Քերականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Քերականություն, լեզվաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է լեզվի քերականական կառուցվածքը, ինչպես նաև լեզվի քերականական կառուցվածքը՝ իրական հարաբերությունների արտահայտման լեզվական միջոցների ու ձևերի համակարգը։ Հայերենում ավելի տարածված է քերականության առաջին ըմբռնումը։

Քերականությունն ունի երկու ենթաբաժին՝ ձևաբանություն և շարահյուսություն։ Երբեմն քերականության մեջ են դասում նաև բառակազմությունը։

Քերականության կենտր․ հասկացություններն են քերականական իմաստը, քերականական ձևը, քերականական կարգը, հարացույցն ու շարակարգը։ Քերականական իմաստը առարկաների և հատկանիշների, հաղորդողի և հաղորդման միջև եղած ամենատարբեր հարաբերությունների վերացարկումն ու արտացոլումն է լեզվում, լեզվական միավորների ընդհանուր քերականական (ձևաբանական, շարահյուսական, նաև՝ բառակազմական) նշանակությունը, որ մտնում է նրանց (բառի, բառակապակցության, նախադասության) իմաստային կառուցվածքի մեջ։ Քերականական ձևը քերականական իմաստի նյութական արտահայտությունն է։ Այն հանդես է գալիս որոշակի միջոցներով, ձևաբանության մեջ՝ ձևույթներով, հնչյունների հերթագայությամբ, սպասարկու բառերով, որոնց միջոցով կազմվում են համադրական ու վերլուծական բառաձևեր (գրեցի, գրում եմ), շարահյուսության մեջ բառերի ու բառաձևերի՝ առդրությամբ, համաձայնությամբ ու խնդրառությամբ իրականացվող կապակցությամբ, սպասարկու բառերով, շարադասությամբ, հնչերանգով և այլն։

Յուրաքանչյուր լեզվի քերականական կառուցվածքը բնութագրվում է քերականական իմաստների արտահայտության ձևերի բնույթով։ Այսպես, ժամանակակից հայերենի քերականական կառուցվածքը կցական է՝ թեքականության զգալի տարրերով և համադրական՝ վերլուծականության տարրերով, այսինքն՝ քերականական իմաստներն արտահայտվում են ինչպես մենիմաստ ձևույթների (հոլովում, թիվ և այլն), այնպես էլ բազմիմաստ ձևույթների (խոնարհման համակարգ) միջոցով։ Քերականական իմաստներ արտահայտելու համար մեծապես օգտագործվում են նաև սպասարկու բառերը, հնչերանգն ու շարադասությունը։ Քերականական կառուցվածքը սերտորեն կապված է լեզվի համակարգի մյուս կողմերի՝ հնչյունային համակարգի և բառային կազմի հետ։ Կապը բառային կազմի հետ դրսևորվում է հատկապես բառակազմության ու բառադարձվածաբանության և բառերի բառաքերականական դասերի (գոյական, բայ և այլն) բնագավառում։ Վերջիններով են պայմանավորված բառերի ընդհանուր քերականական հատկանիշները։

Ըստ ուսումնասիրության խնդիրների ու նպատակների տարբերակվում են գիտական ու դպրոցական քերականություններ։ Գիտական քերականության նպատակն է կոնկրետ լեզվի քերականական կառուցվածքի համակարգային, համակողմանի ուսումնասիրությունը։ Այն կարող է լինել համաժամանակյա, որն ուսումնասիրում է լեզվի կառուցվածքի որևէ փուլը, պատմական՝ ուսումնասիրում է լեզվի քերականական կառուցվածքը զարգացման մեջ (տարժամանակյա կտրվածք), համեմատական՝ ուսումնասիրում է ազգակից լեզուների քերականական կառուցվածքների ծագումնաբանական առընչությունները, զուգադրական՝ ուսումնասիրում է ազգակից և ոչ ազգակից լեզուների քերականական կառուցվածքների նմանություններն ու տարբերությունները նրանց գոյության որոշ ժամանակաընթացքում և այլն։

Ժամանակակից լեզվի համաժամանակյա քերականություն կարող է լինել նկարագրական, նկարագրական-նորմավորող և տեսական։ Նկարագրական քերականության նպատակն է տալ լեզվի քերականական կառուցվածքի կամ նրա որևէ ենթահամակարգի հետևողական ու լրիվ բնութագիրը, նկարագրությունը։ Նկարագրական-նորմավորող քերականությունն այդպիսի նկարագրության հետ միասին տալիս է լեզվական երևույթների գնահատությունը նորմայի տեսակետից, քերականական ձևերի ու կառուցվածքների կիրառության կանոններն ու ոճական առանձնահատկությունները։ Տեսական քերականությունն ուշադրությունը կենտրոնացնում է բարդ և լուծում չստացած խնդիրների վրա, մշակում լեզվի ուսումնասիրության որոշակի մեթոդներ և ընդունած որևէ տեսությամբ ներկայացնում է լեզվի քերականական կառուցվածքը։ Գիտական քերականության մեջ նկարագրության հիմքում կարող է դրվել բուն քերականական հայեցակետը՝ քերականական ձևերը, հարացույցները, ձևաբանական ու շարահյուսական կարգերը։ Այդպիսի քերականությունը երբեմն կոչվում է պասսիվ։ Դրան հակադրվում է ակտիվ քերականությունը, որի մեջ նկարագրության հիմքում ընկած է գործառական հայեցակետը (գործառական քերականություն)։

Լեզվաբանության զարգացման վերջին շրջանում, ըստ ուսումնասիրման տարբեր հայեցակետերի, տարբերակվում են նաև սերող, փոխակերպական հարաբերակցային և այլ քերականություններ։

Դպրոցական քերականության մեջ ուսուցողական նպատակներով ու ավանդական ըմբռնումներով շարադրվում են տեղեկություններ որևէ կոնկրետ լեզվի քերականական կառուցվածքի մասին, տրվում են նրա ուղղագրական և կետադրական կանոնները։

Հայ քերականության պատմությունը սկսվել է V դարից և անցել զարգացման 3 հիմնական շրջան՝

  • հունատիպ քերականությունների (V դարից մինչև XVII դարի սկիզբ),
  • լատինատիպ քերականությունների (XVII դարի սկիզբ մինչև XVIII դարի վերջին քառորդ),
  • ինքնատիպ քերականությունների (XVIII դարի վերջին քառորդից մինչև մեր օրերը):

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հրաչյա Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, Ներածություն, Երևան, 1955։
  • Էդվարդ Աղայան, Լեզվաբանության ներածություն, 3 հրտ., Երևան, 1967։
  • Общее языкознание․ Внутренняя структура языка, М․, 1972.
  • Общее языкознание․ Методы лингвистических исследований, М․, 1973․

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 443-444 CC-BY-SA-icon-80x15.png