Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք
թուրք.՝ Mustafa Kemal Atatürk
Ataturk1930s.jpg
Ծնվել է մայիսի 19, 1881({{padleft:1881|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:19|2|0}})[1][2][3][4]
Ծննդավայր Սալոնիկ, Հունաստան[5][6][7][8]
Մահացել է նոյեմբերի 10, 1938({{padleft:1938|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})[5][2][9][10][3] (57 տարեկանում)
Մահվան վայր Ստամբուլ, Թուրքիա[5] կամ Դոլմաբահչե, Բեշիկտաշ[11]
Քաղաքացիություն Flag of Turkey.svg Թուրքիա[12][13][14]
Կրթություն Turkish Military Academy, Ottoman Military College և Մանաստիրի ռազմական բարձրագույն դպրոց
Մասնագիտություն քաղաքական գործիչ և սպա
Ամուսին Լատիֆե Ուշաքլըգիլ
Ծնողներ հայր՝ Ալի Ռըզա Էֆենդի, մայր՝ Զյուբեյդե Հանըմ
Զբաղեցրած պաշտոններ Թուրքիայի նախագահ և Թուրքիայի Մեծ Ազգային Ասամբլեայի անդամ
Քաղաքական կուսակցություն Հանրապետական ժողովրդավարական կուսակցություն
Պարգևներ և
մրցանակներ
Անդամություն Միության և Առաջադիմության Կոմիտե
Երեխաներ Սաբիհա Գյոքչեն և Ülkü Adatepe
Ստորագրություն
Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg
Mustafa Kemal Atatürk Վիքիպահեստում

Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը (թուրք.՝ Mustafa Kemal Atatürk, (մայիսի 19, 1881({{padleft:1881|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:19|2|0}})[1][2][3][4], Սալոնիկ, Հունաստան[5][6][7][8] - նոյեմբերի 10, 1938({{padleft:1938|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})[5][2][9][10][3], Ստամբուլ, Թուրքիա[5] և Դոլմաբահչե, Բեշիկտաշ[11]), թուրքական բանակի սպա, հեղափոխական, հանդիսանում է Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիրը՝ լինելով հանրապետության առաջին նախագահը 1923-1938 թվականների ընթացքում: Գաղափարական տեսանկյունից ծայրահեղական և ազգայնմոլ է, իսկ նրա քաղաքականությունը և գաղափարախոսությունը հայտնի է քեմալիզմ անվամբ:

Աթաթուրքը հայտնի է դարձել այն ժամանակ, երբ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Գալիպոլիի ճակատամարտում ապահովել է Օսմանյան կայսրության հաղթանակը[15]: Առաջին համաշխարհային պատերազմում կայսրության պարտությունից և դրան հետևած կազմալուծումից հետո նա ղեկավարել է թուրքական ազգային շարժումը, որը պայքարում էր ընդդեմ Դաշնակից պետությունների, որոնք ցանկանում էին իրար մեջ բաժանել Թուրքիայի հիմնական տարածքները: Ստեղծելով տարածքային կառավարություն Թուրքիայի ներկայիս մայրաքաղաք Անկարայում՝ նա կարողացել է հաղթել Դաշնակիցների ուղարկած ուժերին. այն հետագայում հայտնի է դառնում թուրքական ազատագրական պատերազմ անունով: Նա, այնուհետև, վերացրեց արդեն իսկ քայքայված Օսմանյան կայսրությունը և դրա փոխարեն հայտարարեց Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրման մասին: Որպես նորաստեղծ Թուրքիայի Հանրապետության նախագահ՝ Աթաթուրքը իրականացրեց քաղաքական, տնտեսական և մշակութային բարեփոխումներ, որի վերջնական նպատակն էր ստեղծել ժամանակակից, առաջադեմ և աշխարհիկ ազգ-պետություն: Նա տարրական կրթությունը դարձրել է անվճար և պարտադիր՝ բացելով հազարավոր նոր դպրոցներ ողջ երկրի տարածքում: Նա նաև ներկայացրեց լատինատառ թուրքական այբուբենը, որը փոխարինեց օսմանյան այբուբենին: Թուրք կանայք ձեռք բերեցին քաղաքական և քաղաքացիական հավասար իրավունքներ Աթաթուրքի նախագահության շրջանում՝ առաջ անցնելով շատ արևմտյան երկրներից[16]: Մասնավորապես № 1580 հոդվածով կանայք 1930 թվականի ապրիլի 3-ին ստացան իրավունք՝ մասնակցելու տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններին, իսկ մի քանի տարի անց՝ 1934 թվականին, ընտրություններին մասնակցելու ամբողջական իրավունք ստացան՝ շատ ավելի շուտ, քան աշխարհի շատ այլ երկրներ[17]:

Աթաթուրքի կառավարությունը իրականացրել է թյուրքականացման քաղաքականություն՝ փորձելով ստեղծել միատարր և միավորված ազգ[18][19][20]: Մուսթաֆա Քեմալի ղեկավարության տարիներին ոչ թուրք փոքրամասնություններին պարտադրվել է հանրային վայրերում խոսել թուրքերեն[21], ոչ թուրք փոքրամասնությունների տեղանունները և ազգանունները պետք է փոփոխվեին՝ համապատասխան Ազգանվան մասին օրենքի[22][23]: 1934 թվականին թուրքական կառավարությունը նրան շնորհել է Աթաթուրք ազգանունը, որը նշանակում է «թուրքերի հայր», ի նշանավորումն նրա ունեցած դերի ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետության կառուցման գործում[24]: Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը մահացել է 1938 թվականի նոյեմբերի 10-ին 57 տարեկան հասակում Դոլմաբահչեի պալատում[25]. նախագահի պաշտոնում նրան հաջորդել է Իսմեթ Ինյոնյուն[26] և ի պատիվ նրա կատարվել է պետական հուղարկավորություն: 1953 թվականին կառուցվել է նրա պատկերազարդ դամբարանը, որը գտնվում է Խաղաղության զբոսայգում՝ ի պատիվ նրա հայտնի խոսքի՝ «Խաղաղություն հայրենիքում, խաղաղություն աշխարհում»:

1981 թվականին՝ Աթաթուրքի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ, ՄԱԿ-ը և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն հարգել են նրա հիշատակը՝ հայտարարելով «աշխարհում Աթաթուրքի տարի», և ընդունել են Աթաթուրքի հարյուրամյակի հետ կապված բանաձև՝ նրան բնութագրելով որպես <գաղութատիրության և իմպերիալիզմի դեմ առաջին պայքարի ղեկավար> և որպես «մարդկանց մեջ փոխըմբռնման ունակության և կայուն խաղաղության զարգացմանը նկատելի չափով աջակցած անձ, որը իր ողջ կյանքի ընթացքում աշխատել է զարգացնել ներդաշնակություն և համագործակցություն մարդկության շրջանում առանց խտրականության»[27][28]: Ի պատիվ Աթաթուրքի՝ Թուրքիայում և աշխարհի բազմաթիվ երկրներում կան շատ հուշարձաններ, նրա անունով են կոչվել բազմաթիվ տեղանուններ: Հունաստանի նախկին վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսը առաջադրել է Աթաթուրքի անունը 1934 թվականին Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի համար[29]:

(աուդիո)
[[:Պատկեր:JFKennedy November1963.ogg|]]
Օգնություն

Մանկություն և կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսթաֆա Քեմալը մոր՝ Զուբեյդե հանըմի (մեջտեղում) և քրոջ՝ Մաքբուլե Աթադանի հետ (ձախից)
Տունը, որտեղ ծնվել է Աթաթուրքը, Սալոնիկ (ներկայիս Հունաստանի Թեսաղոնիկե քաղաք)

Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը ծնվել է (իրական անունը Ալի Ռըզաօղլու Մուսթաֆա) 1881 թվականի սկզբներին Օսմանյան կայսրության Սալոնիկ քաղաքի (ներկայիս Հունաստանի Թեսաղոնիկե քաղաք)[30] Ահմեդ Սուբաշը թաղամասում կամ էլ Քոջա Քասըմ փաշա թաղամասի Իսլահանե փողոցում գտնվող տանը (այժմ՝ թանգարան): Նրա հայրը՝ Ալի Ռըզա էֆենդին, ոստիկանության սպա էր, զբաղվում էր փայտանյութի վաճառքով, իսկ մայրը՝ Զուբեյդե հանըմ: Էնդրյու Մանգոյի համաձայն նրա ընտանիքը մուսուլման էր, թուրքախոս և միջին խավի ներկայացուցիչ[31] , այնուամենայնիվ Ֆալիհ Ռըֆքը Աթայի, Վամըք Դ. Վոլքանի, Նորման Իցքովիչի, Մյուժգան Ջունբուրի, Նուման Քարթալի և Հասան Իզզեթթին Դինամոյի համաձայն Ալի Ռըզայի նախնիները թուրքերի էին, ծագում էին Անատոլիայի Այդըն նահանգի Սյոկեից[32][33][34][35][36][37]: Քեմալի մայրը շատերի համոզմամբ ուներ թուրքական ծագում[38][39], իսկ Շևքեթ Սուրեյյա Այդեմիրի համաձայն յուրյուքների էթնիկ թուրքական խմբի ժառանգորդ էր[40] : Այն պատճառով, որ օսմանյան շրջանում Սալոնիկում եղել է բավականաչափ հրեական փոքրամասնություն, Աթաթուրքի իսլամիստ հակառակորդները անընդհատ պնդում էին, որ նա դյոնմեի ժառանգորդ է (հրեաներ, ովքեր օսմանյան շրջանում ընդունել էին իսլամ)[41]: Այնուամենայնիվ, նրա նախնիները բնիկ Սալոնիկցի չէին, այլ այստեղ էին տեղափոխվել 19-րդ դարի վերջերին Օսմանյան կայսրության այլ նահանգներից: Ուրիշներն էլ պնդում էին, թե նրա մաշկի բաց գույնը, շեկ մազերը և կապույտ աչքերը կարող էին փաստել սլավոնական ժառանգության մասին[42][43][44]

Աֆեթ Ինանի համաձայն Աթաթուրքին Քեմալ անունը (նշանակում է կատարելություն) տվել է նրա մաթեմատիկայի ուսուցիչը՝ Ուսքյուփլու Մուսթաֆա էֆենդին՝ «հիանալով նրա ունակություններով և հասունությամբ»[45][46], իսկ Ալի Ֆուադ Ջեբեսոյի կարծիքով անվանակից լինելու պատճառով է ուսուցիչը տվել այդ անունը[47], սակայն Քեմալի կենսագիր Էնդրյու Մանգոն առաջարկել է այլ տեսակետ, թե նա կարող է այդ անունը ընտրած լինի որպես հարգանքի նշան ազգայնական պոետ Նամըք Քեմալի[48]: Փոքր տարիքից մոր խորհրդով Քեմալը հաճախել է կրոնական դպրոց, մի բան, որը նա անում էր դժկամությամբ: Ավելի ուշ հոր ուղղորդմամբ սկսել է հաճախել Շեմսի էֆենդի դպրոցը (առավել աշխարհիկ կողմնորոշմամբ մասնավոր դպրոց): Նրա ծնողները ցանկանում էին, որ Քեմալը հմտանա առևտրի ոլորտում, բայց 1893 թվականին Մուսթաֆա Քեմալը առանց նրանց տեղեկացնելու հանձնում է Սալոնիկի ռազմական դպրոցի (Selanik Askeri Rüştiyesi) ընդունելության քննություններ: 1896 թվականին ընդունվում է Մոնաստիրի ռազմական ակադեմիա: 1899 թվականի մարտի 14-ին[49] ընդունվում է Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կ.Պոլսի Շիշլի թաղամասում գտնվող Օսմանյան ռազմական ակադեմիա[50], որը ավարտում է 1902 թվականին: Հետագայում 1905 թվականի հունվարի 11-ին ավարտում է Կ.Պոլսում գտնվող Օսմանյան ռազմական քոլեջը[49]:

Աթաթուրքի հայրական պապի և տատի վերակառուցված տունը օսմայան Քոջաջըք գյուղում (ներկայիս Մակեդոնիա)

Ռազմական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավարտելուց կարճ ժամանակ անց Մուսթաֆա Քեմալը ձերբակալավել է հակամիապետական գործունեության համար: Մի քանի ամիս բանտարկությունից հետո ազատ է արձակվել Ռըզա փաշայի՝ իր նախկին դպրոցի տնօրենի օգնությամբ[51]: Ազատ արձակվելուց հետո Մուսթաֆա Քեմալը նշանակվել է Դամասկոսում գտնվող 5-րդ բանակի կապիտան Ալի Ֆուադի (Ջեբեսոյ) և Լյութֆի Մյուֆիթի (Օզդեշ) հետ միասին[52]: Նա միացել է բարեփոխիչ սպաների հեղափոխական գաղտնի կազմակերպությանը, որը ղեկավարում էր առևտրական Մուսթաֆա Էլվանը (Ջանթեքին). այն կոչվում էր Vatan ve Hürriyet («Հայրենիք և ազատություն»): 1907 թվականի հունիսի 20-ին նա առաջադրվում է կրտսեր կապիտանի աստիճանի (Kolağası) և 1907 թվականի հոկտեմբերի 13-ին նշանակում ստանում Մոնաստիրում գտնվող 3-րդ բանակի շտաբում[53]: Նա միացել Միություն և առաջադիմություն կուսակցությանը 322 անդամակցության համարով, սակայն հետագայում հայտնի է դառնում Միություն և առաջադիմություն կուսակցության ղեկավարության հասցեին շարունակ հնչող քննադատությունների համար: 1908 թվականի հունիսի 22-ին նշանակվում է վերահսկիչ Արևելյան Ռումելիայում Օսմանյան երկաթուղիներում (Doğu Rumeli Bölgesi Demiryolları Müfettişi)[53]: 1908 թվականի հուլիսին նա որոշակի դերակատարում է ունենում երիտթուրքերի հեղափոխության մեջ, որը զավթում է իշխանությունը սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ից և վերականգնում սահմանադրական միապետությունը:

Մուսթաֆա Քեմալը առաջարկում էր ապաքաղաքականացնել բանակը, առաջարկ, որը հավանության չարժանացավ Միություն և առաջադիմություն կուսակցության առաջնորդների կողմից: Արդյունքում նրան «աքսորում» են Տրիպոլիտանիայի վիլայեթ (ներկայիս Լիբիա, այդ ժամանակ՝ օսմանյան տարածք) 1908 թվականի վերջին այստեղ սկսած ցեղային խռովությունները ճնշելու պատրվակով[51]: Միկուշի համաձայն, սակայն, նա ինքն էր կամավոր ստանձնել այդ առաքելությունը: Քեմալը ճնշում է ապստամբությունը և վերադառնում Ստամբուլ 1909 թվականի հունվարին:

Մուսթաֆա Քեմալ բեյ (աջից 4-րդը) 1910 թվականի Պիկարդիայի զորաշարժի ժամանակ ֆրանսիացի գնդապետ Աուգուստե Էդուարդ Հիրշաուերի ճեպազրույցը լսելիս

1909 թվականի ապրիլին Ստամբուլում մի խումբ զինվորներ սկսում են հակահեղափոխություն (մարտի 31 միջադեպ): Մուսթաֆա Քեմալը կրկին մասնակցում է խռովությունների ճնշմանը[54]:

1910 թվականին նրան կանչում են Ալբանիայում գտնվող օսմանյան նահանգներ[55][56]: Այդ ընթացքում Իսա Բոլեթինին ղեկավարում էր ալբանական ապստամբությունը Կոսովոյում, իսկ Ալբանիայում խռովություններ էին սկսվել[57][58]: 1910 թվականին Մուսթաֆա Քեմալը հանդիպում է Էքերեմ Վլորայի հետ, որը ալբանացի քաղաքական գործիչ էր, գրող, Ալբանական անկախության հռչակագիրը ստորագրողներից մեկը[59][60]:

Ավելի ուշ՝ 1910 թվականի աշնանը, նա եղել է օսմանյան ռազմական ուժերի մեջ, որոնք մասնակցել են Ֆրանսիայում Պիկարդիայի զորաշարժերին[61], և 1911 թվականին կարճ ժամանակով ծառայել է Պատերազմի նախարարությունում (Harbiye Nezareti):

Իտալա-թուրքական պատերազմ (1911–12)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Իտալա-թուրքական պատերազմ
Հազարապետ Մուսթաֆա Քեմալ բեյը (ձախից) օսմանյան սպայի և բեդվինական ուժերի հետ Դերնայում, Տրիպոլիտանիայի վիլայեթ, 1912 թվական

1911 թվականին Մուսթաֆա Քեմալը նշանակում է ստացել օսմանյան Տրիպոլիտանիա վիլայեթում (ներկայիս Լիբիա)՝ մասնակցելու իտալա-թուրքական պատերազմին, հատկապես Բենգազիին, Դերնային և Թոբրուքին մոտ գտնվող 150,000 իտալական ուժերի դեմ պայքարելու համար[62], որոնց դիմադրելու էին 20,000 բեդվինները[63] և 8000 թուրքերը[63]: Իտալիայի՝ պատերազմ հայտարարելուց կարճ ժամանակ առաջ Լիբիայում գտնվող օսմանյան զորքերի բավականին մաս ուղարկվել էր օսմանյան նահանգ Եմեն՝ կասեցնելու խռովությունները, ուստի օսմանյան կառավարությունը իտալացիների դեմ հանդես եկավ ոչ բավարար ուժերով: Իսկ բրիտանական կառավարությունը, որը ռազմական տեսանկյունից դե յուրե ղեկավարում էր Եգիպտոսի և Սուդանի օսմանյան նահանգերը դեռևս 1882 թվականի Ուրաբի խռովությունից սկսած, օսմանյան կառավարությանը թույլ չտվեց Եգիպտոսի տարածքով օսմանյան օգնական ուժեր ուղարկել Լիբիա, պատճառ դառնալով նրա, որ այնպիսի զինվորներ, ինչպիսին էր Մուսթաֆա Քեմալը, Լիբիա գնան կա՛մ արաբի պես հագնված (ռսկի դիմելով ձերբակալվել Եգիպտոսում գտնվող բրիտանական իշխանությունների կողմից), կա՛մ էլ շատ քիչ հասանելի լաստանավերով (իտալացիները, ովքեր ունեին բարձրակարգ ծովային ուժեր, արդյունավետորեն վերահսկում էին Տրիպոլի տանող ծովային ճանապարհները): Այնուամենայնիվ, չնայած փոքր դժվարություններին՝ Մուսթաֆա Քեմալի ուժերը կարողացան բավականին շատ դեպքերում հետ մղել իտալացիներին Լիբիայում, օրինակ՝ 1911 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Թոբրուքի ճակատամարտում: 1812 թվականի հունվարի 16-17-ին Դերնայի ճակատամարտի ժամանակ, երբ Մուսթաֆա Քեմալը հարձակում էր գործում իտալացիների վերահսկողության տակ գտնվող Քասը Հարուն ամրոցի վրա, երկու իտալական ինքնաթիռներ օսմանյան ուժերի վրա ռումբեր են նետում, հարվածի արդյուքնում վնասված շենքից մի քարակտոր մտնում է Մուսթաֆա Քեմալի ձախ աչքը, սակայն նա տեսողությունը ամբողջությամբ չի կորցնում և շուրջ մեկ ամիս Կարմիր խաչում բուժում է ստանում: 1912 թվականի մարտի 6-ին Քեմալը դարձավ Դերնայի օսմանյան ուժերի հրամանատար: Մինչև 1812 թվականի հոկտեմբերի 18-ը՝ իտալա-թուրքական պատերազմի ավարտը, նա կարողանում է հաղթանակ տանել, վերագրավել քաղաքը և դրա հարակից շրջաները: Մուսթաֆա Քեմալը, Էնվեր բեյը, Ֆաթիհ բեյը և օսմանյան մյուս ռազմական հրամանատարները ստիպված են լինում վերադառնալ Օսմանյան կայսրություն՝ կապված 1912 թվականի հոկտեմբերի 8-ին սկսած Բալկանյան պատերազմով: Սրա շնորիհիվ օսմանյան կառավարությունը Օուչի պայմանագրով համաձայնվում է հանձնել Տրիպոլիտանիան, Ֆեզզան և Կիրենաիկան (այժմյան Լիբիան ձևավորած 3 նահանգները) Իտալական թագավորությանը. որը ստորագրվում է 10 օր անց՝ հոկտեմբերի 18:

Բալկանյան պատերազմներ (1912–13)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Բալկանյան պատերազմներ
1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Առաջին Բալկանյան պատերազմ 

1912 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Մուսթաֆա Քեմալը ժամանում է իր նոր շտաբ Գալիպոլիի թերակղզում և Առաջին Բալկանյան պատերազմի ընթացքում մասնակցում է Թրակիայի ափերին գտնվող Բուլայիրում ծովային հարձակմանը, որի հրամանատարն էր հազարապետ Ֆեթհի բեյը, բայց այս գրոհը հետ է մղվում է Գեորգի Թոդորովի 7-րդ Ռիլա հետևակային ստորաբաժանման կողմից[64], որը գտնվում էր Սթիլյան Կովաչևիչի բուլղարական 4-րդ բանակի հրամանատարության տակ[65]:

1913 թվականի հունիսին՝ Երկրորդ Բալկանյան պատերազմին, Մուսթաֆա Քեմալը մասնակցում էր Օսմանյան բանակային ուժերի կազմում[66], որը ղեկավարում էր կայմակամ (լեյտենանտ) Էնվեր բեյը, բուլղարացիներից վերագրավում է Թրակիայի աևելյան շրջանների մեծ մասը՝ այդ թվում Դիմետոկան և Էդիրնեն (Ադրիանապոլիս՝ Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը 1365-1453 թվականների ընթացքում):

1913 թվականին Քեմալը դառնում է օսմանյան ռազմական կցորդ բոլոր բալկանյան շրջանների համար (նրա գրասենյակը գտնվում էր Սոֆիայում, Բուլղարիա): 1914 թվականի մարտի 1-ին Քեմալը ստանում է փոխգնդապետի աստիճանի[49]:

Առաջին համաշխարհային պատերազմ (1914–18)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմ
1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Դարդանելի օպերացիա  
Գնդապետ Մուսթաֆա Քեմալ բեյը Գալիպոլիի խրամատներում իր զինվորների հետ, 1915 թվական
Գնդապետ Մուսաֆա Քեմալ բեյը օսմանյան սպաների հետ Գալիպոլիի ճակատամարտի ժամանակ, Չանաքքալե, 1915 թվական
Սուլթանի կողմից շնորհված պատվավոր համհարզի ժապավենով Մուսթաֆա Քեմալ փաշան որպես Յըլդըրըմ բանակային խմբի հրամանատար, 1918 թվական

1914 թվականին Օսմանյան կայսրությունը մտնում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ եվրոպական և մերձավորարևելյան ճակատներով՝ դաշնակցելով Կենտրոնական տերությունների (Քառյակ դաշինք) հետ: Գալիպոլիի ճակատամարտի ժամանակ Քեմալին հանձնարարվել էր կազմակերպել և ղեկավարել 19-րդ ստորաբաժանումը, որը կցված էր 5-րդ բանակին: Մուսթաֆա Քեմալը դառնում է առաջնագծի հրամանատար, երբ կարողանում է ճշտորեն կանխագուշակել, թե ուր է հարձակվելու Եռյակ դաշինքը, և դիրքավորվել և պայքար մղել այնպես մինչև հակառակորդը նահանջի: Գալիպոլիի ճակատամարտից հետո Մուսթաֆա Քեմալը ծառայում է Էդիրնեում մինչև 1916 թվականի հունվարի 14: Այնուհետև նա նշանակվում է Երկրորդ բանակի 16-րդ կորպուսի հրամանատար, ուղարկվում է Կովկասյան ճակատ այն բանից հետո, երբ ռուսները զանգվածային գրոհով հասնում են անատոլիական քաղաքներ: Օգոստոսի 7-ին Մուսթաֆա Քեմալը համախմբում է իր զորքերը և կազմակերպում հակագրոհ[67]: Նրա երկու ստորաբաժանումները գրավում են Բիթլիսը և Մուշը՝ խառնելով ռուսական հրամանատարության ծրագրերը[68]:

Հաղթանակից հետո Միություն և առաջադիմություն կուսակցության ղեկավարությունը առաջարկում է ստեղծել նոր բանակ Հիջազում (Մեքքա և Մեդինա) և նշանակել Մուսթաֆա Քեմալին հրամանտար, սակայն վերջինս հրաժարվեց այդ առաջարկից, և բանակը չկազմավորվեց[61]: Դրա փոխարեն 1917 թվականին մարտի 7-ին Մուսթաֆա Քեմալը 16-րդ բանակի հրամանատարից դարձավ Երկրորդ բանակի հրամանատար (Արևելյան ճակատ)՝ չնայած ցարական զորքերը շուտով դուրս բերվեցին, երբ սկսվեց Փետրվարյան հեղափոխությունը[61][67]:

1917 թվականի հուլիսին նա նշանակվում է 7-րդ բանակի հրամանատար՝ փոխարինելով Ֆևզի փաշային 1917 թվականի օգոստոսի 7-ին, վերջինս գտնվում էր գերմանացի գեներալ Էրիխ ֆոն Ֆալկենհայնի «Յըլդըրըմ» բանակային խմբի (այն բանից հետո, երբ 1917 թվականի դեկտեմբերին գեներալ Էդմունդ Ալենբայի բրիտանական ուժերը գրավեցին Երուսաղեմը, Էրիխ ֆոն Ֆալկենհայնին փոխարինեց Օտտո Լիման ֆոն Սանդերսը, որը 1918 թվականի սկզբներին դարձավ «Յըլդըրըմ» բանակային խմբի հրամանատարը) հրամանատարության տակ[61], Մուսթաֆա Քեմալը չի կարողանում համակրեպվել գեներալ ֆոն Ֆալկենհայնի հետ և Միրալայ Իսմեթ բեյի հետ միասին զեկույց է գրում մեծ վեզիր Թալեաթ փաշային, որը վերաբերում էր ստեղծված դժվարին դրությանը և պաղեստինյան ճակատում միջոցների անբավարարությանը: Սակայն Թալեաթ փաշան արհամարհում է նրանց դիտարկումները և հրաժարվում է իրականացնել նրանց առաջարկը՝ այն է ՝ ձևավորել առավել ամուր պաշտպանական գիծ հյուսիսում՝ օսմանյան Սիրիայի տարածքում (Բեյրութի, Դամասկոսի և Հալեպի վիլայեթների որոշ շրջաններում) թուրքերի հրամանատարությամբ և ոչ թե գերմանացիների[61]: Զեկույցի մերժմանը հետևում է այն, որ Մուսթաֆա Քեմալը պաշտոնաթող է լինում 7-րդ բանակի հրամանատարությունից և վերադառնում Կ.Պոլիս[61]: Այստեղ նրան հանձնարարվում է ուղեկցել արքայազնին (ապագա սուլթանին)՝ Մեհմեդ Վահիդեդդինին, դեպի Ավստրո-Հունգարիա և Գերմանիա նրա ճանապարհորդության ընթացքում[61]: Գերմանիայում գտնվելու ընթացքում Մուսթաֆա Քեմալը այցելում է արևմտաեվրոպական ճակատի գերմանական գիծ և գալիս է այն եզրահանգման, որ շուտով Կենտրոնական տերությունները պարտություն են կրելու պատերազմում[61]: Նա առանց վարանման, բացահայտորեն իր այս տեսակետը արտահայտում է Վիլհելմ II-ին և բարձրաստիճան գեներալներին[61]: Վերադարձի ժամանակ նա կարճ ժամանակով մնում է Կարլսբադում և Վիեննայում բուժում ստանալու համար[61]:

Երբ Մեհմեդ 6-րդ դառնում է Օսմանյան կայսրության նոր սուլթանը 1918 թվականի հուլիսին, նա կանչում է Մուսթաֆա Քեմալ փաշային Կ.Պոլիս և 1918 թվականի օգոստոսին նրան նշանակում Պաղեստինում 7-րդ բանակի հրամանատար[61]: 1918 թվականի օգոստոսի 26-ին Մուսթաֆա Քեմալը ժամանում է Հալեպ, այնուհետև գնում Նաբլուս, որտեղ գտնվում էր նրա շտաբը: 7-րդ բանակը պահում էր ճակատային գծի կենտրոնական հատվածները: Սեպտեմբերի 19-ին՝ Մեգիդդոյի ճակատամարտի ժամանակ 8-րդ բանակը պահում էր ափամերձ հատվածը, բայց շուտով Լիման փաշան հրամայում է 7-րդ բանակին գնալ հյուսիս, որպեսզի խանգարեն բրիտանացիների առաջխաղացումը դեպի Հորդանան գետը: 7-րդ բանակը շարժվում է դեպի Հորդանան գետը, սակայն ոչնչացվում է բրիտանական օդային ռմբակոծության հետևանքով 1918 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Նաբուլուսից նահանջելու ժամանակ[69]: Այնուամենայնիվ Մուսթաֆա Քեմալին հաջողվում է ձևավորել պաշտպանական գիծ Հալեպից հյուսիս: Լորդ Կինրոսսի համաձայն Մուսթաֆա Քեմալը պատերազմի ընթացքում միակ թուրք գեներալն էր, որը երբեք պարտություն չկրեց[70]:

Պատերազմն ավարտվում է Մուդրոսի զինադադարով, որը ստորագրվում է 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին: Օսմանյան կայսրության տարածքում գտնվող գերմանական և ավստրո-հունգարական զորքերին տրվում է որոշակի ժամանակ երկրի տարածքից դուրս գալու համար: Հոկտեմբերի 31-ին Քեմալը նշանակվում է «Յըլդըրըմ» բանակային խմբի հրամանատար՝ փոխարինելով Լիման ֆոն Սանդերսին: Նա կազմակերպում է Այնթափի քաղաքացիներին զենքերի բաժանում Դաշնակից երկրների դեմ պաշտպանական հնարավոր գործողությունների համար[61]:

Օսմանյան բանակում Մուսթաֆա Քեմալ փաշայի վերջին ակտիվ ծառայությունը այն էր, որ նա կազմակերպում է հարավային գծում մնացած օսմանյան զորքերի վերադարձը: 1918 թվականի նոյեմբերին «Յըլդըրըմ» բանակային խումը պաշտոնապես կազմալուծվում է, և 1918 թվականի նոյեմբերի 13-ին Մուսթաֆա Քեմալը վերդառնում է օսմանյան օկուպացված մայրաքաղաք Կ.Պոլիս[61]: Որոշ ժամանակ Կ.Պոլսում Քեմալն աշխատում է Պատերազմի նախարարության (Harbiye Nezareti) շտաբում և շարունակում է իր գործունեությունը այս քաղաքում մինչև 1919 թվականի մայիսի 16[61]: Դաշնակից երկրները (Մեծ Բրիտանիա, Իտալիա, Ֆրանսիա և հունական ուժերը) օկուպացնում են Անատոլիան: Կ.Պոլսի օկուպացիան, որին հաջորդում է Իզմիրի օկուպացիան (օսմանյան շրջանի երկու խոշորագույն քաղաքներրը), պատճառ դարձավ, որ բռնկվի թուրքական ազգային շարժումը և թուրքական անկախության պատերազմը[71]:

Թուրքիայի անկախության պատերազմ (1919–1922)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Թուրքիայի անկախության պատերազմ
Մուսթաֆա Քեմալ փաշան (աջից) Անկարայում Իսմեթ փաշայի հետ միասին (ձախից)

1919 թվականի մայիսի 9-ին Մուսթաֆա Քեմալը ժամանում է Սամսուն: Նրա առաջին նպատակն էր ազգային շարժում սկսել օկուպացիոն ուժերի դեմ: 1919 թվականի հունիսին Քեմալը ներկայացնում է Ամասիայի շրջաբերականը՝ հայտարարելով այն մասին, որ երկրի անկախությունը գտնվում է վտանգի տակ: Նա հուլիսի 8-ին հեռանում է օսմանյան բանակից և օսմանյան կառավարությունը ձերբակալության հրաման է տալիս: Ավելի ուշ նա դատապարտվում է մահվան:

Նշանավոր ազգայնականները Սվասի համաժողովի ժամանակ. ձախից աջ՝ Մուզաֆֆեր Քըլըչ, Ռաուֆ (Օրբայ), Բեքիր Սամի (Քունդուհ), Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք, Ռուշեն Էշրեֆ Ունայդըն, Ջեմիլ Ջահիթ (Թոյդեմիր), Ջևաթ Աբբաս (Գյուրեր):
Մուսթաֆա Քենալ փաշան 1923 թվականի մարտի 24-ին Մուսթաֆա Քեմալ փաշան Թայմ ամսագրի շապիկին, իսկ վերնագիրը՝ «Որտե՞ղ է թուրքն ինքն իր տերը»:

1919 թվականի սեպտեմբերի 4-ին Քեմալը Սվասում հրավիրում է համաժողով: Նրանք, ովքեր Դաշնակից երկրներին ընդդիմացել էին Թուրքիայի տարբեր նահանգներում ներկայացրին հռչակագիր, որը հայտնի է Misak-ı Millî (Ազգային ուխտ) անունով: Մուսթաֆա Քեմալը նշանակվում է համաժողովի գործադիր հանձնաժողովի ղեկավար: Սա Մուսթաֆա Քեմալին տվեց այն լեգիտիմությունը, որը նրա հետագա քաղաքականության մեջ անհրաժեշտ էր լինելու[72]:

Օսմանյան կառավարության վերջին ընտրությունները տեղի ունեցան 1919 թվականի դեկտեմբերին, որի ընթացքում քվեների մեծամասնությունը ստացավ «Անատոլիայի և Ռումելիայի իրավունքների պաշտպանության համագործակցությունը» (Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti), որը ղեկավարում էր Անկարայում մնացած Մուսթաֆա Քեմալը: Կառավարության չորրորդ և վերջին նիստը տեղի ունեցավ Կ.Պոլսում 1920 թվականի հունվարի 12-ին: Այն լուծարվեց 1920 թվականի մարտի 18-ին այն բանից հետո, երբ ընդունվեց Ազգային ուխտը: Մուսթաֆա Քեմալը հրավիրեց ազգային ընտրություններ՝ ձևավորելու թուրքական նոր կառավարությունը Անկարայում[73]՝ Ազգային մեծ ժողովը: 1920 թվականի ապրիլի 23-ին Ազգային մեծ ժողովի աշխատանքները սկսեցին խոսնակ Մուսթաֆա Քեմալի գլխավորությամբ. սա պատճառ դարձավ երկրում երկիշխանության ձևավորմանը:

1920 թվականի օգոստոսի 10-ին օսմանյան մեծ վեզիր Դամադ Ֆերիդ փաշան ստորագրեց Սևրի պայմանագիրը, որը ավարտին էր հասցնում Օսմանյան կայսրության բաժանման գործընթացը: Մուսթաֆա Քեմալը պնդում էր, որ պետությունը պետք է լիակատար անկախություն ունենա և պետք է թուրքական մեծամասնությունը շահերը պաշտպանվեն հենց «թուրքական հողի» վրա: Նա համոզում է Ազգային մեծ ժողովին ստեղծել Ազգային բանակ: Ազգային մեծ ժողովի բանակը դիմադրում էր խալիֆայության բանակին, որը աջակցություն էր ստանում Դաշնակիցների օկուպացիոն ուժերից և ուներ շտապ առաջադրանք կռվելու ընդդեմ Արևելյան ճակատում տեղակայված հայկական ուժերի, նաև հունական ուժերի դեմ, որոնք դեպի արևելք էին շարժվում Զմյուռնիայից (ներկայիս Իզմիր), որը նրանք գրավել էին 1919 թվականի մայիսին: 1920 թվականի հունվարին Մուսթաֆա Քեմալի ուժերը առաջանում են դեպի Մարաշ, որտեղ տեղի է ունենում Մարաշի ճակատամարտը ընդդեմ ֆրանս-հայկական լեգեոնի: Ճակատամարտը ուղեկցվեց թուրքերի հաղթանակով և 5000-12,000 հայերի զանգվածային կոտորածներով՝ ավելի նվազեցնելով շրջանում ապրող առանց այդ էլ քիչ հայ բնակչության թվաքանակը[74][75][76][77][78]:

Ազգային մեծ ժողովի ռազմական հաջողությունները Հայաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետության դեմ հնարավոր դարձան 1920 թվականի աշնանից, իսկ Հունաստանի դեմ ավելի ուշ[79]. այն ուղեկցվում էր բոլշևիկյան Ռուսաստանի կառավարության կողմից քեմալականներին ուղարկված ոսկու և զենք-զինամթերքի շարունակական աջակցությամբ ընդհուպ մինչև 1920 թվականի աշունը:

Հույն-թուրքական մի քանի ճակատամարտերից հետո հունական բանակը կարողանում է առաջանալ մինչև Սաքարյա գետը՝ Ազգային մեծ ժողովի գտնվելու վայրից ընդամենը 80 կիլոմետր հեռավորության վրա: 1921 թվականի օգոստոսի 5-ին Ազգային մեծ ժողովը Մուսթաֆա Քեմալին ներկայացնում է գլխավոր հրամանատարի պաշտոնին[80]: Դրան հետևած Սաքարյայի ճակատամարտում, որը տեղի ունեցավ 1921 թվականի օգոստոսի 23-ից մինչև սեպտեմբերի 13-ը, հունական ուժերը պարտություն կրեցին: Հաղթանակից հետո 1921 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ազգային մեծ ժողովը Մուսթաֆա Քեմալ փաշային տվեց մարշալի և գազիի կոչում:

Մուսթաֆա Քեմալ փաշան Քոջաթեփեի բլրի վրա Դումլուփընարի ճակատամարտի ժամանակ 1922 թվականի օգոստոսի 26-30

