Պորտուգալական կայսրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Պորտուգալական կայսրություն
1415 - 1999  
Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Լիսաբոն (1415–1808/1821–1999)
Ռիո դե Ժանեյրո (1808–1821)
Լեզու Պորտուգալերեն
Կրոն Կաթոլիկ եկեղեցի
Իշխանություն
Պետական կարգ Կոլոնլիանիզմ
Կառավարիչ Միապետներ
Պատմություն
- Սուետայի նվաճում 1415
- Դեպի Հնկաստան ծովային ճանապարհի հայտնագործում 1498
- Գաղութարարական Բրազիլիա 1500

Պորտուգալական կայսրություն (պորտ.՝ Império Português), նաև հայտնի որպես Պորտուգալական անդրծովեր (Ultramar Português) կամ Պորտուգալիայի գաղութատիրական կայսրություն (Império Colonial Português), եղել է համաշխարհային պատմության խոշորագույն և ամենաերկարակյաց կայսրություններից մեկը և առաջին գաղութատիրական կայսրությունը Վերածննդի դարաշրջանում: Այն գոյատևել է մոտ վեց դար, սկսած Սեուտայի նվաճմամբ 1415 թվականին և ավարտված Պորտուգալական Մակաուի փոխանցմամբ Չինաստանին 1999 թվականին:

Պորտուգալական կայսրության առաջին շրջանը համընկել է Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների սկզբի հետ: Պորտուգալիայի թագավորությունը սկսեց իր ճանապարհորդությունները աշխարհով մեկ: Ռեկոնկիստայի վերջում պորտուգալացի նավաստիները սկսեցին ճանապարհորդել Աֆրիկայի ափեր և Ատլանտյան օվկիանոսի արշիպելագներ 1418-19 թվականներին, օգտագործելով ժամանակակից ուղղորդիչ սարքեր, քարտեզագրություն և նավաշինական տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք էին կարավելլան: Ճանապարհորդությունների նպատակն էր գտնել այլընտրանքային ծովային առևտրային ճանապարհներ: 1488 թվականին Բարդուղիմեոս Դիաշը հասավ Բարեհուսո հրվանդան և 1498 թվականին Վասկո դա Գաման հասավ Հնկաստան: 1500 թվականին Պեդրո Ալվարես Կաբրալը հայտնագործեց Բրազիլիան և Հարավային Ամերիկայի ափը:

Հաջորդ տասնամյակներում պորտուգալացի նավաստիները շարունակեցին հետազոտել ափեր և կղզիներ Արևելյան Ասիայում` հիմնադրելով նավահանգիստներ և գործարաններ` հասնելով այնտեղ: 1571 թվականի դրությամբ նավահանգստային կայանները կապում էին Լիսաբոնը Նագասակիին Աֆրիկայի ափերի երկայնքով, Մերձավոր Արևելքով, Հնդկաստանով և Հարավային Ասիայով: Առևտրային ցանցի զարգացումը բերեց Պորտուգալիայի տնտեսության զարգացմանը 1500-1800 թվականներին, այդ ժամանակ մեկ շնչին ընկնող եկամտի մակարդակով Պորտուգալիան հինգերորդն էր աշխարհում:

Ֆիլիպ II Հաբսբուրգը ստացավ Պորտուգալիայի թագը 1580 թվականին, սկսվեց 60 ամյա միությունը Պորտուգալիայի և Իսպանիայի միջև, որը պատմագիրներն անվանում են Իբերյան Միություն: Չնայած պետությունները շարունակվում էին կառավարվել առանձին Պորուգալիայի խորհուրդը ղեկավարվում էր Մադրիդից: Քանի որ Իսպանիայի թագավորը նաև Պորտուգալիայի թագավորն էր, պորտուգալական գաղութները սկսեցին երեք Եվրոպական տերությունների կողմից հարձակման թիրախ դառնալ, քանի որ նրանք թշնամացած էին Իսպանիայի հետ: Եվրոպական տերություններն էին Հոլլանդական կայսրությունը, Ֆրանսիան և Անգլիան: Ավելի փոքր բնակչությամբ Պորտուգալիան ի զորու չէր արդյունավետ պաշտպանել առևտրային ցանցը, որից հետո կայսրությունը սկսեց դանդաղորեն անկում ապրել: Միևնույն ժամանակ Բրազիլիան դարձավ ամենաշահութաբեր գաղութը երկրորդ շրջանում, նիչև սկսվեցին անկախության շարժումները Ամերիկաներում և 19-րդ դարի սկզբին Բրազիլիան նույնպես անկախացավ:

