Ոսկեղջյուր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox map.png
Ոսկեղջյուր
թուրք.՝ Haliç

Ոսկեղջյուրի համայնպատկերը Բալաթից
Կոորդինատներ
Երկիր Թուրքիա
Տեղագրություն Ստամբուլ
Ջրատարածություն Բոսֆոր/ Ատլանտյան օվկիանոս
Ջրափնյա գծի երկարությունը 18 կմ
Ամենամեծ խորությունը 40 մ
Աղիությունը 20,6 ‰
Պարզությունը 5,5 մ
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում

Ոսկեղջյուր (թուրք.՝ Haliç; հունարեն՝ Κεράτιος Κόλπος), նեղ կոր ծոց, որը թափվում է Բոսֆորի նեղուցը Մարմարա ծովի հետ հատման վայրում: Հիմնականում գտնվում է Ստամբուլի տարածքում՝ բաժանելով քաղաքի եվրոպական հատվածը հյուսիսային և հարավային հատվածների: Ոսկեղջյուրի գետաբերանի մոտ ժամանակին եղել է Բյուզանդիոն գաղութը, որի տարածքում էլ հետագայում կառուցվեց Կոստանդնուպոլիս քաղաքը:

Ծոցի ափերին են գտնվում պատմական Գալաթա, Ֆեներ, Բլաքերնա, Բալաթ, Էյուպ, Քասըմփաշա թաղամասերը: Միջնադարից սկսած այստեղ բնակվել են կոստանդնուպոլսի հրեաներ և իտալացի առևտրականներ: Բյուզանդական ժամանակաշրջանում Ոսկեղջյուրի հյուսիսային ափին գոյություն է ունեցել Ջենովայի հանրապետությանը ենթակա գաղութ, իսկ օսմանյան ժամանակաշրջանում Ոսկեղջյուրը եղել է քաղաքի ֆինանսական և առևտրային հատվածի բաղկացուցիչ մասը:

ՆԱՍԱ-ի արբանյակային լուսանկարը կատարված 2007 թվականին: Ոսկեղջյուրը գնում է քաղաքի եվրոպական հատվածի խորքերը

19-րդ դարում ճանապարհորդները անվանել են ծոցը «քաղաքի գեղեցկագույն հատված», իսկ 20-րդ դարում տեղանքը աղտոտվել է արտաքին անկառավարելի միգրացիայի և արդյունաբերական զարգացման արդյունքում: Ներկայումս Ոսկեղջյուրի ափերին են գտնվում Ստամբուլի աղքատ թաղամասերը, հատկապես Ֆաթիհը, ինչպես նաև քաղաքի պատմական թաղամասերը և Սարայբուրնու թերակղզին:

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստրաբոնը ծովածոցը անվանել է «Բյուզանդիայի եղջյուր»՝ նկատի ունենալով ծոցի ձևը:

«Ծովածոցը, որը հոսում է բյուզանդացիների մոտով, հոսում է արևմտյան ուղղությամբ մոտավորապես 60 ստադիա՝ նմանվելով եղնիկի եղջյուրի: Այն ճյուղավորվում է մի քանի մասերի»[1]

Ոսկեղջյուրը (եբր.՝ Χρυσόκερας‎) անվանումը ծովածոցը ստացել է շատ ավելի ուշ, որը երևի թե կապված է առևտրական կարևորության հետ: Բացի հայերենից, ռուսերենից և անգլերենից, Ոսկեղջյուր անվանումը կիրառելի է նաև այլ լեզուներում. գերմաներենում՝ Goldenes Horn, իտալերենում՝ Corno d’Oro, ֆրանսերենում՝ Corne d’Or, իսպաներենում՝ Cuerno de Oro: Ոսկեղջյուրի ժամանակակից հունարեն անվանումը ունի ավելի չեզոք բնույթ՝ Κεράτιος κόλπος՝ «Եղջյուրի տեսք ունեցող ծոց», իսկ թուրքերեն՝ Haliç, որը թարգմանաբար ուղղակի նշանակում է ծոց:

Կամուրջներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոսկեղջյուրի վրա կառուցված են Գալաթայի կամուրջը, Գալաթայի հին կամուրջը (չի օգտագործվում), Աթաթուրքի կամուրջը, Հալիչ կամուրջը և Ոսկեղջյուրի կամուրջը:

Երկրաբանական պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծովածոցը Բոսֆորի հետ ենթադրաբար ձևավորվել է մ.թ.ա. 6000-ական թվականներին: Համաձայն սևծովյան ջրհեղեղի տեսության, Միջերկրական ծովի ջրերի լիտոսֆերային ապարների դիսլոկացիայի արդյունքում բարձրացել է Սև ծովի մակարդակը: Արդյունքում էլ ձևավորվել են Ոսկեղջյուրը և Բոսֆորը[2]: Տարածքի առաջին բնակեցումը եղել է այս իրադարձություններից մոտ 1000 տարի ավելի վաղ[3]:

Ջրագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուլեյմանիե մզկիթը նկարված Ոսկեղջյուրից

Ոսկեղջյուրը իր տեսքով հիշեցնում է գետ, որը ունի մոտ 8 կիլոմետր երկարություն և 90- 700 Մետր լայնություն: Հիմնականում սնվում է Ալիբեյ սու և Քյաղըթհանե սու վտակներով[4]: Դրանք գտնվում են ծովածոցի «ակունք»ի մոտ Քյաղըթհանե և Էյուպ թաղամասերի մոտ: Օսմանյան ժամանակաշրջանում տեղանքը կոչվել է «Եվրոպայի քաղցրահամ ջրեր» և հանդիսացել են հանգստի գոտի[5]:

Էյուպից դեպի հարավ ծովածոցը նավարկելի է, ունի մի քանի նավամատույց և չորս կամուրջ[6]: Գետաբերանի մոտ Ոսկեղջյուրը ունի մաքսիմալ 40 մետր խորություն:

Ծովածոցի ափերը թեք են, որոնց թիկունքը պատված են ցածր բլուրներով: Հարավային ափերի բլուրները ունեն 40- 60 մետր բարձրություն (Կոստանդնուպոլսի լեգենդար յոթ բլուրները), իսկ հյուսիսային ափի բլուրները՝ 80 մետր: Բոսֆորի և Ոսկեղջյուրի պայմանական սահմանագիծը համարվում է Գալաթայի կամուրջը:

Բոսֆորի նման, ծոցը ունի ջրի երկու ընդգծված շերտ: Ստորին շերտի ջրերը գալիս են Մարմարա ծովից: Գետաբերանի մոտ ջրի աղիությունը հասնում է 36 պրոմիլլեի: Ջրի վերին շերտը գալիս է Սև ծովից: Շերտի աղիությունը մոտ է Բոսֆորի ցուցանիշին՝ 16- 21 պրոմիլե[7]:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ստրաբոն Աշխարհագրություն: Գիրք VII. — М: «Ладомир», 1994.
  2. Berilgen, M. M., Özaydın, I. K., and Edil, T. B. A case history: Dredging and Disposal of Golden Horn Sediments (en) // Geotechnics of High Water Content Materials. — 2000. — № 1374.
  3. Sengül Aydingün Early Neolithic discoveries at Istanbul (en) // Antiquity : Квартальное обозрение мировой археологии. — 2009. — Т. 83. — № 320.
  4. John Freely The Strait and the City // Istanbul: The Imperial City. — London: Penguin Books, 1998. — С. 3. — ISBN 978-0-14-192605-6
  5. Базили К. М. Глава X // Очерки Константинополя. — СПб: Типография Н. Греча, 1835. — С. 220.
  6. De Amicis, Edmondo Galata // Constantinople (1878). — New York and London: G. P. Putnam's Sons, 1894. — С. 60. — 326 с.
  7. S. Albayrak, N. Balkis, H. Balkis, A. Zenetos, A. Kurin, S. Ü. Karhan, S. A Lar, M. Balci [http://www.medit-mar-sc.net/files/201011/25-131635408_MMS_v11n2_ALBAYRAK.pdf Golden Horn Estuary: Description of the ecosystem and an attempt to assess its ecological quality status using various classification metrics] (en) // Mediterranean Marine Science : научный журнал. — 2010. — № 2 (11). — С. 295-313.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]