Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք
MustafaKemalAtaturk crop.jpg
Ծնվել է 1881[1]
Ծննդավայր Սալոնիկ[1]
Մահացել է նոյեմբերի 10, 1938({{padleft:1938|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:10|2|0}})
Մահվան վայր Ստամբուլ[1]
Քաղաքացիություն Flag of Turkey.svg Թուրքիա
Կրթություն Q3624140?, Q7855290? և Q7109936?
Մասնագիտություն քաղաքական գործիչ և սպա
Ամուսին Q464994?
Ծնողներ հայր՝ Q2372811?, մայր՝ Q2473445?
Զբաղեցրած պաշտոններ Թուրքիայի նախագահ
Քաղաքական կուսակցություն Q19079?
Պարգևներ և
մրցանակներ
Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան, Q599024?, Q1814133? և Q344339?
Անդամություն Միության և Առաջադիմության Կոմիտե
Հարազատներ քույր՝ Q4275586?
Երեխաներ Q459104?
Ստորագրություն Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg
Mustafa Kemal Atatürk Վիքիպահեստում

Մուստաֆա Քեմալ Աթաթյուրքը (թուրք.՝ Mustafa Kemal Atatürk, (1881թ. մայիսի 19 (պայմանական) - 1938թ. նոյեմբերի 10թուրք քաղաքական, ռազմական և պետական գործիչ, Թուրքական Հանրապետության հիմնադիրը և առաջին նախագահը։ Մասնակցել է 1908 թ. երիտթուրքերի հեղափոխությանը։ 1919 թ. Անատոլիայում գլխավորել է ազգայնական, քեմալիստական (իր անունով) շարժմանը, փաստացի կառավարելով իր իսկ գլխավորած Ներկայացուցչական կոմիտեի միջոցով Անտանտի տերությունների կողմից չգրավված տարածքը։

1923 թվականին հանրապետություն հռչակելուց հետո կատարել է բուրժուա-ազգայնական բնույթի բարեփոխումներ։ Պետությանը տրվեց աշխարհիկ բնույթ, մայրաքաղաքը Ստամբուլից տեղափոխվեց Անկարա, վերացվեց կրոնի գործերով նախարարությունը, պետականացվեց հոգևորականության ունեցվածքը, փակվեցին մուսուլմանական դպրոցները, կրթությունն ու արդարադատությունը հոգևորականության վերահսկողությունից հանձնվեցին պետության վերահսկողությանը։

Հետագա տարիներին ընդունվեցին եվրոպական նմուշի քրեական և քաղաքացիական օրենսգրքեր, արգելվեց բազմակնությունը, մտցվեց լատինական այբուբեն, մտցվեցին ազգանուններ, սահմանադրությունից հանվեց այն դրույթը, ըստ որի իսլամը հանդիսանում է պետական կրոն։

Այդ ամենի հետ մեկտեղ, 1924 թվականին թուրքական սահմանադրությունը Թուրքիայի բոլոր բնակիչներին հայտարարում էր թուրքեր, դրանով օրենսդրորեն արգելելով այդ երկրում ազգային փոքրամասնությունների գոյությունը, օրիկանականացնելով նրանց ասիմիլյացիան։
Մուստաֆա Քեմալի «աթաթյուրք» տիտղոսը թուրքերեն նշանակում է՝ թուրքերի հայր։

Մանկությունը և կրթությունը[խմբագրել]

Зюбейде — Աթաթուրքի մայրը

Ծնվել է 1880-1881 թվականներին օսմանյան Սալոնիկ քաղաքի Հոջակսիմ թաղամասում։ Հայրը փայտավաճառ Ալի Ռիզա էֆենդին էր, իսկ մայրը՝ Զլյումբեյդ խանումը։ Նրա հայրը արմատներով Ալբանիայից էր։ Ընտանիքում խոսում էին թուրքերեն և դավանում էին իսլամական կրոն։ Սակայն Քեմալի հակառակորդների մեջ տարածված էր այն կարծիքը, որ նրա հայրը հրեական դյոնմե աղանդի հետևորդն էր, որի կենտրոններից մկեն էր համարվում Սալոնիկը։ Քեմալը և նրա կրտսեր քույր՝ Մակբուլե Աթադանը, ընտանիքի միակ երեխաներն էին, ովքեր համեմատաբար երկար են ապրել. մնացած երեխաները վաղ տարիքում մահացել են։ Մուստաֆան եղել է եռանդուն երեխա, և ուներ տաքարյուն և չափազանք ինքնուրույն բնավորություն։ Նա չէր հանդուրժում շրջապատի կարծիքը, չէր սիրում փոխզիջման գնալ և միշտ ձգտում էր հետևել իր ընտրած ճանապարհին։ Իր մտածածն ուղղակի արտահայտելու սովորությունը հետագա կյանքում Մուստաֆային մեծ հոգսեր պատճառեց, և դրա պատճառով նա բազմաթիվ թշնամիներ ձեռք բերեց։