Պորտուգալիայի գաղութատիրական կայսրության երրորդ և վերջին շրջանը սկսվեց Բրազիլիայի անկախացմամբ 1820-ական թվականներին: Այդ ժամանակ գաղութներից մնացել էին Պորտուգալական Աֆրիկան, Պորտուգալական Տիմոր, անկլավներ և էքսկլավներ Հնդկաստանում (Պորտուգալական հնդկաստան) և Չինաստանում (Պորտուգալական Մակաու): 1890 թվականի բրիտանական վերջնագրից հետո Պորտուգալիան հրաժարվեց Աֆրիկայում իր հավակնություններից:

Անտոնիո դի Օլիվեյրա Սալազարի օրոք Պորտուգալիայի երկրորդ հանրապետությունը որոշ հիվանդագին ջանքեր գործադրեց պահպանելու վերջին գաղութները: Ռեժիմը իր գաղութները վերանվանեց անդրծովյան պրովինցիաներ, սակայն անջատողականների միայն փոքր մասին այն բավարարեց: 1961 թվականին Գոան բռնակցվեց Հնդկաստանին և Սաո Ժոաո Բապտիստա դե Աջուրա նավահանգիստը` Դահոմեյին (այժմ Բենին): Պորտուգալական գաղութատիրական պատերազմը Աֆրիկայում տևեց մինչև ռեժիմի վերջնական տապալումը Աֆրիկայում 1974 թվականին, որին հետևեց այսպես կոչված Պորտուգալական Աֆրիկայի ապագաղութականացումը և Պորտուգալական Տիմորի բռնակցումը Ինդոնեզիայի կողմից: Պորտուգալական Մակաուն վերադաձրեց Չինաստանին 1999 թվականին:

Նախապատմություն (1139–1415)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուետայի նվաճում 1415 թվականին Հենրի Նավիգատորի գլխավորությամբ սկիզբ դրեց պորտուգալական կայսրությանը:

Պորտուգալիայի թագավորության ակունքները գալիս են ռեկոնկիստայից, երբ Պիրենեյան թերակղզին վերանվաճվեց մավրերից[1]: Երբ 1139 թվականին հիմնադրվեց անկախ թագավորությունը, Պորտուգալիան շարունակեց վերանվաճումը` հասնելով Ալգարվիին 1249 թվականին: Սակայն նրանց անկախությունը վիճարկում էր հարևան Կաստիլիան, մինչև ստորագրվեց Այլոնի պայմանագիրը 1411 թվականին[2]:

Չունենալով խնդիրներ այլ Եվրոպական տերությունների հետ` Պորտուգալիան ուշադրությունը սևեռեց անդրծովյան տարածքների հետ և սկսեց ռազմական գործողություններ իրականացնել Հյուսիսային Աֆրիկայի մուսուլմանական տարածքների նկատմամբ[3]: Առաջին նրանք սկսեցին հարձակվել Մերինիդյան սուլթանության (ժամանակակից Մարոկկո) վրա: Նրանք սա համարում էին քրիստոնեական Խաչակրաց արշավանքներ Իսլամի դեմ[4], բացի այդ հնարավորություն զարգացնելու պորտուգալական առևտուրը[3]:

1415 թվականին հարձակում գործեցին Սուետայի վրա, որը Հյուսիսային Ամերիկայի իսլամիստների մարտավարական նավահանգիստն էր Միջերկրական ծովում և կարևոր դեր էր կատարում ստրուկների առևտրի համար: Սուետայի նվաճումը ռազմական հաջողություն էր և առաջին քայլն էր Պորտուգալիայի ընդարձակման Պիրենեյան թերակղզուց դուրս[5], սակայն դրանից հետո մուսուլմանական զորքերը փորձեցին վերանվաճել այն: Պորտուգալացիները չկարողացան այն օգտագործել որպես հիմք հետագա նվաճումների համար[6] և միջսահարայան քարավանները փոխեցին իրենց ուղիները և շրջանցում էին Սուետան` փնտրելով այլ մուսուլմանական նավահանգիստներ[7]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Diffie & Winius 1977, էջ. 301
  2. Newitt 2005, էջեր. 15–17
  3. 3,0 3,1 Newitt 2005, էջ. 19
  4. Boxer 1969, էջ. 19
  5. Abernethy, p. 4
  6. Newitt 2005, էջ. 21
  7. Diffie & Winius 1977, էջ. 55