբրահիմ ալ-Ղազիի իշխանության տակ գտնվող Սոմալիի Ադալ սուլթանությունում տեղակայում է ավելի քան 900 հոգուց բաղկացած զորախումբ: Արդեն 1559 թվականին Աջուրան[7]-պորտուգալական պատերազմից հետո Օսմանյան կայսրությանն է բռնակցվում նաև Ադալի սուլթանութունը: Սա ամրապնդում է Օսմանյան կայսրության դիրքերը Հնդկական օվկիանոսում:

1564 թվականին Սուլեյմանը ընդունում է Ասեհի (սուլթանություն Սումատրայում, ներկայիս Ինդոնեզիայի տարածք) պատվիրակությանը, որը օգնություն է խնդրում պորտուգալացիների դեմ պայքարում: Արդյունքում ասեհացիները ստանում են մեծածավալ ռազմական օգնություն Օսմանյան կայսրության կողմից[8]:

Արևմտյան Եվրոպայի երկրների կողմից նոր ծովային առևտրային ուղիների բացահայտումով վտանգի տակ է դրվում օսմանյան առևտրային մոնոպոլիային: Բարեհուսո հրվանդանի հայտնաբերումը հանգեցնում է մի շարք ծովային պատերազմների Օսմանյան կայսրության և պորտուգալացիների միջև: Դաշնակցելով Աջուրան սուլթանության հետ՝ Օսմանյան կայսրությունը վերջ է դնում պորտուգալացիների առևտրային մոնոպոլիային Հնդկական օվկիանոսում: Շրջանառության մեջ դնելով նոր դրամական միվորներ՝ սուլթանին հաջողվում է հասնել տնտեսական անկախության[9]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Azmi Özcan (1997)։ Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain, 1877–1924։ BRILL։ էջեր 11–։ ISBN 978-90-04-10632-1։ Վերցված է 30 September 2012 
  2. Naimur Rahman Farooqi (1989)։ Mughal-Ottoman relations: a study of political & diplomatic relations between Mughal India and the Ottoman Empire, 1556–1748։ Idarah-i Adabiyat-i Delli։ Վերցված է 30 September 2012 
  3. Farooqi N. R. (1996)։ «Six Ottoman documents on Mughal-Ottoman relations during the reign of Akbar»։ Journal of Islamic Studies 7 (1): 32–48։ doi:10.1093/jis/7.1.32 
  4. 4,0 4,1 4,2 Dr Z H Kour, Z.H. Kour (27 July 2005)։ The History of Aden։ Routledge։ էջ 2։ ISBN 978-1-135-78114-9 
  5. İnalcik Halil (1997)։ An economic and social history of the Ottoman Empire։ Cambridge University Press։ էջ 326։ ISBN 978-0-521-57456-3 
  6. History of the Ottoman Empire and modern Turkey by Ezel Kural Shaw p.107 [1]
  7. Clifford E. H. M. (1936)։ «The British Somaliland-Ethiopia Boundary»։ Geographical Journal 87 (4): 289։ JSTOR 1785556։ doi:10.2307/1785556 
  8. Black Jeremy (1996)։ The Cambridge Illustrated Atlas of Warfare: Renaissance to Revolution, 1492–1792, Volume 2։ Cambridge University Press։ էջ 17։ ISBN 0-521-47033-1 
  9. COINS FROM MOGADISHU, c. 1300 to c. 1700 by G. S. P. Freeman-Grenville pg 36