Մուստաֆայի մայրը՝ ջերմեռանդ մուսուլմանուհին, ուզում էր, որ իր որդին սովորի Ղուրանը, բայց նրա ամուսինը՝ Ալի Ռիզան հակված է Մուստաֆային ավելի ժամանակակից կրթություն տալու։ Ամուսիններն այդպես էլ համաձայնության չեն գալիս և Մուսատֆային տանում են իրենց թաղամասին մոտ գտնվող Խաֆիզա Մեհմեթի դպոցը։

1888 թվականն ընդունվում է Մակեդոնիայի Բիտգլայի անվան ռազմական դպրոց։

1899 թվականի մարտի 13-ին ընդունվում է մայրաքաղաք Ստամբուլում գտնվող Օսմանյան ռազմական քոլեջ (Mekteb-i Harbiye-i Şahane): Ի տարբերություն նախկին ուսումնական հաստատությունների, որտեղ իշխում էր հեղափոխական, ռեֆորմատորական տրամադրությունը, այս քոլեջը գտնվում է սուլթան Աբդուլ Համիդի 2-րդի խիստ հսկողության տակ։

1902 թվականի փետրվարի 10-ին ընդունվում է Ստամբուլում գտնվող Օսմանյան կայսրության գլխավոր շտաբ, որն ավարտում է 1905 թվականի հունվարի 11-ին։ Ակադեմիան ավարտելուց անմիջապես հետո նա ձերբակալվում է աբդուլհամիդյան ռեժիմի հակաօրինական քննադատության մեղադրանքով։ Մի քանի ամիս հսկողության տակ գտվելուց հետո ուղարկվում է Դամասկ, որտեղ 1905 թվականին ստեղծում է Վաթան (հայրենիք) հեղափոխական կազմակերպությունը։

Ծառայության սկիզբը և Երիտթուրքերը[խմբագրել]

1905-1907 թվականներին Լյուտֆի Մուֆտ բեմի հետ ծառայում է Դամասկում տեղակայված 5-րդ բանակում։ 1907 թվականին Մուստաֆա Քեմալի կոչումը բարձրանում է և ուղարկվում է Մոնաստիր քաղաքում գտվնվող 3-րդ բանակ։ Սալոնիկում սովորելու ընթացքում Քեմալը մասնակցում էր հեղափոխական շարժումների։ Ակադեմիան ավարտելուց անմիջապես հետո միացել է երիտթուրքերին և մասնակցել 1908 թվականի Երիտթուրքական հեղափոխության կազմակերպմանն ու իրականացմանը։ Ավելի ուշ երիտթուրքերի առաջնորդների հետ տարաձայնությունների պատճառով հեռանում է քաղաքական գործունեությունից։

1910 թվականին Մուստաֆա Քեմալը ուղորդվում է Ֆրանսիա, որտեղ ականատես է լինում միջկովկասյան ռազմական զորաշարժերին։ 1991 թվականին ծառայության է անցնում Ստամբուլի զինված ուժերի գլխավոր շտաբում։ 1911 թվականին իտալացիների հետ պատերազմի ժամանակ Քեմալը իր ընկերների մի խմբի հետ կռվում է Տոբրուկա և Դվերներ շրջաններում։ Նույն թվականի դեկտեմբերի 22-ին Մուստաֆա Քեմալը հաղթանակ է տանում իտալացիների նկատմամբ , իսկ 1912 թվականի մարտի 6-ին նշանակվում է օսմանական զորքերը Դենեյում կառավող դիրքերում։ 1912 թվականի հոկտեմբերին սկսվում է Բալկանյան պատերազմը, որին Մուստաֆա Քեմալը մասնակցում էր Գալիպոլիի և Բոլաիռայի ստորաբաժանումների հետ։ Նա մեծ դեր խաղաց բուլղարնեից Դիդիմոտխայչ ու Էդիրների հետ նվաճման հարցում։

