Տոկիո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մայրաքաղաք
Տոկիո
東京都
Դրոշ Զինանշան
Flag of Tokyo Prefecture.svg PrefSymbol-Tokyo.png

Tokyo Montage 2015.jpg
Կոորդինատներ: 35.683333°0′0″ հս․ լ. 139.766667°0′0″ ավ. ե. / 35.68333° հս․. լ. 139.76667° ավ. ե. / 35.68333; 139.76667
Երկիր Ճապոնիա Ճապոնիա
Ներքին բաժանում Ադաթի, Արաքավա, Բունքյո, Տիյոդա, Թյուո, Էդոգավա, Իթասաբի, Կացուսիքո, Կիտա, Կիտա, Մեգուրո, Մինատո, Նականո, Ներիմա, Օտա, Սետագայա, Սիբույա, Սինագավա, Շինձյուկու, Սուգինամի, Տոսիմա, Թայթո և Սումիդա
Նահանգապետ Սինթարո Իսահարա
Հիմնադրված է 1603 թ.
Մակերես 2187,66 կմ²
ԲԾՄ 6 մետր
Պաշտոնական լեզու Ճապոներեն
Բնակչություն 12 544 000 մարդ (2006)
Խտություն 5740 մարդ/կմ²
Ագլոմերացիա 31 820 000
Ազգային կազմ Ճապոնացիներ
Տեղաբնականուն Տոկիոցի
Ժամային գոտի UTC+9 և Japan Standard Time
Հեռախոսային կոդ +81 3 (Տոկիոյի հատուկ շրջանները)/ +81 4
Փոստային ինդեքսներ JP-13
Պաշտոնական կայք metro.tokyo.jp
##Տոկիո (Ճապոնիա)
Red pog.png

Տոկիո (ճապ.՝ 東京都, պաշտոնապես Տոկիոյի մետրոպոլիս),[1] Ճապոնիայի մայրաքաղաքը և 47 պրեֆեկտուրաներից մեկը[2]։ Մեծ Տոկիոյի արեան աշխարհում ամենախիտ բնակեցված մետրոպոլիտենն է[3]։ Քաղաքը Ճապոնիայի կայսեր և Ճապոնիայի կառավարության նստավայրն է։ Տոկիոն գտնվում է Հոնսյու կղզու Կանտո տարածաշրջանի հարավարևելյան մասում և ներառում է Իձու և Օգասավարա կղզիները[4]։ Տոկիոն նախկինում հայտնի էր Էդո անվանմամբ (էդո՝ բառացի նշանակում է ծովափ)։ Քաղաքը 1603 թվականից, երբ սյոգուն Իեյասու Տոկուգավան քաղաքն իր շտաբ-բնակարան դարձրեց, այն դե ֆակտո դարձավ կառավարության նստավայրը։ Այն պաշտոնապես դարձավ մայրաքաղաք, երբ Մեյձիի կայրը 1868 թվանին իր նստավայրը Կիոտոյից տեղափոխեց Տոկիո, հենց այս ժամանակ Էդոն անվանափոխվեց՝ դառնալով Տոկիո։ Տոկիոյի մետրոպոլիսը ձևավորվել է 1943 թվականին նախկին Տոկիոյի պրեֆեկտուրայի (ճապ.՝ 東京府 Tōkyō-fu) և Տոկիո քաղաքի (ճապ.՝ 東京市 Tōkyō-shi) միաձուլումից։

