Էսպերանտո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Infoboxforlang.png
Էսպերանտո
Տեսակ արհեստական լեզուներ[1], Q1790577?, Q838296?, կցական լեզուներ և Q470775?
Խոսողների քանակ 2 000 000[2] և 2000[3]
Վերահսկող կազմակերպություն Էսպերանտոյի ակադեմիա
Գրերի համակարգ լատինական այբուբեն[2]
IETF eo
ԳՕՍՏ 7.75–97 эсп 845
ISO 639-1 eo
ISO 639-2 epo
ISO 639-3 epo[2]
Վիքիքաղվածք Էսպերանտո
Esperanto Վիքիպահեստում

Էսպերանտո, արհեստական կառուցված լեզու, որը միջազգային օժանդակ լեզուներից ամենալայն տարածումն է գտել աշխարհում: Անունը սերում է «Դոկտոր Էսպերանտո» կեղծանունից. այդ անվամբ էր լեզվի ստեղծողը՝ Լ․Լ․ Զամենհոֆը, հրապարակել իր Unua Libro գիրքը 1881 թ.՝ հիմք դնելով լեզվի տարածմանը: Անվանումն էսպերանտո լեզվով նշանակում է «հույս ունեցող»: Զամենհոֆի նպատակն էր ստեղծել պարզ և ճկուն լեզու իբրև համատարած երկրորդ լեզու, որը կնպաստեր խաղաղությանն ու միջազգային համերաշխությանը:

Չնայած նրան, որ լեզուն ոչ մի պետության կողմից մինչ օրս չի ընդունվել որպես պաշտոնական լեզու, էսպերանտո իմացողների հանրության թվաքանակը գնահատվում է 100,000-ից մինչև 2 միլիոն: Որոշ տվյալներով, աշխարհում կա էսպերանտոյի մոտ 1,000 բնածին լեզվակիր:[4]

Այսօր Էսպերանտոն կիրառվում է բազմաթիվ բնագավառներում, այդ թվում որպես ճանապարհորդական լեզու, մշակութային շփման, հաղորդակցման, գրականության և այլ լեզուների ուսուցման համար դյուրին միջոց: Որոշ պետական կրթական համակարգեր առաջարկում են էսպերանտոյի դասեր, և կան փաստեր, որ էսպերանտոյի ուսուցանումը կարող է հանդիսանալ օգտակար նախապատրաստում ապագայում այլ լեզուներ սովորելու գործում:

Պատմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էսպերանտոյի առաջին գիրքը Լ.Լ. Զամենհոֆի հեղինակությամբ

Էսպերանտոն ստեղծվել է 1870-ականների վերջին և վաղ 1880-ականներին ակնաբույժ Լյուդվիկ Լազարուս Զամենհոֆի կողմից, ով ծագումով լեհ հրեա էր Ռուսական Կայսրության արևմտյան մասից (այժմ՝ Լեհաստան): 10 տարի աշխատանքներից հետո, որի ընթացքում Զամենհոֆը այլ լեզուներից գրականություն էր թարգմանում և բնագիր արձակ ու լիրիկական ստեղծագործություններ գրում, էսպերանտոյի առաջին քերականական գիրքը տպագրվեց 1887 թ. հուլիսին Վարշավայում: Խոսողների թիվը կտրուկ աճ ապրեց հաջորդող մի քանի տասնամյակների ընթացքում, սկզբում միայն Ռուսական Կայսրության մեջ և արևելյան Եվրոպայում, այնուհետև՝ արևմտյան Եվրոպայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաներում, Չինաստանում և Ճապոնիայում: Առաջնային տարիներին էսպերանտո իմացողները իրար հետ հաղորդակցվում էին մեծ մասամբ նամակագրությամբ և պարբերականների միջոցով, սակայն արդեն 1905 թ. հավաքվեց առաջին էսպերանտո իմացողների համաշխարհային հանրագումարը, որն անցկացվեց Ֆրանսիայի Բոլոնյա քաղաքում: Այդ ժամանակներից ի վեր համաշխարհային հանրագումարներ են հավաքվել 5 աշխարհամասերում ամեն տարի, բացի երկու համաշխարհային պատերազմների տարիներից, որոնց մասնակցել են մինչև 6000 մարդ (սովորաբար 2000-3000):

Էսպերանտո խոսողների հանրությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհագրություն և ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնարավոր կացարանների և հյուրընկալման վայրերի քարտեզ Pasporta Servo-յի 2015 տվյալներով:

Էսպերանտո խոսողները ավելի բազմաթիվ են Եվրոպայում և Արևելյան Ասիայում քան Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաներում, Աֆրիկայում, և Օվկիանիայում, և ավելի բազմաթիվ են քաղաքային քան գյուղային վայրերում:[5] Էսպերանտոն հատկապես տարածված է Եվրոպայի հյուսիսային և արևելյան երկրներում, Ասիայում՝ Չինաստանում, Կորեայում, Ճապոնիայում և Իրանում, Ամերիկաներում՝ Բրազիլիայում, Արգենտինայում և Մեքսիկայում և Աֆրիկայում՝ Տոգոյում և Մադագասկարում:

Էսպերանտո իմացողների թվաքանակի գնահատական էր տրվել թոշակի անցած հոգեբանության պրոֆեսոր և երկարաժամկետ էսպերանտիստ Սիդնեյ Կուլբերտի կողմից, որը ավելի քան տասնյակ երկրների փորձնական տարածքներում 20 տարվա ընթացքում հայթայթում և ստուգման էր ենթարկում էսպերանտո իմացողներին: Կուլբերտը եզրակացրեց, որ մեկից երկու միլիոն մարդ ունի էսպերանտոյի Արտասահմանյան Ծառայության Մակարդակ 3 իմացություն՝ "մասնագետորեն հմուտ" (ընդունակ հաղորդակցելու միջին բարդության գաղափարներ առանց վարանումների և հետևելու ճառերի, ռադիո հաղորդումների և այլն...):[6] Կուլբերտի չափումները արված էին ոչ միայն էսպերանտոյի համար, այլ կազմում էին 1 միլիոնից ավել խոսացողներ ունեցող բոլոր լեզուների համար չափումների ցուցակի մաս, որոնք ամեն տարի տպագրվում էին Աշխարհի Տարեգիրք և Փաստերի Գրքում: Կուլբերտի իր մեթոդոլոգիայի ամենամանրամասն բացատրությունը պարունակվում է Դեյվիդ Վուլֆին հասցեագրված 1989 թ․ նամակում: Քանի որ Կուլբերտը երբեք չի տպագրել մանրամասն միջանկյալ տվյալներ առանձին պետությունների և տարածաշրջանների համար, ապա դժվար է անկախ գնահատական տալ նրա արդյունքներին:

Ֆինն լեզվաբան Յոուկո Լինդստեդը՝ էսպերանտոյի բնածին լեզվակիրների մասնագետ, ներկայացրել էր հետևայլ սխեման[7], որն ընգծում է լեզվական հմտության ընդհանուր հարաբերակցությունները էսպերանտոյի հանրության մեջ․

  • 1,000 էսպերանտոյի բնածին լեզվակիրներ
  • 10,000 խոսում են ազատ
  • 100,000 կարող են օգտագործել ակտիվորեն
  • 1,000,000 կարող են պասիվորեն հասկանալ ահագին մի մաս
  • 10,000,000 ուսումնասիրել են այն որոշ չափով որոշ ժամանակ

Դր. Կուլբերտի մանրամասն փորձարկման տվյալների բացակայության պատճառով, անհնարին է բերել խոսողների թիվը հստակ ճշտությամբ: Որոշ դիտորդներ հավանաբար կառարկեն Էսպերանտոյի Միջազգային Ասոցիացիայի կայքում բերված արտայտությանը.

Վաճառված դասագրքերի և տեղային հասարակությունների անդամների թվերը դնում են լեզվի որոշ իմացություն ունեցող մարդկանց թիվը հարյուր հազարների և հավանաբար միլիոնի սահմաններում: [1]

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էսպերանտոն հաճախ օգտագործվում է միջազգային մշակույթին ծանոթանալու նպատակով: Կան 25,000-ից ավել էսպերանտո գրքեր՝ թե՛ բնագիր, թե՛ թարգմանված, ինչպես նաև 100-ից ավել պարբերական հանդեսներ: Բազմաթիվ էսպերանտո իմացողները օգտագործում են լեզուն աշխարհով մեկ ազատ ճամփորթության համար՝ օգտվելով Passporta Serva ծառայությունից: Ուրիշները աշխարհով մեկ նամակագրական ծանոթություններ են ստեղծում՝ օգտվելով ծանոթությոնների համապատասխան ծառայություններից: Ամեն տարի 1500-3000 էսպերանտո իմացողներ հանդիպում են Էսպերանտոյի Համաշխարհային Համագումարի, (Universala Kongreso de Esperanto), ընթացքում:

Նկարահանվել են երկու լիամետրաժ ֆիլմեր, որոնց երկխոսություններն ամբողջությամբ էսպերանտո լեզվով են՝ Angoroj 1964 թ. և Incubus 1965 թ.: Այլ սիրողական կինոնկարներ ևս են նկարահանվել, օրինակ՝ Gerda Malaperis (Գերդան Անհայտացել է) վեպի էկրանացումը: Մի քանի ազգային լեզուներով նկարահանված կինոնկարներ օգտագործել են էսպերանտոն որոշ ձևով, սրանից է՝ Gattaca ֆիլմը:

Էսպերանտոն հաճախ քննադատվում է «մշակույթ չունենալու» համար: Լեզվի կողմնակիցներն էլ պնդում են, որ էսպերանտոն մշակութապես չեզոք է իր կառուցմամբ, քանի որ այն ստեղծված էր տարբեր մշակույթների ներկայացուցիչների շփումը հեշտացնելու նպատակով, և ոչ թե որևէ մեկ մշակույթի կրիչ լինելու համար: Այս պատճառով այն համարվում է իր իսկ մշակույթը կրիչ:

Թեմատիկ նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. The Cambridge Encyclopedia of Language — С. 353.
  2. 2,0 2,1 2,2 Ethnologue Ստուգված է հոկտեմբերի 31-ին 2014:
  3. Top 10 facts you didn't know about Esperanto — -14T. Ստուգված է դեկտեմբերի 17-ին 2015:
  4. Յոուկո Լինդստեդ (Հունվար 2006)։ «Native Esperanto as a Test Case for Natural Language» (pdf)։ Հելսինկիյի Համալսարան - ՍԼավոնիկ և Բալտիկ Լեզուների և Գրականությունների Ֆակուլտետ։
  5. Սիկոսեկ, Զիկո Մ. Esperanto Sen Mitoj ("Էսպերանտոն առանց Միֆերի"). Երկրորդ հրատարակություն: Antwerp: Flandra Esperanto-Ligo, 2003.
  6. Կուլբերտ, Սիդնեյ Ս. Երեք նամակ իր էսպերանտո խոսողների թվի չափումների մեթոդոլոգիայի մասին, տեսածրած և HTMLացված Դեյվիդ Վուլֆի կոզմից
  7. Լինդստեդ, Յոուկո: "Re: Kiom?" (posting). DENASK-L@helsinki.fi, Ապրիլ 22 1996.

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիպեդիա

Վիքիպեդիան ունի բաժին
էսպերանտո լեզվով


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]