1913 թվականին Մուստաֆային է հանձնվում Սոֆիայի ռազմական կցորդը, որտեղ նա 1914 թվականին ստանում է փոխգնդապետի կոչում։ Այստեղ Մուստաֆա Քեմալը ծառայում է մինչև 1915 թվականը, երբ նրան ուղորդում են Տեկիրդագ 19-րդ դիվիզիան ստեղծելու համար։

Քենալը Առաջին աշխարհամարտում[խմբագրել]

Աթաթուրք, Մուստաֆա Քեմալ
Մուստաֆա Քեմալը՝ բանակի հրամանատար (1918)

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում, Մուստաֆա Քեմալն հաջողությամբ ղեկավարում էր Չանակկալեի համար մղված ճակատամարտը։

1915 թվականի մարտի 18-ին անգլո-ֆրանսիական նավատորմը ցանակնում էր անցնել Դարդանելի նեղուցը, սակայն մեծ կորուստներ ունեցավ։ Դրանից հետո Անտատի հրամանատարությունը որոշում կայացրեց զորքերն իջեցնել Գալլիպոլի թերակղզոմ։ 1915 թվականի ապրիլի 25-ին Արիբուրնու հրվանդանի մոտ Մուստաֆա Քեմալի ղեկաված 19-րդ դիվիզիան կանգնեցնում է անգլո-ֆրանսիացիների առաջխաղացումը։ Այդ հաղթանակից հետոՄուստաֆա Քեմալը դառնում է գնդապետ։ 1915 թվականի հոկտեմբերի 5-7-ին անգլիական զորքերը կրկին անցնում էն հարձակման Արիբուրնի թերակղզուց։

Դարդանելյան գործողույթան սկզբին, ավստրալիակաև, նորզելանդական կորպուսների զորքերի Գալլիպոլլի թերակզի իջեցման ժամանակ, ճակատամարտի ամենաթեժ պահին՝ 1915 թվականի ապրիլի 25-ին, Մուստաֆա Քմելան իր 57-րդ գնդին ուղղված հրամանում գրել է. «Ես ձեզ չեմ հրամայում հարձակվել, ես հրամայում եմ ձեզ մահանալ: Մինչև մենք կմահանանք, այլ զորքեր և հրամանատարներ կկարողանան գալ և կանգնել մեր փոխարեն»: Ամբողջ 57-րդ գունդը մահանում է ճակատամարտի վերջում։ 1915 թվականի օգոստոսի 6-ից 15 գերմանացի սպա Օտտո Սանդերասայի և Քեմալի գլխավորած զորքերը կարողանում են կանխել Բրիտանական ուժերի առաջխաղացումը Սուվլա ծովածոցում։ Հետո հաջորդեցին հաղթանակաները Կիրեչտեպում (հոկտեմբերի 17) և Անաֆարտալարում (օգոստոսի 21):

Դարդանելի համար մղված պայքարից հետո զորքերի հրամանատարությամբ է զբաղվում Էդիրնենում և Դիարբեքիրում: 1916 թվականի ապրիլի 1-ին նա դառնում է դիվիզիայի հարամարնար և ստանձնում երկրորդ բանակի հրամանատարությունը։ Իր հրամանատարութամբ 1916 թվականի ապրիլին երկրորդ բանակը որոշ ժամանակ կարողանում է պահել Մուշն ու Բիթլիսը, բայց շուտով ռուսական զորքերը նրանց դուրս են մղում այդ տարածքներից։

Դամասկոսում և Հալեպում կարճատև ծառայությունից հետո վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս: Այստեղից թագաժառանգ արքայազնի՝ Վախիդետտոն Էֆֆենդիի հետ ուղևորվում է Գերմանիա՝ ճակատային գիծ տեսչական ստուգումներ իրականացնելու համար։ Վերադառնելուց հետո ունենում է առողջական խնդիրներ և ուղարկվում է Վիեննա Բադեն-Բադեն բուժվելու համար։

1918 թվականի օգոստոսի 15-ին վերադառնում է Հալեպ և ստանձնում 7-րդ բանակի հրամանատարությունը։ Նրա հրամանատարության ներքո իր բանակը կարողանում է հաջողությամբ պաշտպանվել անգլիական զորքերի հարձակումներից։