Տոկիոն հաճախ քաղաք են անվանում, սակայն պաշտոնապես այն հայտնի է և կառավարվում է որպես «մայրաքաղաքային պրեֆեկտուրա», որը տարբերվում և միավորում է քաղաքի և պրեֆեկտուրայի տարրերը, որը եզակի է Տոկիոյի համար։ Տոկիոյի մետրոպոլիատենի կառավարությունը ղեկավարում է Տոկիոյի 23 քաղաքային վարչական շրջանները (որոնցից յուրաքանչյուրը կառավարվում է որպես անհատական քաղաք), որը ընդգրկում է շրջան, որը Տոկիո քաղաքն էր մինչև 1943 թվականի միաձուլումը և մետրոպոլիտենային պրեֆեկտուրա դառնալը։ Մետրոպոլիտենի կառավարությունը ղեկավարում է նաև պրեֆեկտուրայի արևմտյան 39 մունիցիպալիտետները և տնօրինում 2 հեռավոր արշիպելագներ։ Քաղաքային վարչական շրջանների բնակչությունը գերազանցում է 9 միլիոնը, իսկ պրեֆեկտուրայի բնակչությունը գերազանցում է 13 միլիոնը։ Պրեֆեկտուրան աշխարհի ամենախիտ բնակեցված մետրոպելիտենային շրջանի մասն է կազմում իր ավելի քան 37,8 միլիոն բնակչությամբ և աշխարհի խոշորագույն քաղաքային ագլոմերացիայի տնտեսությամբ։ 2011 թվականին հյուրընկալել է Fortune Global 500-ի 51 կազմակերպություններին[5]։ Տոկիոն երկրակի անգամ զբաղեցրել է երրորդ հորիզոնականը Ֆինանսական կենտրոնների զարգացման միջազգային ինդեքսում։ Տոկիոն նաև այնպիսի հեռուսատտեսային ցանցերի հայրենիքն է, ինչպիսիք են Fuji TV-ը, Tokyo MX-ը, TV Tokyo-ը, TV Asahi-ն, Nippon Television-ը, NHK-ը և Tokyo Broadcasting System-ը։

Տոկիոն գլխավորում է Global Economic Power Index-ը և զբաղեցնում է երրորդ հորիզոնականը՝ Համաշխարհային քաղաքների ինդեքսում։ Քաղաքը, ինչպես նշված է GaWC-ի ինվենտարում, համարվում է ալֆա + համաշխարհային քաղաք[6], իսկ 2014 թվականին Տոկիոն TripAdvisor's World City Survey-ում զբաղեցրեց «Լավագույն ընդհանուր փորձ» կատեգորիայի առաջին հորիզոնականը (քաղաքը նաև զբաղեցրել է առաջին հորիզոնականները հետևյալ կատեգորիաներում․ «տեղացիների օգտակարություն», «գիշերային կյանք», «շոփինգ», «տեղական հասարակական տրանսպորտ» և «փողոցների մաքրություն»)[7]։ 2015 թվականին Տոկիոն, ըստ Mercer խորհրդակցական գործարանի, ճանաչվել է 11-րդը որպես արտագաղթողների համար ամենաթանկ քաղաք[8], և ըստ Economist Intelligence Unit-ի կենսապահովման ծախսերի հետազոտությունների՝ կրկին անգամ 11-րդ ամենաթանկ քաղաքը[9]։ 2015 թվականին Monocle ամսագրի կողմից Տոկիոն անվանվել է որպես Ապրելու համար ամենապիտանի քաղաքը[10]։ The Michelin Guide հրատարակչությունը Տոկիոյին անվանել է որպես աշխարհի ցանկացած քաղաքի համեմատ ամենաշատ Միշլենի աստղեր ունեցող քաղաք[11][12]։ 2015 թվականին աշխարհի ամենաապահով հիսուն երկրների ինդեքսում Տոկիոն զբաղեցրել է առաջին հորիզոնականը[13]։ Ըստ QS Best Student Cities հրատարակչությանը, Տոկիո 2016 թվականին համալսարանական ուսանողության համար աշխարհում երրորդ ամենալավ քաղաքն է[14]։ Տոկիոն հյուրընկալել է 1964 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերը, 1979 G-7 summit-ը, 1986 G-7 summit-ը և 1993 G-7 summit-ը, և պետք է հյուրընկալի 2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերը և 2020 թվականի Ամառային պարալիմպիկ խաղերը։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տոկիոն սկզբնապես հայտնի էր Էդո (ճապ.՝ 江戸) անվանմամբ, բառացի նշանակում է "էստուար"[15]։ Այն փոխել է իր անվանումը Տոկիոյի (ճապ.՝ 東京 Tōkyō, "արևելք", and kyō "մայրաքաղաք"), երբ այն 1868 թվականին Մեյձիի կայսեր ժամանմամբ դարձավ կայսական մայրաքաղաք[16]։ Վաղ Մեյձիի ժամանակաշրջանի ընթացքում քաղաքը կոչվում էր նաև «Tōkei», որը նույն «Տոկիո» բառի նիշերը ներկայացնող չինարեն արտասանության այլընտրանքային ձև է, որը դարձված է քանձի հոմոգլիֆ։ Անգլերեն մեզ հասած որոշ փաստաթղթերում օգտագործվել է «Tōkei» ուղիղ գրության ձևը[17]։ Այնուամենայնիվ, արտասանության այս ձևը ներկայումս չի օգտագործվում[18]։