Դաշնակից երկրները, արհամարհելով Քեմալի հաջողությունները, հուսով էին պարտադրել Սևրի պայմանագրի ձևափոխված տարբերակը Անկարային՝ որպես խաղաղության համաձայնագիր, սակայն առաջարկը մերժվեց: 1922 թվականի օգոստոսին Քեմալը հարձակում սկսեց հունական զորքերի վրա Աֆյոնքարահիսարում, Դումլուփընարի ճակատամարտում թուրքական ուժերը վերահսկողություն հաստատեցին Զմյուռնիայի նկատմամբ 1922 թվականի սեպտեմբերի 9-ին[81]: Իսկ 1922 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Մուսթաֆա Քեմալը Ազգերի լիգային հեռագիր ուղարկեց, որտեղ նշվում էր, որ թուրք բնակչությունը այնքան է զայրացած, որ Անկարայի կառավարությունը պատասխանատու չէ կատարված զանգվածային կոտորածների համար[82]:

Թուրքիայի Հանրապետության կազմավորումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Լոզանի պայմանագիր  

Լոզանի կոնֆերանսը սկսեց 1922 թվականի նոյեմբերի 21-ին: Թուրքիան, որը ներկայացնում էր Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի (ԹԱՄԺ) ներկայացուցիչ Իսմեթ Ինյոնյուն, մերժում էր բոլոր այն առաջարկները, որոնք կարող էին վնասել թուրքական ինքնիշխանությանը[83], օրինակ՝ Թուրքիայի ֆինանսական համակարգի նկատմամբ վերահսկողությունը, կապիտուլյացիաները, Սևծովյան նեղուցները և այլ հարցեր: Չնայած նրան, որ կոնֆերանսի աշխատանքները դադարեցվեցին փետրվարի 4-ին՝ այն շարունակվեց ապրիլի 23-ից հետո՝ վերաբերելով հիմնականում տնտեսական հարցերին[68]: 1923 թվականի հուլիսի 24-ին ստորագրվում է Լոզանի պայմանագիրը հաղթող պետությունների և Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի միջև, ի դեպ վերջինս ճանաչվեց որպես Թուրքիայի կառավարություն:

1923 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Թուրքիան հռչակվեց հանրապետություն[84]: Այդուհետ այս օրը դարձել ազգային տոն[85]:

Նախագահության շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1rightarrow.png  Տե՛ս նաև Քեմալականություն 
1930 թվականին 7-րդ տարվա տոնակատարության հանդիպումից հետո կառավարության շենքից դուրս գալիս: Իսմեթ Ինյոնյու՝ Թուրքիայի երկրորդ նախագահը, ձախ կողմում:

Թուրքիայի Հանրապետության ստեղծումից հետո սկսեց երկրի արդիականացման գործընթացը: Նոր կառավարությունը սկսեց ուսումնասիրել արևմտյան տերությունների՝ Ֆրանսիայի, Շվեդիայի, Իտալիայի և Շվեյցարիայի սահմանադրությունները և ինստիտուտները, և համապատասխանեցրեց դրանք թուրք ազգի կարիքներին և առանձնահատկություններին: Հանրությունը, լավ տեղեկացված չլինելով Քեմալի մտադրություններին, ոգևորված էր. «Մենք վերադառնում ենք առաջին խալիֆների ժամանակաշրջանին»[86]: Մուսթաֆա Քեմալը բարձր պաշտոնների է նշանակում Ֆևզի Չաքմաքին, Քազըմ Օզալփին և Իսմեթ Ինյոնյուին, որպեսզի նրանք իրականացնեն բարեփոխումները: Մուսթաֆա Քեմալը մինչև կյանքի վերջ՝ 1938 թվական, իրականացրեց քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական բարեփոխումներ: Այսպիսով՝ նա թուրքական հասարակությունը հսկայական կայսրության մուսուլմանների մի մասը լինելուց վերածեց ժամանակակից, աշխարհիկ ազգ-պետության: Սա շատ դրական ազդեցություն ունեցավ թուրք հասարակության վրա, քանի որ այդուհետ դպրոցներում կարևորվում էր գիտությունն ու կրթությունը, իսկ իսլամը կենտրոնացված էր մզկիթներում և կրոնական վայրերում[87]:

Ներքին քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսթաֆա Քեմալի հիմնական նպատակն էր ամբողջացնել երկրի անկախությունը[88]:

Նա պարզաբանում էր իր տեսակետը՝

Aquote1.png ...ասելով լիակատար անկախություն՝ իհարկե նկատի ունենք տնտեսական, ֆինանսական, դատական, ռազմական, մշակութային լիակատար անկախություն և ազատություն: Նման անկախություններից զրկված լինելը հավասար է ազգի և պետության՝ բոլոր տեսակի անկախություններից զրկված լինելուն[89]: Aquote2.png


Նա իրականացնում էր տնտեսական, սոցիալական, մշակութային լայնածավալ բարեփոխումները՝ ձևավորելով նորաստեղծ Թուրքիայի Հանրապետության դատական, օրենսդրական և տնտեսական կառույցների կմախքները: Չնայած նրա համարվում է այդ բարեփոխումներից շատերի հեղինակը, սակայն դրանցից շատերը արդեն իսկ 20-րդ դարում օսմանյան մտավորականների շրջանում սովորական երևույթ էր, իսկ արդեն երիտթուրքերից հետո առավել բացահայտորեն արտահայտվեց[90]:

Մուսթաֆա Քեմալը բարեփոխումների ծրագիր է ստեղծում, իսկ յուրաքանչյուր փոփոխությունը բնորոշվում էր որպես «նետ», ուստի Թուրքիայի Հանրապետության գաղափարախոսությունը կոչվում էր «վեց նետեր» կամ քեմալական գաղափարախոսություն: Քեմալիզմի գաղափարախոսությունը հիմնվում էր Մուսթաֆա Քեմալի ռեալիզմի և պրագմատիզմի հայեցակարգի վրա[91]: Ըստ «վեց նետերի» սահմանվում էին ազգայնականության, ժողովրդականության և էտատիզմի սկզբունքները: Համաշխարհային քաղաքականության մեջ և իհարկե թուրքական վերնախավի շրջանում այս սկզբունքները նոր չէին: Պարզապես դրանք առանձնահատուկ էին այն պատճառով, որ արտահայտում էին մասնավորապես թուրք ազգի կարիքները: Սրա լավ օրինակ է աշխարհիկության սահմանումը՝ քեմալական աշխարհիկ պետությունը մեծապես տարբերվում էր քրիստոնեական պետություններից:

Պետության ձևավորումը, 1923–1924[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսթաֆա Քեմալ փաշան 1923 թվականին Մևլևիական եղբայրության անդամների հետ մինչև այն դարձավ անօրինական, իսկ նրանց դերվիշական շինությունը վերածվեց Ռումիի թանգարանի: Այս եղբայրությունը կարողացել է վերածվել ոչ քաղաքական կազմակերպության, որը մինչ օրս գործում է:
1924 թվականին Բուրսայում ելույթի ժամանակ
Քաղաքական սատիրա Ժողովրդահանրապետական կուսակցության նախագահ Մուսթաֆա Քեմալի միակուսակցական շրջանի վերաբերյալ, երբ վերջինս ընտրում է կուսակցության թեկնածուների, որոնք կարող էին լինել առավել հեռանկարային պատգամավորներ առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններում: Միակուսակցական պետության ընթացքում թեկնածուները ունեին միայն մեկ կուսակցության ցուցակի միանալու հնարավորություն:

Մուսթաֆա Քեմալը մինչև հանրապետության ստեղծումը հավատում էր, որ մարդկանց համար ինքինշխանությունը շատ կարևոր նշանակություն ունի, ուստի նոր հանրապետություն ստեղծելիս թուրք հեղափոխականները Կ.Պոլիսը ընկալում էին որպես կաշառակերության և անկումայնության կենտրոն: Օրինակ՝ նրանք պետության նոր մայրաքաղաքը դարձրին Անկարան և բարեփոխումների ենթարկեցին թուրքական փոստային ծառայությունը: Չնայած ժամանակին Անկարան գավառական քաղաք էր՝ դարձավ անկախության շարժման կենտրոն: Աթաթուրքը ցանկանում էր ձևավորել «Ազգյաին մեծ ժողովի ուղղակի կառավարում»[92], և պատկերացնում էր ներկայացուցչական ժողովրդավարություն, խորհրդարանական ինքիշխանություն, որտեղ խորհրդարանը կլիներ իշխանության միակ աղբյուրը[92]:

Հետագա տարիներին պետությունը կարիք ուներ հիմնավոր վերակառուցման, իսկ «Ազգյաին մեծ ժողովի ուղղակի կառավարումը» չէր կարող գոյատևել նման միջավայրում: Հեղափոխականները առերեսվում էին օսմանյան հին վարչակարգի աջակիցների առաջացրած խոչընդոտների հետ, ինչպես նաև առավել նոր գաղափարախոսությունների՝ կոմունիզմի և ֆաշիզմի: Մուսթաֆա Քեմալը նկատում էր 1920-30-ական թվականներին ֆաշիզմի և կոմունիզմի ուսմունքի հետևանքները և մերժում է երկուսն էլ[93]:

Նոր հանրապետության «սիրտը» Ազգային մեծ ժողովն էր, որը կազմավորվել էր Մուսթաֆա Քեմալի կողմից Թուրքիայի անկախության պատերազմի ժամանակ[94]: Ընտրությունները ազատ էին և օգտագործվում էր հավասարության վրա հիմնված ընտրական համակարգ, որը կատարվում էր ընդհանուր քվեարկությամբ[94]: Ազգային մեծ ժողովի պատգամավորները ներկայացնում էին թուրքական հասարկության քաղաքական տեսակետներն ու նախընտրությունները: Այն իրավունք ուներ ընտրել և վերահսկել թե՛ կառավարությունը, թե՛ վարչապետին: Ի սկզբանե այն հանդես էր գալիս նաև որպես օրենսդիր մարմին, որը վերահսկում էր գործադիր ճյուղը, իսկ եթե անհրաժեշտ էր՝ կարող էր հանդես գալ որպես ընտրական արդյունքները ամբողջացնող մարմին՝ համապատասխան 1921 թվականի Թուրքիայի սահմնադրության[94]: 1924 թվականի Թուրքիայի սահմանադրությունը սահմանեց իշխանությունների թույլ տարանջատում օրենսդիր և գործադիր մարմինների միջև, մինչդեռ դատական համակարգում այս երկուսի տարանջատումը կատարվում էր շատ խիստ ձևով: Հետագայում նախագահ դարձած Մուսթաֆա ՔԵմալը քաղաքական համակարգում ուժեղ դիրք գրավեց: Միակուսակցական համակարգը դե ֆակտո հաստատվեց 1925 թվականին, երբ ընդունվեց 1924 թվականի սահմանադրությունը: Ազգային մեծ ժողովի միակ քաղաքական կուսակցությունը «Ժողովուրդների կուսակցությունն» էր, որը հիմնադրվել էր 1923 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Մուսթաֆա Քեմալի կողմից (Սակայն կուսակցության համաձայն հիմնադրման տարեթիվը 1919 թվականի սեպտեմբերի 4-ն է՝ Սվասի կոնգրեսի բացման օրը): 1924 թվականի նոյեմբերի 10-ին կուսակցությունը վերանվանվեց Cumhuriyet Halk Fırkası կամ Ժողովուրդների հանրապետական կուսակցություն (fırka (կուսակցություն օսմաներեն) տերմինը 1935 թվականին փոխարիվեց նոր parti (կուսակցություն ժամանակակից թուրքերեն) բառով):

Քաղաքական անկախություն և խալիֆայությունը, 1924–1925[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խալիֆայության վերացումը Մուսթաֆա Քեմալի քաղաքական համակարգի բարեփոխման և ազգային ինքնիշխանության զարգացման մեջ կարևոր դեր ունեցավ: Վաղ դարերում մուսուլմանական մեծամասնության համար խալիֆայությունը սուննի իսլամի հիմնական քաղաքական հայեցակարգն էր[95]: Սուլթանության վերացումը ավելի հեշտ էր, քանի որ այդ ժամանակ խալիֆայության գոյատևումը բխում էր սուլթանության կողմնակիցների շահերից: Սա առաջացնում էր համակարգի պառակտում՝ նորաստեղծ հանրապետությունը մի կողմից և իսլամական կառավարությունը խալիֆի գլխավորությամբ մյուս կողմից, և Մուսթաֆա Քեմալը ու Իսմեթ Ինյոնյուն անհանգստանում էին, որ «սա սնուցում է այն հույսերը, որ իշխանությունը կվերադառնա խալիֆին»[96]: Աբդուլմեջիդ II-ը խալիֆ ընտրվեց սուլթանության վերացումից հետո (1922):

Խալիֆը ուներ իր գանձարանը, ինչպես նաև անձնական ծառայությունները, որը ներառում էր նաև ռազմական անձնակազմը. Մուսթաֆա Քեմալը ասում էր, որ սրա համար չկա ո՛չ «կրոնական», ո՛չ «քաղաքական» արդարացում: Նա կարծում էր, որ Աբդուլմեջիդ II հետևում է սուլթանների սկզբունքներին ներքին և արտաքին հարաբերություններում՝ ընդունելով և պատասխանելով օտարերկրյա ներկայացուցիչներին և պահեստային սպաներին, մասնակցելով պաշտոնական արարողություններին և տոնակատարություններին[97]: Նա ցանկանում էր միավորել խալիֆայության իշխանությունը Ազգային մեծ ժողովի իշխանության հետ: Նրա սկզբնական գործունեությունը սկսեց 1924 թվականի հունվարի 1-ին[98], երբ Ինյոնյուն, Չաքմաքը և Օզալփը համաձայնվեցին վերացնել խալիֆայությունը: Խալիֆը հայտարարեց, որ ինքը չի խառնվի քաղաքական գործերին[98]: 1924 թվականի մարտի 1-ին ԹԱՄԺ-ում (Թուրքիայի ազգային մեծ ժողով) Մուսթաֆա Քեմալը ասաց.

Aquote1.png Իսլամական կրոնը կաճի, եթե այն դադարի լինել քաղաքական գործիք, ինչպես եղել է նախկինում[99]: Aquote2.png


1924 թվականի մարտի 3-ին խալիֆայությունը պաշտոնապես վերացվեց, և նրա իշխանությունը փոխանցվեց Ազգային մեծ ժողովին: Մյուս մուսուլման ազգությունները քննարկեցին խալիֆայության վերացման Թուրքիայի միակողմանի որոշումը՝ արդյոք պետք է հաստատել Թուրքիայի կատարած քայլը, թե պետք է նշանակել նոր խալիֆ[98]: «Խալիֆայության համաժողովը» տեղի ունեցավ Կահիրեում 1926 թվականի մայիսին և ներկայացվեց բանաձև, որտեղ հռչակվում էր, որ խալիֆայությունը «անհրաժեշտություն է իսլամի համար», սակայն նրանց չի հաջողվում իրականություն դարձնել իրենց որոշումը[98]:

Եվս երկու իսլամական համաժողով տեղի ունեցավ Մեքքայում (1926) և Երուսաղեմում (1931), բայց փոխհամաձայնության գալ չհաջողվեց[98]: Թուրքիան չհամաձայնվեց խալիֆայության վերստեղծման գաղափարին և դա ընկալեց որպես հարձակում իր գոյության վրա:

1924 թվականի ապրիլի 8-ին վերացվեցին շարիաթական դատարանները՝ համապատասխան «Շարիաթական դատարանները վերացնելու և դատական կազմակերպության դրույթների փոփոխության մասին օրենքի»[100][101]:

Խալիֆայության վերացմանը հետևեցին պետական և կրոնական գործերի տարանջատմանն ուղղված երկար աշխատանքները: Կրթությունը այս հարցում հիմնաքարային էր: 1923 թվականին հիմնական կրթական հաստատությունների երեք խումբ կար: Ամենատարածված հաստատությունները մեդրեսեներն էին, որոնք ուսուցանում էին արաբերեն, Ղուրան: Երկրորդը տեսակը իդադի կամ սուլթանի (լիցեյ) կոչվող հաստատություններն էին, որոնք թանզիմաթական շրջանի բարեփոխիչների դպրոցներն էին: Վերջին խումբը ընդգրկում էր քոլեջներն ու փոքրամասնությունների դպրոցները օտար լեզուներով, որոնք օգտագործում էին կրթության ոլորտում ժամանակակից մեթոդները: Մեդրեսեների կրթությունը արդիականացվում էր[102]: Մուսթաֆա Քեմալը կրթական բարեփոխումը կապեց դոգմաներից ազգի ազատագրման հետ, որը ըստ նրա ավելի կարևոր էր, քան Թուրքիայի անկախության պատերազմը: Նա հայտարարում էր՝

Aquote1.png Այսօր մեր ամենակարևոր և ամենաարդյունավետ գործն ազգային կրթությունն է [միասնականացումը և արդիականացումը]: Մենք պետք է հաջողության հասնենք ազգային կրթության գործում: Ազգի անկախացումը ձեռք է բերվում հենց այս ճանապարհով[103]: Aquote2.png


1924 թվականի ամռանը Մուսթաֆա Քեմալը ամերիկացի կրթական բարեփոխիչ Ջոն Դյուիին հրավիրեց Անկարա՝ թուրքական կրթական բարեփոխման համար խորհուրդներ հարցնելու[102]: Հանրային կրթության նրա բարեփոխումները նպատակ ունեին քաղաքացիներին նախապատրաստելու հանրային կյանքում որոշակի դերակատարման համար՝ բարձրացնելով հանրության գրագիտության մակարդակը: Նա ցանկանում էր հաստատել պարտադիր հիմնական կրթություն թե՛ աղջիկների, թե՛ տղաների համար. դրանից հետո սա դարձավ հանրապետության համար ընթացիկ խնդիր: Մուսթաֆա Քեմալը նշում էր, որ Թուրքիայում կրթության մեջ հիմնական թիրախը այն էր, որ պետք է ձևավորել սերունդ, որը սնվում է «հանրային մշակույթով»: Պետական դպրոցները ստեղծում էին ընդհանուր ուսումնական ծրագիր, որը հայտնի դարձավ «կրթության միասնականացում» անունով:

Կրթության միասնականացումը ուժի մեջ մտավ 1924 թվականի մարտի 3-ին՝ Կրթության միասնականացման մասին օրենքով (№ 430): Նոր օրենքով կրթությունը դարձավ ներառական՝ ձևավորվելով քաղաքացիական հասարականության մոդելի վրա: Բոլոր դպրոցները իրենց ուսումնական ծրագիրը ներկայացնում էին Ազգային կրթության նախարարությանը՝ կառավարական կառույց, որը ձևավորվել էր այլ երկրների կրթության նախարարությունների օրինակով: Միաժամանակ հանրապետությունը վերացրեց երկու նախարարությունները և հոգևորականությանը դրեց կրոնական գործերի բաժնի ենթակայության տակ: Մեկ ուսումնական ծրագրով կրթության միասնականացումը վերջ դրեց «Օսմանյան կայսրության հոգևորականությանը», բայց ոչ կրոնական դպրոցներին. նրանք տեղափոխվեցին ավելի բարձր ուսումնական հաստություններ մինչև ավելի ուշ շրջանի կառավարությունները Մուսթաֆա Քեմալի մահից հետո վերականգնեցին դրանք միջնակարգ դպրոցներում:

Աթաթուրքը ցիլինդրով

1925 թվականի աշնան սկզբին Մուսթաֆա Քեմալը քաջալերում էր թուրքերին կրել ժամանակակից եվրոպական հագուստ[104]: Նա մտադրվել էր հրաժարվել Մերձավոր Արևելքին բնորոշ հագուստի սովորություններից և ավարտին հասցնել հագուստի հետ կապված մի շարք բարեփոխումներ, որոնք սկզբնապես սկսել էր Մահմուդ II[104]: Ֆեսը ստեղծվել էր սուլթան Մահմուդ II-ի կողմից 1826 թվականին՝ որպես Օսմանյան կայսրության արդիականացմանն ուղղված քայլ: 1925 թվականի «Գլխարկի մասին օրենքով» ֆեսի փոխարեն ներկայացվեցին արևմտյան ոճի գլխարկները: Մուսթաֆա Քեմալը առաջին հերթին այս գլխարկները պարտադիր դարձրեց քաղաքացիական ծառայողների համար[104]: Ուսանողների և պետական աշխատողների համար տարածվեցին ուղեցույցներ, որոնք ներկայացնում էին, թե ինչպես պատշաճ հագնվել. շատ քաղաքացիական ծառայողներ կամավոր կերպով ընդունեցին գլխարկի մասին օրենքը: 1925 թվականին Մուսթաֆա Քեմալը Կաստամոնուում՝ Անատոլիայի ամենապահպանողական քաղաքում, հանրային ելույթի ժամանակ կրում էր պանամա գլխարկ՝ փորձելով դրանով ցույց տալ, որ այս գլխարկը քաղաքակիրթ ազգերին է բնորոշ: Բարեփոխման վերջին հատվածը շեշտում էր, որ անհրաժեշտ է կրել արևմտյան կոստյումներ և փոխկապներ, ինչպես նաև եվրոպական ոճի գլխարկներ՝ հնադարյան կրոնական հագուստների փոխարեն, ինչպես օրինակ՝ քողը և չալման (գլխափաթթոց):

1925 թվականի, Աթաթուրքը պանամա գլխարկ գլխարկով Կաստամոնուի ելույթից հետո

Չնայած նրան, որ Քեմալը մեծ տեղ էր տալիս կանանց ժամանակակից հագուստներին, օրենքով հենց կանանց վերաբերող հատուկ հղում չի կատարվել այն պատճառով, որ նա կարծում էր, որ կանայք իրենց կամքով կընդունեն նոր հագուստը: Նա հանրային շատ առիթների ժամանակ լուսանկարվում էր կնոջ՝ Լաթիֆե Ուշաքլըգիլի հետ, որը իսլամական սովորույթի համաձայն ծածկվում էր գլուխը: Միևնույն ժամանակ նա հանրային աշխատանքների ժամանակ լուսանկարվում էր ժամանակակից եվրոպական հագուստով կանանց հետ: Սակայն Աթաթուրքի որդեգրյալ աղջրկները՝ Սաբիհա Գյոքչենը և Աֆեն Ինանը ներկայացնում էին թուրքական ապագա կնոջ իրական կերպարը: Նա գրում էր. «Կանանց կրոնական գլխաշորերը դժվարություն չեն առաջացնի... Այս հասարակ ոճը [գլխաշորի] հակասություններ չունի մեր հասարակության բարքերի և սովորությունների հետ»[105]:

1925 թվականի սեպտեմբերի 2-ին կառավարությունը որոշում կայացրեց սուֆիական եղբայրությունները և թեքքեները փակելու մասին: Մուսթաֆա Քեմալը հրամայեց, որ նրանց դերվիշական հաստատությունները վերածվեն թանգարանների, օրինակ՝ Քոնյայում Ռումիի թանգարանը (մևլևիական):

Խալիֆայության վերացումը և մյուս մշակութային բարեփոխումները խիստ դիմադրության հանդիպեցին: Պահպանողական ուժերին դա դուր չէր գալիս, նրանք սկսեցին հարձակումներ գործել քեմալական բարեփոխիչների վրա[98]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118650793 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 SNAC
  4. 4,0 4,1 Find a Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 Ататюрк Мустафа Кемаль // Большая советская энциклопедия: [в 28 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  6. 6,0 6,1 6,2 http://www.imdb.com/search/name?birth_place=Thessaloniki%2C+Greece&
  7. 7,0 7,1 7,2 https://www.pinterest.com/pin/290130400964165685/
  8. 8,0 8,1 8,2 http://www.britannica.com/EBchecked/topic/591866/Thessaloniki
  9. 9,0 9,1 9,2 http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/m/mustafakem539748.html
  10. 10,0 10,1 10,2 http://www.famousbirthdays.com/people/mustafa-ataturk.html
  11. 11,0 11,1 11,2 http://www.mygola.com/dolmabache-palace-p51726/images
  12. https://www.facebook.com/TheTurkishLanguageCenter
  13. http://www.imdb.com/list/ls002083719/
  14. http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22853007
  15. Zürcher, Turkey : a modern history, 142
  16. Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition
  17. Türkiye'nin 75 yılı , Tempo Yayıncılık, İstanbul, 1998, p.48,59,250
  18. Sofos Umut Özkırımlı & Spyros A. (2008)։ Tormented by history: nationalism in Greece and Turkey։ New York: Columbia University Press։ էջ 167։ ISBN 9780231700528 
  19. Toktas Sule (2005)։ «Citizenship and Minorities: A Historical Overview of Turkey’s Jewish Minority»։ Journal of Historical Sociology 18 (4)։ Վերցված է 7 January 2013 
  20. Jongerden edited by Joost, Verheij, Jelle։ Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870–1915։ Leiden: Brill։ էջ 300։ ISBN 978-90-04-22518-3 
  21. Kieser Hans-Lukas, ed. (2006)։ Turkey beyond nationalism: towards post-nationalist identities ([Online-Ausg.] ed.)։ London: Tauris։ էջ 45։ ISBN 9781845111410։ Վերցված է 7 January 2013 
  22. Öktem Kerem (2008)։ «The Nation's Imprint: Demographic Engineering and the Change of Toponymes in Republican Turkey»։ European Journal of Turkish Studies (7)։ Վերցված է 18 January 2013 
  23. Aslan Senem։ «Incoherent State: The Controversy over Kurdish Naming in Turkey»։ European Journal of Turkish Studies։ Վերցված է 16 January 2013։ «the Surname Law was meant to foster a sense of Turkishness within society and prohibited surnames that were related to foreign ethnicities and nations» 
  24. «Mustafa Kemal Atatürk'ün Nüfus Hüviyet Cüzdanı. (24.11.1934)»։ www.isteataturk.com։ Վերցված է 26 June 2013 
  25. «Turkey commemorates Atatürk on 78th anniversary of his passing»։ Hürriyet Daily News (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-11-21 
  26. Jayapalan N. (April 1999)։ Modern Asia Since 1900 (անգլերեն)։ Atlantic Publishers & Dist։ ISBN 9788171567515 
  27. «ATATURK: Creator of Modern Turkey»։ www.columbia.edu։ Վերցված է 2017-11-22 
  28. Landau Jacob M. (1984)։ Atatürk and the Modernization of Turkey (անգլերեն)։ BRILL։ ISBN 9004070702 
  29. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ nobel անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  30. Méropi Anastassiadou, Méropi Anastassiadou-Dumont (1997)։ Salonique, 1830–1912: une ville ottomane à l'âge des Réformes։ BRILL։ էջ 71։ ISBN 90-04-10798-3 
  31. Andrew Mango Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey, Overlook Press, 2002, 978-1-58567-334-6, p. 25, p.27ff. – "Feyzullah's family is said to have come from the country near Vodina (now Edhessa in western Greek Macedonia). The surname Sofuzade, meaning 'son of a pious man', suggests that the ancestors of Zübeyde and Ali Rıza had a similar background. Cemil Bozok, son of Salih Bozok, who was a distant cousin of Atatürk and, later, his ADC, claims to have been related to both Ali Rıza's and Zübeyde's families. This would mean that the families of Atatürk's parents were interrelated. Cemil Bozok also notes that his paternal grandfather, Safer Efendi, was of Albanian origin. This may have a bearing on the vexed question of Atatürk's ethnic origin. Atatürk's parents and relatives all used Turkish as their mother tongue. This suggests that some at least of their ancestors had originally come from Turkey, since local Muslims of Albanian and Slav origin who had no ethnic connection with Turkey spoke Albanian, Serbo-Croat or Bulgarian, at least so long as they remained in their native land. But in looks Atatürk resembled local Albanians and Slavs.[...] But there is no evidence that either Ali Riza or Zübeyde was descended from such Turkish nomads." page 28; "It is much more likely that Atatürk inherited his looks from his Balkan ancestors.[...] But Albanians and Slavs are likely to have figured among his ancestors."
  32. Falih Rıfkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, p. 17. (թուրքերեն)
  33. Vamık D. Volkan & Norman Itzkowitz, Ölümsüz Atatürk (Immortal Atatürk), Bağlam Yayınları, 1998, 975-7696-97-8, p. 37, dipnote no. 6 (Atay, 1980, s. 17)
  34. Cunbur, Müjgân. Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi, 2. cilt (2004), Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı: "Babası Ali Rıza Efendi (doğ. 1839), annesi Zübeyde Hanımdır, baba dedesi Hafız Ahmet Efendi, 14–15. yy.da Anadolu'dan göç ederek Makedonya'ya yerleşen Kocacık Yörüklerindendir."
  35. Kartal, Numan. Atatürk ve Kocacık Türkleri (2002), T.C. Kültür Bakanlığı: "Aile Selânik'e Manastır ilinin Debrei Bâlâ sancağına bağlı Kocacık bucağından gelmişti. Ali Rıza Efendi'nin doğum yeri olan Kocacık bucağı halkı da Anadolu'dan gitme ve tamamıyla Türk, Müslüman Oğuzların Türkmen boylarındandırlar."
  36. Dinamo, Hasan İzzettin.Kutsal isyan: Millî Kurtuluş savaşı'nın gerçek hikâyesi, 2. cilt (1986), Tekin Yayınevi.
  37. Mustafa Kemal Atatürk – memorial museum in village Kodzadzik in Municipality Centar Zupa.
  38. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ books%google%com%tr անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  39. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ p% 144 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  40. Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam: Mustafa Kemal, Birinci Cilt (1st vol.): 1881–1919, 14th ed., Remzi Kitabevi, 1997, 975-14-0212-3, p. 31. (թուրքերեն)
  41. Gershom Scholem, "Doenmeh", Encyclopaedia Judaica, 2nd ed.; Volume 5: Coh-Doz, Macmillan Reference USA, Thomson Gale, 2007, 0-02-865933-3, p. 732.
  42. Arnold Blumberg (1 January 1995)։ Great Leaders, Great Tyrants?: Contemporary Views of World Rulers who Made History։ Greenwood Publishing Group։ էջ 7։ ISBN 978-0-313-28751-0 
  43. A. Baran Dural (2007)։ His Story: Mustafa Kemal and Turkish Revolution։ iUniverse։ էջեր 1–2։ ISBN 978-0-595-85604-6 
  44. Whether, like most Macedonians, he had about him a touch of the hybrid —perhaps of the Slav or Albanian—can only be a matter for surmise. Atatürk: a biography of Mustafa Kemal, father of modern Turkey, Baron Patrick Balfour Kinross, Quill/Morrow, 1992, 0688112838, p. 8.
  45. Afet Inan, Atatürk hakkında hâtıralar ve belgeler, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1959, p. 8.
  46. «Mustafa Kemal Atatürk»։ Turkish Embassy website։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 September 2007-ին։ Վերցված է 7 August 2007 
  47. Ali Fuat Cebesoy, Sınıf arkadaşım Atatürk: okul ve genç subaylık hâtıraları, İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1967, p. 6. Benim adım Mustafa. Senin adın da Musfata. Arada bir fark olmalı, ne dersin, senin adının sonuna bir de Kemal koyalım.
  48. Mango, Atatürk, p. 37.
  49. 49,0 49,1 49,2 T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademlerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara: Genkurmay Başkanlığı Basımevi, 1972, p. 1. (թուրքերեն)
  50. Falih Fırkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, p. 29. (թուրքերեն)
  51. 51,0 51,1 Falih Rıfkı Atay: Çankaya, Pozitif Yayınları, İstanbıl, 2004 975-6461-05-5
  52. Mango, ibid, p. 37.
  53. 53,0 53,1 T.C. Genelkurmay Başkanlığı Yayınları, ibid, p. 2.
  54. Lord Kinross: Rebirth of a Nation (translation Ayhan Tezel), Sander yayınları, İstanbul,1972 p.68
  55. «1910, Albania broke a major uprising. Minister of War, Shefqet Mahmut Pasha, was personally involved in its printing. For this purpose decided to call his war headquarters Qemali Mustafa who was known as one of the generals prepared and laid him drafting the plan of operations. Mustafa at this time was in the Fifth Army Headquarters in Salonica.»։ Albania.dyndns.org։ Վերցված է 10 November 2012 
  56. «Mustafa Atatürk had assisted in the military operation in Albania in 1910»։ Zeriyt.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 August 2011-ին։ Վերցված է 10 November 2012 
  57. «1912 | Aubrey Herbert: A Meeting with Isa Boletini»։ Albanianhistory.net։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 October 2012-ին։ Վերցված է 29 October 2012 
  58. Enstehung und Ausbau der Königsdiktatur in Albanien, 1912–1939 Von Michael Schmidt-Neke
  59. «I remember well the meeting very interesting, I had casually with Mustafa Qemali in 1910, at the time, still a mere lieutenant»։ Albislam.com։ Վերցված է 10 November 2012 
  60. KUJTIME nga: Eqrem Bej Vlora. Ekrem Bey Vlora, Lebenserinnerungen – Teilband II: 1912–1925
  61. 61,00 61,01 61,02 61,03 61,04 61,05 61,06 61,07 61,08 61,09 61,10 61,11 61,12 61,13 Ana Britannica (1987) Vol. 2 (Ami – Avr): Atatürk, Mustafa Kemal. Page: 490.
  62. The History of the Italian-Turkish War, William Henry Beehler, page 96
  63. 63,0 63,1 The History of the Italian-Turkish War, William Henry Beehler, page 14
  64. Richard C. Hall, The Balkan Wars 1912–1913: Prelude to the First World War, Routledge, 2002, p. 81.
  65. Edward J. Erickson, Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913, Praeger, 2003, 0-275-97888-5, p. 255.
  66. «Kemal Ataturk | Biography, Reforms, Death, & Facts»։ Encyclopedia Britannica (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-11-21 
  67. 67,0 67,1 Lengyel, They called him Atatürk, 68
  68. 68,0 68,1 Kinross, Atatürk: The Rebirth of a Nation, 100
  69. «RAF History – Bomber Command 60th Anniversary»։ Raf.mod.uk։ Վերցված է 29 October 2012 
  70. Lord Kinross: Rebirth of a Nation (translation Ayhan Tezel), Sander yayınları, İstanbul,1972 p.210
  71. Mustafa Kemal Pasha's speech on his arrival in Ankara in November 1919
  72. Lord Kinross: Rebirth of a Nation (translation Ayhan Tezel), Sander yayınları, İstanbul,1972 p.293
  73. Ahmad, The Making of Modern Turkey, 50
  74. «Ataturk, Mustafa Kemal»։ Information about the Armenian Genocide։ Armenian National Institute։ Վերցված է 21 May 2013 
  75. Documents on British Foreign Policy, vol. vii, p. 303.
  76. Kerr. The Lions of Marash, p. 196.
  77. Kinross Lord (1992)։ Ataturk: a biography of Mustafa Kemal, father of modern Turkey (1st Quill ed.)։ New York: Quill/Morrow։ էջ 235։ ISBN 9780688112837։ Վերցված է 21 May 2013։ «In the whole operation some seven or eight thousand Armenians lost their lives, a massacre which, accompanied by others in the neighbouring areas, caused consternation in the capitals of Europe.» 
  78. Alayarian Aida (2008)։ Consequences of Denial: The Armenian Genocide։ Karnac Books։ էջ 18։ ISBN 1780493835 
  79. В. Шеремет. Босфор. Moscow, 1995, p. 241.
  80. editorial staff։ «A short history of AA»։ Anadolu Ajansı Genel Müdürlüğü։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 January 2008-ին։ Վերցված է 1 January 2008։ «Ikdam newspaper dated 9 August 1921, reproducing the dispatches of AA dated 5 August and 6th, 1921, announced that Mustafa Kemal Pasha was promoted to Chief Commander» 
  81. Greco-Turkish wars, Britannica CD 99
  82. James, Edwin L. "Kemal Won't Insure Against Massacres," New York Times, 11 September 1922.
  83. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, 365
  84. «Turkey - Declaration of the Turkish republic | history - geography»։ Encyclopedia Britannica (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-11-21 
  85. «Republic Day in Turkey»։ www.timeanddate.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-11-21 
  86. Mango, Atatürk, 394
  87. Baten, Jörg (2016)։ A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.։ Cambridge University Press։ էջ 226։ ISBN 9781107507180 
  88. Mango, Atatürk, 367
  89. Gerd Nonneman, Analyzing Middle East foreign policies and the relationship with Europe, Published 2005 Routledge, p. 204 0-7146-8427-9
  90. M. Şükrü Hanioğlu (9 May 2011)։ Ataturk: An Intellectual Biography։ Princeton University Press։ էջ 55։ ISBN 978-1-4008-3817-2։ Վերցված է 4 June 2013 
  91. Webster, The Turkey of Atatürk: social process in the Turkish reformation, 245
  92. 92,0 92,1 Mango, Atatürk, 362
  93. Landau, Atatürk and the Modernization of Turkey, 252
  94. 94,0 94,1 94,2 Koçak, Cemil (2005) "Parliament Membership during the Single-Party System in Turkey (1925–1945)", European Journal of Turkish Studies
  95. «Review: Revivalism, Shi‘a Style»։ The National Interest։ 3 January 2007։ Վերցված է 6 September 2013 
  96. Mango, Atatürk, 403
  97. Mango, Atatürk, 401
  98. 98,0 98,1 98,2 98,3 98,4 98,5 Majid Khadduri (2006) War and peace in the law of Islam, The Lawbook Exchange, Ltd., 1-58477-695-1-page 290-291
  99. Mango, Atatürk, 404
  100. M. Şükrü Hanioğlu (9 May 2011)։ Ataturk: An Intellectual Biography։ Princeton University Press։ էջ 158։ ISBN 978-1-4008-3817-2։ Վերցված է 5 June 2013 
  101. «1924»։ Ministry of Culture And Tourism։ Վերցված է 4 June 2013 
  102. 102,0 102,1 Wolf-Gazo, John Dewey in Turkey: An Educational Mission, 15–42.
  103. Republic of Turkey Ministry of National Education։ «Atatürk's views on education»։ T.C. Government։ Վերցված է 20 November 2007 
  104. 104,0 104,1 104,2 İğdemir, Atatürk, 165–170
  105. Quoted in Atatürkism, Volume 1 (Istanbul: Office of the Chief of General Staff, 1982), 126.