Մուդրոսկյան զիինադադարի ստորագրումից հետո նշանակվում է «Йылдырым» բանակի խմբի կողմից ղեկավարվող դիրքերում։ Այնուհետև 1918 թվականի նոյեմբերի 13-ին վերադառնում է Կոստանդինոպոլիս և աշխատանքի ացնում պաշտպանության նախարարությունում։

Անգորական իշխանության կազմավորումը[խմբագրել]

Մարշալ Աթաթուրք

Պորտի ռազմական գործերի դադարեցման պայմանագիրը ստորագրելը ստիպում է անցնել պլանաչափ զինաթափման և օսմանական բանակի կազմալուծման։ 1919 թվականի մայիսի 19-ին Մուստաֆա Քեմալը, որպես 9-րդ բանակի տեսուչ լինում է Սամսունում:

1919 թվականի հունիսի 22-ին Սամսունում նա հրապարակում է պաշտոնական գրություն, որտեղ հայտնում էր, որ երկրի անվտագնությունը վտանգված է և հրավիրում է պատգամվորների հավաք Սիվանական վեհաժողովում։

1919 թվականի հուլիսի 8-ին Քեմալը հեռացվում է օսմանական բանակից։Սուլթանական կառավարությւնը նրար ձերբակալելու հրաման է տալիս։ Հետագայում նա հեռակա կերպով դատապարտվում է մահապատժի։

1919 թվականի հուլիսի 23-ից հոկտեմբերի 7-ը Էրզրումում տեղի ունեցավ համագումար, որին մասնակցում էին կայսուրթյան արևելյան 6 վիլայեթները։ Այս համագումարին հաջորդում է Սիվասկայն համագումարը, որը տեղի է ունենում 1919 թվականի սեպտեմբերի 4-ից 11-ը։ Մուստաֆա Քեմալը կազմակերպելով այդ համագումարհերը և դրանց աշխատանքը, որոշեց հայրենիքի փրկության ճանապարհը։ 1919 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Քեմալը հանդիպում է Անգորայի (Անկարա) բնակչության հետ։

Անտանտի զորքերի կողմից Կոստանդնուպոլսի գրավումից (1918 թվական, նոյեմբերի 18) և օսմանյան պառլամենտի լուծարումից հետո (1920, մարտի 16) Քեմալը Անգորայում ստեղծում է սեփական պառլամենտը` Թուրքիայի մեծ ազգային ժողովը։ Վերջինիս առաջին նիստը գումարվում է 1920 թվականի ապրիլի 23-ին։ Ինքը` Քեմալը ընտրվում է պառլամենտի նախագահ և գլխավորում Մեծ ազային հավաքը, որը այն ժամանակ չէր ճանաչվել ոչ մի տերության կողմից։ Քեմալականների հիմնական առաջադրանքը պայքարն էր հայերի դեմ հյուսիս-արևելքում, հույների դեմ` արևմուտքում, ինչպես նաև Անտանտի կողմից թուրքական հողերի գրավման դեմ։ Նրանք նաև ցանկանում էին պահապնել դե ֆակտո կապիտուլացիայի ռեժիմը։

1920 թվականի հունիսի 7-ին անգորական կառավարությոնը անվավեր է համարում Օսմանյան կայսրության բոլոր նախկին պայմանագրերը։ Բացի այդ ԹՄԱՀ-ի (Թուրքիայի մեծ ազգային ժողով) ղեկավարությունը հրաժարվում է և ի վերջո ռազմական գործողությունների ճանապարհով խափանում է 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին սուլթանական կառավարության և Անտանտի երկների միջև կնքված Սևրի պայմանագրի վավերացումը, քանի որ նրանք այդ պայմանագիրը համարում էին անարդար տերության թուրքական բնակչության հանդեպ։

Հայ-թուրքական պատերազմը[խմբագրել]

Հայ թուրքական պատերազմի հիմնական փուլերը. Սարիղամիշի (1920, սեպտեմբերի 20), Կարսի (1920, հոկտեմբերի 30) և Գյումրու (1920, նոյեմբերի 7) գրավումները։ Քեմալականների հայրերի և հետագայում նաև հույների հանդեպ ունեցած հաջողություններ հիմնականում կախված էր ՌԽՖՍՀ-ի բոլշևիկների կողմից 1920-1922 թվականներին ցուցաբերած ռազմական և ֆինանսական օգնությունը։Արդեն 1920 թվականին, որպես Քեմալի Լենինին ուղղված նամակի պատասխան, ՌԽՖՍՀ-ի կառավարությունը քեմալակններին ուղարկում է վեց հազար հրացան, 5 միլլիոնից ավել փամփուշտ, 17600 արկ և 200.6կգ ձուլված ոսկի։