Տոկիո անունը առաջին անգամ առաջարկվել է 1813 թվականին Kondō Hisaku (ja) (Շփոթմունքի գաղտնի պլանը) գրքում, որը գրվել է Սաթո Նոբուհիրոյի կողմից։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Տոկիոյի պատմություն

Մինչև 1869 թվականը (Էդոյի ժամանակաշրջան)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նկար, որը նկարագրում է Կոմոդոր Մեթյու Փերիի արշավանքը և նրա 1853 թվականին առաջին ժամանումը դեպի Ճապոնիա:

Տոկիոն ի սկզբանե Էդո անունով փոքր ձկնորսական գյուղ էր[4], որը հին Մուսաշի պրովինցիայի մասն էր կազմում[19]։ Սկզբում՝ 12-րդ դարի վերջին, այն Էդո տոհմի ամրությունն է։ 1457 թվականին Օթա Դոկան կառուցեց Էդո ամրոցը։ 1590 թվականին, Իեյասու Տոկուգավան Էդոն իր բազան դարձրեց։ Երբ 1603 թվականին նա սյունգուն դարձավ, քաղաքը դարձավ իր համազգային ռազմական կառավարության կենտրոնը։ Էդոյի ժամանակաշրջանի հաջորդ տարիներին Էդոն զարգացավ, դառնալով 18-րդ դարում մեկ միլիոնից ավել բնակչություն ունեցող աշխարհի խոշորագույն քաղաքներից մեկը[20]։ Էդոն դե ֆակտո դարձավ Ճապոնիայի մայրաքաղաքը[21], թեև կայսրն ապրում էր կայսրության մայրաքաղաք Կիոտոյում։ Այս ժամանակ քաղաքը տևական ժամանակ վայելում էր խաղաղություն, որը հայտնի «Փաքս Տոկուգավա» (Pax Tokugawa) անվամբ, և նման խաղաղության առկայության դեպքում Էդոն վարում էր խիստ մեկուսացված քաղաքականությունը, որը օգնեց քաղաքին խուսափել լուրջ ռազմական սպառնալիքից[22]։ Պատերազմների կողմից ավերվածությունների բացակայությունը Էդոյին թույլ տվեց իր ռեսուրսների մեծ մասը նվիրաբերել քաղաքին վնաս հասցրած հրդեհների, երկրաշարժերի և այլ բնական աղետների կողմից առաջացած վիճակի վերականգնմանը։ Այնուամենայնիվ, մեկուսացման այս երկարատև ժամանակաշրջանը եկավ իր ավարտին 1853 թվականին՝ ամերիկացի կոմոդոր Մեթյու Փերիի Ճապոնիա ժամանմամբ։ Կոմոդոր Փերրին պայմաններ էր ստեղծել Շիմոդա և Հակոդատե նավահանգիստների բացման համար, ինչը հանգեցնում է նոր արտասահմանյան ապրանքների պահանջարկի ավելացմանը և հետագայում գնաճի խիստ աճին[23]։ Այս գնաճի բարձրացման հետևանքով առաջացած հասարակական դժգոհությունը հանգեցրեց լայնամասշտաբ ապստամբությունների և ցույցերի՝ մասնավորպես բրնձի հաստատությունների «սնանկացման» ձևով[24]։ Մինչդեռ Մեյձիի կայսեր կողմնակիցները օգտվեցին հանգամանքից, որ այդ տարածված ապստամբություններն ու ցույցերը հանգեցրեցին իշխանության հետագա ամրապնդմանը՝ 1867 թվականին տապալելով վերջին սյուգուն Իեյասու Տոկուգավային[25]։ 265 տարի անց Pax Tokugawa-ն եկավ իր ավարտին։

1869–1943[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ՝ Տոկիո քաղաք և Տոկիո պեֆեկտուրա
Գինձան 1933 թվականին

