Դավիթ Անհաղթ
 | |
|---|---|
 | |
| Ծնվել է | 6-րդ դար Հերեթ, Հարք, Տուրուբերան, Հայկական մարզպանություն |
| Մահացել է | 6-րդ դար Հաղպատավանք, Հաղպատ |
| Մասնագիտություն | փիլիսոփա |
| Գործունեության ոլորտ | փիլիսոփայություն, gnoseology?, իմացաբանություն, տրամաբանություն և կրոնի փիլիսոփայություն |
| Տիրապետում է լեզուներին | միջին հունարեն |
| Ազդվել է | Պլատոն, Արիստոտել, Պյութագորաս և Օլիպիոդորոս Կրտսեր |
Ներշնչվել է
| |
 David Anhaght Վիքիպահեստում | |
Դավիթ Անհաղթ (6-րդ դար, Հերեթ, Հարք, Տուրուբերան, Հայկական մարզպանություն - 6-րդ դար, Հաղպատավանք, Հաղպատ), V–VI դարերի հայ փիլիսոփա, նեոպլատոնականության հետևորդ, ում անվանել են նաև Հայ եկեղեցու սուրբ։ Հին հայկական փիլիսոփայության աշխարհիկ ուղղության հիմնադիր, հունական դպրոցի գլխավորական գործիչներից։
Կյանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ըստ հին հայկական աղբյուրների՝ ծնվել է Տարոնի գավառի Ներգին գյուղում։ Այդ պատճառով էլ նա ձեռագրերում հաճախ հիշատակվում է, որպես Դավիթ Ներգինցի։ Ըստ հետազոտությունների, Դավիթ Անհաղթը ծնվել է V դարի 70-ական թվականներին, և մահացել է VI դարի կեսերին։ Երիտասարդ տարիներին Դավիթ Անհաղթը մեկնում է ուսման Հունաստան։ Ստույգ ճշտված է, որ Անհաղթը Հունաստանում աշակերտում է Օլիպիոդորոս Կրտսերին, որը V դարի վերջերին և VI դարի սկզբներին ղեկավարում էր Ալեքսանդրիայի փիլիսոփայական դպրոցը։ Վերադառնալով Հայաստան՝ ծավալել է գիտական և մանկավարժական գործունեություն։ Մեծ հռչակ է վայելել նաև հունական աշխարհում։ «Անհաղթ փիլիսոփայի» փառքը նա ձեռք է բերում իր գիտելիքների և ամենից առաջ բանավիճական ձիրքերի համար։ Արևմտյան գրականության մեջ Դավիթ Անհաղթը հայտնի է նաև «Դավիթ Արմենիոս»՝ Դավիթ Հայ, անունով։
Ստեղծագործություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տեքստերի համեմատական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Դավիթ Անհաղթը իր աշխատությունները սկզբում գրել է հունարեն լեզվով[1]։ Դավիթ Անհաղթը նպաստել է հայ փիլիսոփայության կազմավորմանը, վճռական դեր խաղացել փիլիսոփայության ճշգրիտ տերմինաբանության և գիտակարգերի մշակման բնագավառում։ Դավիթ Անհաղթին վերագրվող բազմաթիվ երկերից անկասկած նրան է պատկանում չորս աշխատություն՝ «Սահմանք իմաստասիրութեան», «Վերլուծութիւն Ներածութեանն Պորփիւրի», «Մեկնութիւն Ստորոգութեանցն Արիստոտէլի» և «Մեկնութիւն ի Վերլուծականն Արիստոտէլի», ընդ որում, առաջին երեքը պահպանվել են նաև հունարեն։
Դավիթը «Փիլիսոփայության սահմանումը», «Պորփյուրիի «Ներածության վերլուծությունը» և «Արիստոտելի «Վերլուծության մեկնաբանությունը» հեղինակն է։ Դավթի հունարեն գրվածքների ձեռագրերից բացի, պահպանվել են նաև ձեռագրերի զգալի քանակ, հիմնականում «Փիլիսոփայության սահմանման» հայերեն կրճատ տարբերակը: Թարգմանության ամսաթիվը անհայտ է. ամենահին ձեռագրերը թվագրվում են 14-րդ դարով[1]:
Որպես նորպլատոնական, Դավիթ Անհաղթը իդեալիստական հիմքի վրա զուգակցել է Պլատոնի, Արիստոտելի և Պյութագորասի ուսմունքները։ Աստված, ըստ Դավիթ Անհաղթի, բոլոր լինելիության տիեզերաբանական ապացուցման սկզբունքը, համարելով, որ միայն բնությունը ճանաչելով է հնարավոր ճանաչել արարչին։ Դավիթ Անհաղթի իմացության տեսությունը մոտ է Արիստոտելի իմացաբանությանը և ընդունել է նրա որոշ մատերիալիստակամ գծեր։ Աշխարհը Դավիթ Անհաղթի կարծիքով լիովին ճանաչելի է։ Մարդու հինգ զգայարանները և բանականությունը հնարավորություն են տալիս զննելու և ճանաչելու ողջ բնությունը։
Գիտելիքի տեսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մտածողության երեք օբյեկտ կա՝ իրական գոյություն չունեցող իրեր, ինչպիսիք են առասպելական արարածները, ինչպիսին է այծեղջյուրը, որը միտքը ստեղծում է, գոյություն ունեցող իրեր, որոնք կասկածի տակ են, ինչպիսիք են հակապոդերը, որոնց գոյությունը անհայտ է, և կասկածից վեր գոյություն ունեցող իրեր, ինչպիսիք են մարդը կամ ձին, և վերջապես, էակներ, ինչպիսին է Աստված, որոնք հասանելի են միայն մտքին: Գիտելիքը զարգանում է զգայարանների միջոցով ճանաչելի իրերից դեպի աննյութական ձևեր, որոնք գագաթնակետին են հասնում բացարձակապես աննյութական աստվածային էակին: Չնայած մենք Աստծուն ուղղակիորեն չենք ճանաչում բնության գործերի միջոցով՝ որպես Նրա արարածներ, մենք կարող ենք ճանաչել Նրան որպես իրենց Արարիչ: Աստծուն ճանաչելու համար անհրաժեշտ է նախ ճանաչել վերացական ձևերն ու խորհրդանիշները, որոնք պատրաստում են միտքը Աստծո բացարձակապես աննյութական էությունը ճանաչելու համար[1]:
Աստված անմահ և անմարմին Բարձրագույն Էակն է, որը բնակվում է ժամանակի և տարածության մեջ, Գլխավոր Շարժիչը, բոլոր շարժումների անփոփոխ Պատճառը: Նրան ճանաչելը փիլիսոփայության կենտրոնական խնդիրն է: Դավիթը չի կիսում Աստծո լիակատար անճանաչելիության մասին նեոպլատոնական տեսակետը, սակայն, հետևելով Ալեքսանդրյան դպրոցի շրջիկ միտումներին, նա Աստծուն համարում է գիտելիքի անհրաժեշտ նպատակը։
Գիտելիքի առաջին մակարդակը, առանց որի անհնար է ճանաչել աշխարհը, զգայական գիտելիքն է։ Այս գիտելիքի հիման վրա միտքը հասնում է այն ձևերի գիտելիքին, որոնք ունեն օբյեկտիվորեն նյութական գոյություն, բայց մտավորապես աննյութական։ Գիտելիքի այս մակարդակում միտքը ընկալում է նյութական իրերի պատկերները, որոնք վերցված են իրենց նյութական հիմքից, որը նյութն է։ Նյութական ձևերը, չնայած դրանք չեն կարող գոյություն ունենալ առանց նյութի, ինչպես եռանկյունին կամ քառակուսին, և գտնվում են քարի, ծառի կամ որևէ այլ առարկայի մեջ, մտքով ընկալվելիս չունեն նյութական հատկություններ։ Նմանապես, մատանու խորհրդանիշը դրոշմած մոմը մատանուց չի կլանում որևէ նյութական բան։ Գիտելիքի երրորդ մակարդակը վերաբերում է այն էակներին, որոնք գոյություն ունեն աննյութականորեն՝ թե՛ իրականում, թե՛ մտքում, ինչպիսիք են Աստված, հրեշտակը, հոգին և բանականությունը[1]։
Մարդիկ ունեն հինգ ճանաչողական ունակություններ՝ զգայարաններ, երևակայություն, կարծիք, միտք և միտք։ Առաջին չորսը գործողության, գիտության և արվեստի հիմքն են։ Հինգերորդը գիտելիքի ավելի բարձր ձևի՝ փիլիսոփայության հիմքն է։ Այս ուղին տանում է դեպի համընդհանուր և անփոփոխ էակների ճանաչողություն։
Առանձնահատկություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Դավիթ Անհաղթը փիլիսոփայությունը բաժանում է երկու մասի՝ տեսական և գործնական։ Առաջին հիմքը հոգու ճանաչողական հատկությունն է, իսկ նպատակը՝ մարդու գիտակցությունից անկախ գոյություն ունեցող աշխարհի ճանաչումը։ Երկրորդի հիմքը հոգու այլ հատկություններն են՝ արիությունը, ողջախոհությունը, արդարությունը։ Նրա նպատակն է բարոյական արատներից ձերբազատել մարդկային հասարակությունը, յուրաքանչյուր անհատի ցույց տալ առաքինության ուղին։
Արիստոտելի, Պլատոնի, Փիլոն Ալեքսանդրացու և անտիկ այլ մտածողների երկերի թարգմանություններով հանդերձ Դավիթ Անհաղթի հայ ժառանգությունը որոշիչ դեր խաղաց միջնադարյան փիլիսոփայության կազմավորման գործում։ Դավիթ Անհաղթի երկերը ազդեցություն են ունեցել միջնադարյան հայ փիլիսոփայության զարգացման վրա, շուրջ մեկ հազարամյակ եղել բազմաթիվ մեկնողական աշխատությունների առարկա և անտիկ դասական փիլիսոփայական երկերի հետ մտել միջնադարյան Հայաստանի բարձրագույն դպրոցների ծրագրերի մեջ։ XVIII դ. նրա երկերը թարգմանվել են վրացերեն և շոշափելի դեր խաղացել նաև վրացական փիլիսոփայության մտքի զարգացման գործում։
Դավիթ Անհաղթի եկեղեցական գործունեություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ըստ ավանդության, Դավիթ Անհաղթը բազմաթիվ երգեր է հորինել եկեղեցու համար։ «Սահմանք իմաստասիրութեան» մեջ կան երգ–երաժշտությանը վերաբերող, թեև ոչ ծավալուն, բայց նշանակալից ասույթներ, որոնք առիթ են տվել զանազան մեկնությունների և, այդպիսով, խթանել ազգային երաժշտագիտության զարգացմանը։ Տեսության մեջ Դավիթ Անհաղթը ձայների հարաբերությունները հանգեցնելով քանակային հարաբերությունների՝ հիմնավորել է քանակի կատեգորիայի խաղացած վճռական դերը երաժշտության մեջ, որով և վերջինս կապվում է թվաբանության, երկրաչափության և աստղաբաշխության հետ։ Դավիթ Անհաղթը հայ միջավայրում ընդունելի է դարձրել երաժշտության տեսության ուսուցումը բարձրագույն կրթական ծրագրերով նախատեսելու գաղափարը։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը] | Վիքիքաղվածքն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դավիթ Անհաղթ» հոդվածին։ |
 | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դավիթ Անհաղթ» հոդվածին։ |
| ||||||||||||
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից (հ․ 3, էջ 300)։  |
| ||||||||||||||||||
