Էվլիյա Չելեբի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Էվլիյա Չելեբի
Evliya Celebi.jpg
Ծնվել է մարտի 25, 1611({{padleft:1611|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:25|2|0}})[1]
Ծննդավայր Կոստանդնուպոլիս
Վախճանվել է 1682[2]
Վախճանի վայր Կահիրե
Մասնագիտություն ճանապարհորդ հետազոտող, պատմաբան և գրող
Լեզու օսմաներեն[3]
Քաղաքացիություն Ottoman flag.svg Օսմանյան կայսրություն
Evliya Çelebi Վիքիպահեստում

Էվլիյա Չելեբի (օսման.՝ اوليا چلبى, թուրք.՝ Evliya Çelebi, մարտի 25, 1611[1], Կոստանդնուպոլիս - 1682[2], Կահիրե), օսմանյան գրող, ճանապարհորդ և ռազմական գործիչ: Ավելի քան 40 տարի ճանապարհորդել է Օսմանյան կայսրության տարածքով և հարակից երկրներով: Իր աշխատություններում մեծապես ներկայացրել է հայ և թուրք ժողովուրդների բարքն ու կենցաղը:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էվլիյա Չելեբին ծնվել է 1611 թվականին Ստամբուլում օսմանյան պալատական- ոսկերիչ Դերվիշ Մեհմեդ Զիլլիի ընտանիքում: Ստացել է բարձրագույն կրթություն: Նրա մայրը մեծ վեզիր Մելեք Ահմեդ փաշայի հարազատ քույրն էր, ովքեր ծնունդով Աբխազիայից էին: Շատ հավանական է այն փաստը, որ Չելեբին անդամակցել է սուֆիստական Գյուլշենի միաբանությանը: Գիտնականները այս եզրահանգմանն են եկել` ուսումնասիրելով ճանապարհորդի տունը Կահիրեում, որտեղ նրանք գտել էին այսպիսի գրություն` «Evliya-yı Gülşenî» (Էվլիյան Գյուլշենից): Ստամբուլում առաջին ճանապարհորդությունից հետո, որի ժամանակ Էվլիյան հավաքել էր քաղաքի շենքերի, շուկաների, մշակույթի և սովորույթների վերաբերյալ հարուստ տեղեկատվություն, 1640 թվականին նա մեկնում է իր առաջին ճանապարհորդությանը: Ճանապարհորդությունների վերաբերյալ նրա բոլոր գրառումները հավաքվել են Սեյահաթնամե 10 հատորանոց աշխատության մեջ, որը օսմաներենից թարգմանած նշանակում է «Գիրք ճանապարհորդության»: Չնայած, որ գրքում կան մի շարք չափազանցություններ, այն համարվում է 17-րդ դարի օսմանյան կյանքի լիարժեք արտացոլումը:

Ճանապարհորդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնական շրջանում Էվլիյա Չելեբին ճանապարհորդել է Օսմանյան կայսրությունով: Այնուհետև այցելել է Կովկաս, Ավստրիա և Հունգարիա: 1655 թվականին ժամանել է Ղրիմ, որտեղ ծանոթացել է թաթար խան Մեհմեդ IV Հերայի հետ (1641—1644, 1654—1666): Նա նշում էր, որ Ղրիմի թաթարների հյուսիսային սահմանը Օրքափը ամրոցն է, բայց այնտեղ իշխում են նոգայացիները, ովքեր հարկ էին մուծում թաթար խանին[4]: Լքելով Ղրիմը Դոնի կազակների տարածքներով նա բարձրացել է Վոլգայի վերին հոսանքներ և հավանաբար հասել Կազան: Նա տվել է Կազանի անհավանական նկարագիրը, որից հետազոտողները կարծում են, որ նա այնտեղ չի եղել: Ընդհանրապես մասնագետները նշում են, որ Չելեբի նկարագրողական ոճից կարելի է հասկանալ, թե նա եղել է տվյալ տեղանքում, թե ոչ: Նա ճանապարհորդել է նաև Թրակիայում, Մակեդոնիայում, Կրետե կղզում, Մեքքայում և Եգիպտոսում: Ենթադրվում է, որ մահացել է 1682 թվականին Կահիրեում:

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չելեբիի աշխատությունները ունեն մեծ նշանակություն և ինչպես պատմական, այնպես էլ աշխարհագրական, լեզվաբանական, ճարտարագիտական կարևորագույն աղբյուր են: Նրա աշխատություններում առկա է հարուստ տեղեկատվության ոչ միայն օսմանահպատակ, այլև հարևան երկրների ժողովուրդների վերաբերյալ: Նրա ամենամեծ հետազոտողներից մեկը ավստրիացի Յոզեֆ ֆոն Համմերը նշում է, որ Չելեբին աղբյուր է, ով հարյուրամյակներ անց կունենա դեռևս չբացահայտված գաղտնիքներ:

Ժամանակակից կինեմատոգրաֆիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

İstanbul Kanatlarımın Altında (Ստամբուլը իմ թևերի տակ, 1996)` ֆիլմ Հեզարֆեն Ահմեդ Չելեբիի, նրա եղբոր Լագարի Հասան Չելեբիի և Մուրադ IV-ի կառավարման տարիների մասին: Ֆիլմը սցենարը հիմնված է Էվլիյա Չելեբի աշխատությունների վրա:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 data.bnf.fr Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  2. 2,0 2,1 2,2 Record #11890390X // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է հոկտեմբերի 16-ին 2015:
  3. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb121017610 Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  4. Эвлия Челеби. Книга путешествия, стр. 46—47.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]