1869 թվականին, Մեյձիի 17-ամյա կայսրը տեղափոխվեց Էդո, և քաղաքը վերանվանվեց Տոկիո (նշանակում է Արևելյան մայրաքաղաք): Քաղաքը բաժանվեց երկու մասի՝ Յամանոտեի և Շիթամաչիի: Տոկիոն արդեն դարձել էր ազգի քաղաքական և մշակութային կենտրոնը[26], և կայսեր նստավայրը դե ֆակտո դարձավ կայսերական մայրաքաղաքը, իսկ նախկին Էդո ամրոցը դարձավ կայսերական պալատ։ Տոկիո քաղաքը պաշտոնապես հիմնադրվել է 1889 թվականի մայիսի 1-ին։

Կենտրոնական Տոկիոն, ինչպես Օսական, նախագծվել է 1900 թվականից։ Ճապոնիայի փողոցները տարբերվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների շատ քաղաքներից, որոնք ունեն ցածր խտություն և ավտոմատ կենտրոնական են: Թեև Տոկիոյում կառուցվել են արագընթաց ճանապարհներ, դրանց հիմնական դիզայնը չի փոխվել։

Տոկիոն 20-րդ դարում երկու խոշոր աղետ տեսավ․ 1923 թվականի Մեծ Կանտոյի երկրաշարժը, որը թողեց ավելի քան 140.000 զոհված կամ անհայտ կորածներ, և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը[27]։

1943–ներկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տոկիոն 1945 թվականին

1943 թվականին Տոկիո քաղաքը ձուլվել է Տոկիոյի «Միտրոպոլիտան պրեֆեկտուրայի» հետ։ Այդ ժամանակից ի վեր Տոկիոյի մայրաքաղաքային կառավարությունը ծառայում էր ինչպես Տոկիոյի պրեֆեկտուրային կառավորություն, այնպես էլ կառավարում էր Տոկիոյի հատուկ վարչական շրջանները․ պատճառը նախկինում գոյություն ունեցած Տոկիոյի քաղաքն էր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը քաղաքի մեծ մասը ենթարկեց համատարած ավերման` Ճապոնիայում դաշնակիցների կողմից շարունակ օդային խմբավորումների և  խթանող ռումբերի օգտագործման հետևանքով: Հետազոտությունների արդյունքում պարզ է դարձել, որ 1944 և 1945 թվականներին Տոկիոյում ռմբակոծությունների արդյունքում զոհվել է 75,000 մինչև 200,000 խաղաղ բնակիչ և ավերել է քաղաքի կեսը[28]։ Պատերազմի ամենավատ գիշերը 1945 թվականի մարտի 9-ի լույս 10-ի գիշերն էր՝ ամերիկյան «Օպերացիայի հանդիպման» գիշերը[29], քանի որ գրեթե 700,000 հրձիգ ռումբեր երկնքից թափվում էին քաղաքի արևելյան կեսի վրա՝ հիմնականում խիստ ծանրաբեռնված բնակելի թաղամասերի վրա։ Քաղաքի երկու հինգերորդ մասը ամբողջովին այրվել էր, ավելի քան 276.000 շենք ավերվել էր, 100.000 խաղաղ բնակիչ զոհվել էր և կար 110.000 վիրավոր[30][31]։ Ճապոնիայի մայրաքաղաքի բնակչությունը 1940 թվականից 1945 թվականների ընթացքում 6,700,000-ից նվազել է, հասնելով մինչև 2,800,000-ի պակաս, իսկ նրանց մեծամասնությունը, ովքեր կորցրել են իրենց տները, ապրում էին «հնախարխուլ, ժամանակավոր հյուղակներում»[32]։

Տոկիոյի հեռուստատեսային աշտարակը, կառուցվել է 1958 թվականին

Պատերազմից հետո Տոկիոն ամբողջովիին վերակառուցվեց և աշխարհին ի ցույց դրվեց 1964 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի ժամանակ։

1970-ականներին հայտնեցին նոր բարձ շենքեր, ինչպիսիք են Sunshine 60 երկնաքերը, 1978 թվականին կառուցվեց նոր և վիճահարույց[33] Նարիտա օդանավակայանը (քաղաքի սահմաններից դուրս որոշակի հեռավորություն վրա), իսկ բնակչության թիվը աճեց շուրջ 11 միլիոնով (մետրոպոլիտենի տարածքում)։

Տոկիոյի մետրոպոլիտենը և երկաթուղային ցանցը դարձան աշխարհի ամենախոշորներից մեկը[34], քանի որ ավելի ու ավելի շատ մարդիկ էին տեղափոխվում այս տարածք։ Ճապոնիայի 1990-ականների խոշոր անկումը, հանգեցրեց «Կորցրած տասնամյակի»[35], որն այժմ դանդաղ վերականգնվում է:

Տոկիոյում հողաբարելավման ծրագրերը դարեր շարունակ շարունակվում են։ Առավել աչքի ընկնողը Օդայաբայի շրջանն է, որը ներկայումս գնումների և զվարճանքի կենտրոն է։ Տարբեր ծրագրեր են առաջարկվել[36] Տոկիոյի ազգային կառավարության ֆունկցիաների համար, որպեսզի Տոկիոյում և Ճապոնիայի մինչև միջին կապիտալ ունեցող այլ տեղամասերում արագ զարգացումը դանդաղեցվի և երկրի տնտեսապես անբարենպաստ տարածքները վերակենդանացվեն։ Այս ծրագրերը վիճահարույց էին[37] Ճապոնիայում և դեռ չի իրականցվել։

2011 թվականի Տոկիոյի երկրաժաշժն ու ցունամին ավերել է Հոնսյու կղզու հյուսիսարևելյան մասը, որը զհաղվել է Տոկիոյում։ Սակայն Տոկիոն երկրաշարժի կայուն ենթակառուցվածքի շնորհիվ համեմատած ցունամիից տուժած այլ շրջանների հետ՝ այդքան էլ չի վնասվել ցունամիից[38], թեև քաղաքում գործունեությունը հիմնականում դադարեցվել էր[39]։ Ցունամիի հետևանքով առաջացող միջուկային ճգնաժամը Տոկիոյի վրա հիմնականում չի ազդել, չնայած ճառագայթման մակարդակներում պատահական ճողփյուններին[40][41]։

2013 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Միջազգային օլիմպիական կոմիտեն հենց Տոկիոն ընտրեց որպես 2020 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերը հյուընկալող քաղաք։ Տոկիոն ասիական առաջին քաղաքն է, որը երկակի անգամ է ընդունելու Օլիմպիական խաղերը[42]։

Ֆինանսներ և արդյունաբերություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տոկիոն Ճապոնիայի գլխավոր ֆինանսական և արդյունաբերական կենտրոնն է, աշխարհի 3 ֆինանսական կենտրոններից (Նյու Յորքի ու Լոնդոնի հետ)։ Տոկիոյում են կենտրոնացված ապրանքային և ֆինանսական սակարանները, խոշորագույն ֆինանսաարդյունաբերական խմբերը (Միցուբիշի, Սումիտոմո, Միցուի և այլն), բանկերը (Ճապոնական, Զարգացման, Արտահանման-ներմուծման և այլն)։ Զարգացած են առավելապես գիտատար և բարձր տեխնոլոգիական, էլեկտրատեխնիկական, էլեկտրոնային և օպտիկամեխանիկական արտադրությունները, մեքենաշինությունը, սարքաշինությունը, ավտոմեքենաշինությունը, նավաշինությունը, նավթամշակման, նավթաքիմիական, քիմիական, տպագրական, թեթև, տեքստիլ, սննդի և այլ արդյունաբերություններ։

կայսերական պալատի մոտ

Տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տոկիոն Ճապոնիայի հիմնական տրանսպորտային հանգույցն է: Քաղաքում գործում են Հանեդա և Նարետա միջազգային օդանավակայանները, մետրոպոլիտենը։ Տոկիոն բազմաթիվ ճեպընթաց ավտոմայրուղիներով ու երկաթուղիներով կապված է երկրի այլ քաղաքներին։ Երկրի արտաքին առևտրի շրջանառության կեսից ավելին կատարվում է քաղաքամերձ Յոկոհամա, Կավասակի, Յոկոսովա, Տիբա նավահանգիստներով։