1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայում կնքած ընկերության և եղբայրության մասին դաշնագրից բացի (համաձայն այդ դաշնագրի Թուրքիային է անցնում Ռուսական կայսրության նախկին տարածքներ՝ Ղարսի շրջանը և Սուրմալինյան գավառը), նաև ձեռք է բերվում համաձայնություն ըստ որի անգորական կառավարությանը անհատույց պետք է ֆինանսական և զենքի օգնություն տրվեր։ Համաձայն վերջինիս խորհրդային կառավարությունը 1921 թվականին քեմալականներին են ուղարկում 10 միլլիոն ռուբլի ոսկի, ավել քան 33 հազար հրացան, մոտ 58 միլլիոն փամփուշտ, 327 գնդացիր, 54 հրետանային թնդանոթ, ավելի քան 129 հազար արկ, 500 թուր, 20 հազար հակագազ, 2 ծովային կործանիչներ և մեծ թվով այլ ռազմամթերք։ Բոլշևիկների կառավարությունը 1922 թվականին հանդես է գալիս առաջարկությամբ. քեմալական կառավարության ներկայացուցիչներին հրավիրել Գենուէզեսկյան համաժողովին, որը նշանակում էր ԹԳԱՀ-ի համար նշանակում էր միջազգային ընդունում։


Թուրք-հունական պատերազմ[խմբագրել]

Համաձայն թուրքական պատմագրությանմ «Թուքական ազգային-ազատագրական պայքարը» սկսվել է 1919 թվականի մայիսի 15-ին, Սմիրնե քաղաքում բնակվող հույներին ուղղված առաջին կրակոցներով։Սմիրնեի օկուպացիանհույների կողմից տեղի է ունեցել համաձայն Մուդրոսի զինադադարի յոթերորդ կետի։ Պատերազմի հիմնական փուլերն են.

  • Չուկուրովայի, Գազիանտեպի, Կանխրամանմարաշի և Շանլրուֆի պաշտպանությունները (1919-1920)
  • Իմենի առաջին հաղթանակը (1921 թվական, հունվարի 6-10)
  • Իմենի երկրորդ հաղթանակը (1921 թվական մարտի 23-ապրիլի 1)
  • Էսկիշեխիրեի պարտությունը, նահանջը՝ Սակարայում (1921, հուլիսի 17)
  • հաղթանակ Սակարայի համար մղված ճակատամարտում (1921, օգոստոսի 23-սեպտեմբերի 13)
  • Գլխավոր հարձակում և հաղթանակ հույների նկատմամբ Դոմուպինարում (1922, օգոստոսի 26-սեպտեմբերի 9)

Սակարեում տարած հաղթանակից հետո ԹԳԱՀ-ն Մուստաֆա Քեմալին շնորհում է «գազի» տիտղողը և տալիս մարշալի կոչում։

1922 թվականի օգոստոսի 18-ին Քեմալը սկսում է որոշիչ գրոհը, օգոստոսի 26-ին հույների դիրքերըն արդեն ճեղքված են լինում և հունական բանակը իրապես կորցնում է մարտունակությունը։Օգոստոսի 30-ին վերցվում է Աֆոն-Ղարաքիսարը, սեպտեմբերի 5-ին՝ Բուրսան:Հունական բանակի մնացած գնում է Սմիրնու, սակայն նավատորմը էվակուացիայի համար չի բավականացնում։Հեռանալ կարողանում են ընդամենը 30 հույն։Թուրքեը գերի վերցրեցին 40 հազար մարդ, 284 հրանոթ, 2 հազար գնդացիր 15 ինթնաթիռ։Հույների նահանջի ժամանակ երկու կողմերն էլ իրանականցրցեին փոխադարձ դաժանություններ. հույների սպանեցինև և կողոպտեցին թուրքեին,իսկ թուրքերը՝ հույների։ Գրեթե մեկ միլլիոն մարդ, երկու կողմից էլ մնացին առանց ապաստան։

