Սեկեշֆեհերվար

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
հունգ.՝ Székesfehérvár
Դրոշ Զինանշան
Flag of Székesfehérvár.svg HUN Székesfehérvár Címer.svg

Székesfehérvár montage 2.png
Կոորդինատներ: 47°12′0″ հս․ լ. 18°25′0″ ավ. ե. / 47.20000° հս․. լ. 18.41667° ավ. ե. / 47.20000; 18.41667
ԵրկիրՀունգարիա Հունգարիա
Առաջին հիշատակում972
Մակերես170,89 կմ²
ԲԾՄ118±1 մետր
Պաշտոնական լեզուհունգարերեն
Բնակչություն97 382 մարդ (հունվարի 1, 2018)[1]
Ժամային գոտիԿենտրոնական եվրոպական ժամանակ, UTC+1 և UTC+2
Հեռախոսային կոդ22
Փոստային ինդեքսներ8000–8019
Պաշտոնական կայքszekesfehervar.hu
##Սեկեշֆեհերվար (Հունգարիա)
Red pog.png

Սեկեշֆեհերվար (հունգ.՝ Székesfehérvár [ˈseːkɛʃfɛˈheːrvaːr] ), քաղաք Հունգարիայում, Ֆեյեր երկրամասի վարչական կենտրոնը: Բնակչությունը - 99 060[2] մարդ (2014): Միջնադարում Սեկեշֆեհերվարը եղել է Հունգարիայի կարևորագույն քաղաքը և թագավորական նստավայրը: Քաղաքում թագադրվել են 37 թագավորներ և թաղված են 15 տիրակալներ:

Աշխարհագրություն և տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեկեշֆեհերվար - տեսքը երկնքից:

Քաղաքը գտնվում է 65 կմ դեպի հարավ-արևելք Բուդապեշտից, Դանուբ գետի հովտից դեպի արևմուտք, մոտավորապես մայրաքաղաք Բալատոնի և լիճ Բալատոնի միջև: Սեկեշֆեհերվարը խոշոր երկաթուղային հանգույց է, ավտոմոբիլային ճանապարհներով և երկաթուղային գծերով միացված է Բուդապեշտին և տվյալ երկրի այլ խոշոր քաղաքներին:

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքի անվանումը կարելի է թարգմանել որպես «Սուրբ սպիտակ ամրոց» — այս Հունգարերեն անունը թվագրվում է լատիներեն «Ալբա Ռիգիա» անվան հետ, որի ներքո էլ քաղաքը հայտնի է եղել միջնադարում: Հունգարերեն szék նշանակում է «գահ» և արտացոլում է քաղաքի դերը վաղ Հունգարիայի պատմության մեջ, երբ այն եղել է թագավորների բնակավայր, հունգ.՝ fehér – «սպիտակ», հունգ.՝ vár - «ամրոց», «քաղաք»: Թուրքական տիրապետության ժամանակ քաղաքը հայտնի է եղել, «Բելգրադ» անունով:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Szfvar bazilika.jpg

Արդեն իսկ Հռոմեական կայսրության ժամանակներում Սեկեշֆեհերվարը եղել է բնակավայր: Այժմ գոյություն ունեցող Հունգարական քաղաքը հիմնադրվել է 972 թվականին, ըստ ավանդույթի այն վայրում, որտեղ եղել է Արպադա թագավորի վրանը: Քաղաքի հիմնադիրն է Արպադայի ծոռ իշխան Գեզան: Քաղաքի մասին առաջին գրավոր հիշատակումը արվել է 1009 թվականին: 970-ական թվականների վերջում Գեզան իր նստավայրը տեղափոխել է Էստերգոմ, սակայն դա չի հանգեցրել «Սեկեշֆեհերվարի» արևամուտին: Ընդհակառակը քաղաքը սրընթաց սկսել է մեծանալ այն ժամանակ, երբ Սուրբ Իշտվինը քաղաքում կառուցել է շքեղ բազիլիկ ամրոց հողեղեն հանքերով (1039): Իշտվինի իշխանության օրոք Սեկեշֆեհերվարը ստացել է քաղաքի կարգավիճակ:

Միջին դարերում Սեկեշֆեհերվարում թագավորել են Հունգարիայի թագավորները: Ընդհանուր առմամբ քաղաքում անցկացվել է 37 թագադրում (ըստ այլ աղբյուրների 38): Առաջինն այստեղ թագավորել է Պյոտր Օրսեոլը 1038 թվականին, իսկ վերջինը Յանոշ Զապոլյաին 1526 թվականին: Տեղի տաճարում թաղված են 15 թագավորներ, նրանց թվում են Իշտվին I, Բելի II, Լաոիյ Մեծը, Մատյաշ Հունյադին և  ուրիշներ:

1222 թվականին այստեղ թագավորել է Անդրաշեմ II-ը և թողարկել է Ոսկե բուլլա ազնվական և թագավորական իրավունքով: Ընդհուպ մինչև 1848 թվականը  դրա վրա կիրառվել է հունգարական Սահմանադրությունը:

1242 թվականին Մոնղոլների ներխուժումը քաղաքին վնաս չի պատճառել, զավթիչները ստիպված էին շրջանցել քաղաքը շրջապատի ջրհեղեղի պատճառով: Քաղաքի բարգավաճումը շարունակվել է XVI-րդ դարը մինչև թուրքական ներխուժումները:

1543 թվականին թուրքական բանակը շրջապատել է Սեկեշֆեհերվարը և երկարատև պաշարումից հետո վերցրել է քաղաքը: Շենքերի մեծ մասը ոչնչացվել էր, իսկ եկեղեցիների մեծ մասը վերածվել էին մզկիթների: Թագավորների գերեզմանները ավերվել և թալանվել էին, այրվել էին նաև տուժել էին կայծակից:

Szfvar St Ann.jpg

1688 թվականին քաղաքը ազատագրվել Է  թուրքական լծից: XVII-րդ դարի վերջում և XVIII-րդ դարի սկզբին քաղաքը նորից վերակառուցվել է, այս անգամ ավստրիալական բարրոկո ճարտարապետական ոճով: Քաղաքի բնակչությունը շատ էր կրճատվել և վերականգնվել է գերմանական և սերբական գաղութներից ժամանածների հաշվին: 1777 թվականին քաղաքը դարձել է եպիսկոպոսի նստավայր, և հենց այդ պատճառով էլ քաղաքի կենտրոնական հրապարակում կառուցվել է շքեղ պալատ: XIX-րդ դարում քաղաքի բնակչության թիվը կազմել է 12 հազար:

Քաղաքին նոր ծանր փորձություններ էին սպասվում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: 1945 թվականին Սեկեշֆեհերվարի մերձակայքում գնում էին ծանր մարտեր 5-րդ տանկային դիվիզիայի ՍՍ-ի (4-րդ տանկային կորպուսի ՍՍ) և  21-րդ գվարդիայի  4-րդ պահակախումբը բանակի 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատի (հունվար 1945 թվական) միջև: Այդ մարտերի ընթացքում ավերվել էին քաղաքի շենքերի գրեթե կեսը և սպանվել էր ավելի քան 10 հազար բնակիչ: Քաղաքային գերեզմանատանը և եղբայր գերեզմանատներում թաղված են 4138 խորհրդային մարտիկներ, այդ թվում՝ երկու Խորհրդային Միության հերոսներ:

Հետապատերազմյան շրջանում քաղաքը վերակառուցվել է: Քաղաքի պատմական կենտրոնը արդեն վերականգնվել էր Բարոկկո ճարտարապետական ոճով, իսկ քաղաքի մնացած մասը կառուցվել է Խորհրդային Միության շենքերին համապատասխան: Սեկեշֆեհերվարը վերածվել է արդյունաբերական կենտրոնի: Առավել ձեռնտու ձեռնարկություններն են եղել ավտոբուսի գործարանը և ռադիոսարքավորումների գործարանը: 1970-ականներին քաղաքի բնակչությունը առաջին անգամ դարձել է 100 հազար մարդ:

1990-ական թվականներին Սոցիալիստական կարգի փլուզումից հետո քաղաքը և իր արդյունաբերությունը կրել են ծանր հետևանքներ: Ժամանակակից Սեկեշֆեհերվարի արդյունաբերությունը կենտրոնացած է ժամանակակից և բարձր զարգացած տեխնոլոգիաների վրա:

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այգի ավերակներ
  • Այգի ավերակներ: Բացահայտված է հնագետների կողմից XI-րդ դարում, որտեղ թագադրվել և թաղվել էին բազմաթիվ Հունգարական արքաներ:
  • Իշտվինի տաճար: Գտնվում է հին քաղաքի կենտրոնում, կառուցվել է 1758-1768 թվականներին բարոկկո ճարտարապետական ոճով, հին գոթական տաճարի տեղում:
  • Աննա մատուռ: Փոքրիկ մատուռ տաճարի կողքին: Կառուցվել է 1480 թվականին: Սեկեշֆեհերվարի այն շենքերից է, որը տարել է թուրքական լուծը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը:
  • Եպիսկոպոսի պալատ: Գտնվում է կենտրոնական հրապարակում: Կառուցվել է 1800 թվականին ավստրիական դասական ոճով:
  • Քաղաքապետարան: Գտնվում է քաղաքապետարանի հարավային մասում, կառուցվել է 1690 թվականին բարոկկո ոճով:
  • Զիչի պալատ: Գտնվում է քաղաքապետարանի արևմուտքում, կառուցվել է 1781 թվականին:
  • Սբ. Իմրե. եկեղեցի: Զբաղեցնում է կենտրոնական հրապարակի ամբողջ հյուսիսային մասը, կառուցվել է 1745 թվականին:
  • Կարմելիտյան եկեղեցի: Հին քաղաքի հարավում: Կանգնեցվել է 1769 թվականին, զարդարված է որմնանկարներով:
  • Վյորոշմարտի թատրոն: Գտնվում է Ֆյու փողոցի հյուսիսային մասում:
  • Բորի ամրոց: Միակն է քաղաքի տեսարժան վայրերից, որը կառուցվել է XX-րդ դարում: Ամրոցի ճարտարապետն է Ենո Բորին: Շինարարությունը ավարտվել է 1959 թվականին: Գտնվում է քաղաքի հյուսիսարևելյան մասում, կենտրոնից հեռու:

Թանգարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղատուն-թանգարան «Սև արծիվ»
  • Դեղատուն-թանգարան «Սև արծիվ»: Գտնվում է հին քաղաքի կենտրոնական Ֆյո փողոցում: Բացվել է XVIII –րդ դարում:
  • Սվ. Իշտվանի հնագիտական թանգարան: Գտնվում է Ֆյո փողոցում «Սև արծիվ դեղատան» առջև: Թանգարանը իր մեջ պահում է քաղաքի հնագիտական պատմությունը հռոմեական ժամանակներից մինչև հիմա: Թանգարանը ձևավորվել է հունգարացի քանդակագործ Վենգար Նանդորի կաղմից:
  • Քաղաքի նկարչական արվեստի սրահ - XIX—XX-րդ դարերի հունգարական արվեստի ցուցադրում:
  • Տիկնիկների թանգարան:
Ձերժեվա
  • Ազգագրական թանգարան:

Ուշագրավ կոթողներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ձերժեվա (տերություն) – քաղաքի խորհրդանշաններից մեկը, տեղադրված է հին քաղաքի կենտրոնում: Խորհրդանշում է թագավորական իշխանությունը:
  • Պառակտված զանգ – տեղադրված է Ռատուշայի հրապարակի արևմտյան մասում: Նվիրված է երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհվածների հիշատակին:
  • Իշտվանի հուշարձան – Գտնվում է հին քաղաքի հարավային մասում Իշտվանի հրապարակում:
  • Թագավոր Մատյաշ Հունյադի հուշարձան - Մատյաշ Հունյադի քարե արձանը գտնվում է հնագիտական թանգարանի հյուսիսային պատին:

Սպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեկեշֆեհերվարում հիմնված է ֆուդբոլային ուժեղագույն թիմերից մեկը Videoton-ը: 1985 թվականի ՈՒԵՖԱ-ի գավաթի եզրափակչի մասնակից և աշխարհի կրկնակի չեմպիոն:

2005-2007 թվականներին քաղաքում անցկացվել է հոկեյի միջազգային ֆեդերացիա: Քաղաքը համարվում է Հունգարիայի հոկեյի կենտրոնը, այնտեղ է հիմնված ուժեղագույն Alba Volán թիմը, որը խաղում է Ավստրիայի հոկեյի լիգայում:

Քույր քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Հունգարիա Հունգարիայի վարչական կենտրոններ

Բուդապեշտ | Կեչկեմետ | Պեչ | Բեկեշչաբա | Միշկոլց | Սեգեդ | Սեկեշֆեհերվար | Դյոր | Դեբրեցեն | Էգեր | Սոլնոկ | Թաթաբանյա | Շալգոտարյան | Կապոշվար | Նյիրեձհազա | Սեկսարդ | Սոմբատհեյ | Վեսպրեմ | Զալաէգերսեգ