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճապոնիայի մշակութային կարևորագույն կենտրոններից մայրաքաղաքում են գտնվում գիտությունների և արվեստների ակադեմիաները, Տոկիոյի համալսարանը (հիմնադրվել է 1887 թվականին), բազմաթիվ բուհեր, գիտահետազոտական ինստիտուտներ, լաբորատորիաներ և կենտրոններ, գրադարաններ, թատրոններ, ավելի քան 30 թանգարաններ (Տեների պատկերասրահը, Բրիջսթոն գեղարվեստի, Ժամանակակից արվեստի ազգային, Տոկիոյի ազգային, արվեստների, գեղագրության թանգարանները, «Մետրոպոլիտեն ֆեստիվալ հոլը» և այլն), համերգասրահներ և թատրոններ։ Տոկիոյում սակավ են կանաչապատ տարածքները, իսկ կենտրոնը կառուցապատված է քարե, աղյուսե շենքերով ու երկաթբետոնե երկնաքերներով։ Քաղաքը բաղկացած է 2 խոշոր մասերից՝ Յամանոտի (բլրային) և Սուտամատի (ցածրադիր)։

Բնակչություն և ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակելի թաղամասերը կառուցվել են 2 անգամ։ 1923 թվականի սեպտեմբերի 1-ին քաղաքի գրեթե կեսն ավերվել է երկրաշարժից, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939–1945 թվականներ) ժամանակ բազմիցս ենթարկվել է (1944–1945 թվականներ) ամերիկյան ավիացիայի ռմբակոծություններին։ Տոկիոյի պատմական կենտրոնը Նիհոմբասի շրջանն է, որտեղ պահպանվել են կայսերական պալատի համալիրը (մոտ 1600 թվականին, վերականգնվել է 19-րդ դարի վերջին – 20-րդ դարի սկզբին), Ռիկոշեն լանդշաֆտային զբոսայգին (17-րդ դարի վերջ – 18-րդ դարի սկիզբ), սինթոիստական Տոսյեգու (ժամանակակից տեսքն ստացել է 17-րդ դարում) և Մեյգի (19-րդ դարի վերջ), բուդդայական Կաննոն (հիմնադրվել է 17-րդ դարում, վերականգնվել՝ 20-րդ դարում) տաճարները և ճարտարապետական այլ հուշարձաններ։ 20-րդ դարի լավագույն կառույցներից են Խորհրդարանի շենքը (1915–1936 թվականներին), «Մետրոպոլիտեն ֆեստիվալ հոլլը» (19601961 թվականներին), Օլիմպիական մարզահամալիրը (1963–1964 թվականներին), Սուրբ Մարիամի տաճարը (1964 թվականին) և այլն։ Տոկիոյում են անցկացվել 18-րդ օլիմպիական խաղերը (1964 թվական)։ Տոկիոյում ապրում է 50–60 հայ, գործում է հայագիտական կենտրոն, տարեկան 7–8 անգամ լույս է տեսնում «Արարատ» թերթիկը՝ հայերի և Հայաստանով հետաքրքրվող ճապոնացիների համար։

Քույր քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Geography of Tokyo»։ Tokyo Metropolitan Government 
  2. «Japan's Local Government System»։ Tokyo Metropolitan Government։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 11, 2013-ին։ Վերցված է August 5, 2013 
  3. «World Urbanization Prospects: The 2014 Revision Population Database»։ United Nations։ Վերցված է August 10, 2014 
  4. 4,0 4,1 Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Tōkyō" in Japan Encyclopedia, pp. 981–982, p. 981, at Google Books; "Kantō" in p. 479, p. 479, at Google Books
  5. Fortune։ «Global Fortune 500 by countries: Japan»։ CNN։ Վերցված է July 22, 2011 
  6. «GaWC – The World According to GaWC 2008»։ Lboro.ac.uk։ April 13, 2010։ Վերցված է October 29, 2010 
  7. «Tokyo Tops Among Global Travelers, According To TripAdvisor World City Survey»։ TripAdvisor։ TripAdvisor LLC։ May 20, 2014։ Վերցված է September 1, 2014 
  8. «2015 Cost of Living Rankings»։ Mercer։ Mercer LLC։ June 17, 2015։ Վերցված է October 17, 2015 
  9. «Uptown top ranking»։ The Economist։ June 17, 2015։ Վերցված է October 17, 2015 
  10. «The Monocle Quality of Life Survey 2015 – Film» 
  11. «Tokyo is Michelin's biggest star»։ The Times։ November 20, 2007 
  12. (ճապոներեն) "「ミシュランガイド東京・横浜・鎌倉2011」を発行 三つ星が14軒、二つ星が54軒、一つ星が198軒に", Michelin Japan, November 24, 2010.
  13. «Safe Cities Index 2015 Infographic – NEC: Safe Cities»։ January 7, 2015 
  14. «QS Best Student Cities 2016»։ Top Universities 
  15. Room, Adrian. Placenames of the World. McFarland & Company (1996), p360. 0-7864-1814-1.
  16. US Department of State. (1906). A digest of international law as in diplomatic discussions, treaties and other international agreements (John Bassett Moore, ed.), Volume 5, page 759; excerpt, "The Mikado, on assuming the exercise of power at Yedo, changed the name of the city to Tokio".
  17. Fiévé, Nicolas & Paul Waley (2003)։ Japanese Capitals in Historical Perspective: Place, Power and Memory in Kyoto, Edo and Tokyo։ էջ 253 
  18. "明治東京異聞~トウケイかトウキョウか~東京の読み方" Tokyo Metropolitan Archives (2004). Retrieved on September 13, 2008. (ճապոներեն)
  19. Nussbaum, "Provinces and prefectures" at p. 780, p. 780, at Google Books
  20. McClain, James James (1994)։ Edo and Paris: Urban Life and the State in the Early Modern Era։ էջ 13 
  21. Sorensen Andre (2004)։ The Making of Urban Japan: Cities and Planning from Edo to the Twenty First Century։ էջ 16 
  22. Naitō Akira (2003)։ Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History։ էջ 33,55 
  23. Naitō Akira (2003)։ Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History։ էջեր 182–183 
  24. Naitō Akira (2003)։ Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History։ էջ 186 
  25. Naitō Akira (2003)։ Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History։ էջ 188 
  26. «History of Tokyo»։ Tokyo Metropolitan Government։ Արխիվացված օրիգինալից-ից October 12, 2007-ին։ Վերցված է October 17, 2007 
  27. «Tokyo-Yokohama earthquake of 1923»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է October 10, 2014 
  28. Tipton, Elise K. (2002)։ Modern Japan: A Social and Political History։ Routledge։ էջ 141։ ISBN 0-585-45322-5 
  29. «9 March 1945: Burning the Heart Out of the Enemy»։ Wired։ Condé Nast Digital։ 9 March 2011։ Վերցված է 8 August 2011 
  30. «1945 Tokyo Firebombing Left Legacy of Terror, Pain»։ Common Dreams 
  31. Cybriwsky Roman (1997)։ Historical Dictionary of Tokyo։ Lanham, MD: Scarecrow։ էջ 22 
  32. Hewitt Kenneth (1983)։ «Place Annihilation: Area Bombing and the Fate of Urban Places»։ Annals of the Association of American Geographers 73 (2): 257–284։ doi:10.1111/j.1467-8306.1983.tb01412.x 
  33. «Tokyo Narita International Airport (NRT) Airport Information (Tokyo, Japan)»։ Վերցված է October 10, 2014 
  34. «Rail Transport in The World's Major Cities» (PDF)։ Japan Railway and Transport Review։ Վերցված է October 17, 2007 
  35. Saxonhouse Gary R. (ed.), Robert M. Stern (ed.) (2004)։ Japan's Lost Decade: Origins, Consequences and Prospects for Recovery։ Blackwell Publishing Limited։ ISBN 1-4051-1917-9 
  36. «Shift of Capital from Tokyo Committee»։ Japan Productivity Center for Socio-Economic Development։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 25, 2007-ին։ Վերցված է October 14, 2007 
  37. «Policy Speech by Governor of Tokyo, Shintaro Ishihara at the First Regular Session of the Metropolitan Assembly, 2003»։ Tokyo Metropolitan Government։ Արխիվացված օրիգինալից-ից November 3, 2007-ին։ Վերցված է October 17, 2007 
  38. «Despite Major Earthquake Zero Tokyo Buildings Collapsed Thanks to Stringent Building Codes»։ Վերցված է October 11, 2011 
  39. Williams Carol J. (March 11, 2011)։ «Japan earthquake disrupts Tokyo, leaves capital only lightly damaged»։ Los Angeles Times։ Վերցված է October 11, 2011 
  40. «Tokyo Radiation Levels- Metropolis Magazine»։ Վերցված է April 25, 2012 
  41. «Tokyo radiation levels – daily updates – April»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 19, 2011-ին։ Վերցված է October 11, 2011 
  42. «IOC selects Tokyo as host of 2020 Summer Olympic Games»։ Վերցված է October 10, 2014 
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png