Սեպտեմբերի 9-ին Քեմալը, ղեկավարելով թուրքական բանակը մտնում է Սմիրնե:Քաղաքի հույները և հայերը ամբողջովին ոչնչացվում են հրդեհո։Ինքը՝ Քեմալը քաղաքի հրկիզմնա մեջ մեղադրեց հայերին և հույներին, ինչպես նաև միտրոպոլիտ Քրիստոսոմ Սմիրնսկին, ով քեմալականների հարձակումների հենց առաջին օրը նահատակվեց։Վերջինս դասվել է սրբերի շարքը։

1922 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Քեմալը հեռագիր է ուղարկում արտքաին գործերի նախարրաությանը, որը առաջարկում էր հետևյալ տարբերակը. քաղաքը հրդեհել են հայրեը և հույները, որոնց այդ ժամանակ ոտքի էր հանել Խրիզոստոմը, պնդելով, որ քազաքի հրկիզումը քրիստոնյաների կրոնական պարքտն էր, բայց թուրքերը արեցին ամեն ինչ այն պահպանելու համար։ Քեմալը նաև ասում էր ֆրանսիական ադմիրալ Դյումենիլին,- «Մենք գիտեննք, որ կար համաձայանգիր:Մենք անգամ հայ կանանց մոտ գտել ենք հրդեհի համար անհրաժեշտ իրերը... Մեր ժամանումից առաջ քաղաքի եկեղեցիներում կոչ արեցին սուրբ պարտքի իրականացման՝ քաղաքի հրկիզման»: Ֆրանսիացի լրագրողուհի Ժորժ-Գոլի Բերտան, լուսաբանում էր պատերազմը թուրքական ճամբարում և ադ դեպքից հետո լինելով Իզմիրում գրել է,-«Հավաստի է թվում, որ, երբ թուրք զինվորները համոզվեցին իրենց անօգնական լինելու մեջ և տեսան, թե ինչպես է կրակը կուլ տալիս տները հատ առ հատ, նրանց լցվեցին մոլի կատաղությամբ և ավերեցին ամբողջ հայկական թաղամասը, որտեղից, ըստ իրենց խոսքերի հայտնվեցին առաջին հրդեհիչները»:

Քեմալի են վերգրվում խոսքերը, իբրև թե ասված նրա կողմից Իզմիրի կոտորածիծ հետ, -«Մեր առջև նշանն է այն բանի, որ Թուրքիան ազտավեց քրիստոնյա դավաճաններից և օտարականներից: Այսուհետև Թուրքիան պատկանում է թուրքերին»:

Բրիտանացի և Ֆրանսիացի ներկայացուցիչների ազդեցության տակ Քեմալը վերջ ի վերջո թույլատրում է քրիստոնյաների էվակուացիան, բայց ոչ 15-ից 50 տարեկան տղամարդկանցը։ Վերջիններիս աքսորվում են դեպի երկրի խորքերը հարկադրական աշխատանքների և մեծամասնությունը մահանում է։

1922 թվականի հոկտեմբերի 11-ին Անտանտի երկրները քեմալական իշխանության հետ զինադադար են կնքում, որին երեք օր հետո միանում Հունաստանը:Վերջինս ստիպված էր թողնել Արևելյան Ֆրանսիան, այդտեղից էվակուացնելով տեղաբնիկ հույներին։

1932 թվականի հուլիսի 24-ին Լոզանում կնքվում է Լոզանյան հաշտության պայմանագիր (1923), որը վերջ է դնում պատերազմին և պարզեցնում ներկայիս Թուրքիայի սահամնները արևմուտքում։ Ըստ Լոզանյան համաձայնագրի Թուրքիայի և Հունաստան միջև պետք է տեղի ունենար բնակչության փոփոխությունը, ինչը նշանակում էր, որ վերջ էր դրվում հույների բազմադարյա պատմությանը Անատոլիում:

Նույն թվականի հոկտեմբերի 6-ին քեմալականները մտնում և Անտանատի կողմից էվակուացված Կոստանդնուպոլիս:

Քեմալիզմ[խմբագրել]

Գաղափարախոսությունը, աղաջ մղված Քեմալի կողմից, որը ստացել է քեմալիզմ անվանումը, համարվում է Թուրքական հանրապետության գլխավոր գաղափարախոսությունը։ Այն իր մեջ ներառում էր 6 կետեր, որոնք ամրագրվել են 1937 թվականին սահմանդրությամբ՝

  • ժողովրդայնություն
  • հանրապետականություն
  • ազգայնականություն
  • ազնվակրթություն
  • էտզտիզմ
  • ռեֆորմիզմ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 Record #118650793 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 9-ին 2014: