Ստեփան Զորյան (գրող)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Ստեփան Զորյան (այլ կիրառումներ)
Picto infobox auteur.png
Ստեփան Զորյան
Stepan Zoryan on stamp.jpg
Ծնվել է սեպտեմբերի 16, 1890({{padleft:1890|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:16|2|0}})
Ծննդավայր Ղարաքիլիս, Ռուսական կայսրություն
Վախճանվել է հոկտեմբերի 14, 1967({{padleft:1967|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[1] (77 տարեկանում)
Վախճանի վայր Երևան, ՀԽՍՀ, ԽՍՀՄ
Մասնագիտություն գրող, թարգմանիչ և արձակագիր
Լեզու Հայերեն[2]
Ազգություն հայ
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն
Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg ԽՍՀՄ
Ժանրեր պատմվածք, վիպակ և վեպ
Գրական ուղղություններ ռեալիզմ, ինքնակենսագրություն և պատմավեպ
Ուշագրավ աշխատանքներ Պապ թագավոր
Աշխատավայր Մշակ (թերթ)
Պարգևներ Լենինի շքանշան «Պատվո նշան» շքանշան Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան և «Աշխատանքային արիության համար» մեդալ
Զավակներ Լևոն Զորյան
Ստեփան Զորյան Վիքիքաղվածքում
Ստեփան Զորյան Վիքիդարանում
Stepan Zoryan Վիքիպահեստում

Զորյան (Առաքելյան) Ստեփան Եղիայի (սեպտեմբերի 15, 1889, Ղարաքիլիսա (այժմ՝ Վանաձոր) – հոկտեմբերի 14, 1967, Երևան) հայ գրող, ակադեմիկոս։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեփան Եղիայի Առաքելյանը ծնվել է 1889 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Վանաձորում (նախկին՝ Կիրովական), նահապետական գյուղացու ընտանիքում։ Ստեփանը նախագիտելիքներ է ստանում Զաքար վարժապետի «գաղտնի դպրոցում», ապա ընդունվում է ծննդավայրի նորաբաց ռուսական ուսումնարանը։

1906 թվականին մեկնում է Թիֆլիս՝ Ներսիսյան դպրոց ընդունվելու հույսով։ Սակայն նյութական ծանր վիճակը հարկադրում է աշխատանքի անցնել տպարաններից մեկում իբրև սրբագրիչ, այնուհետև «Սուրհանդակ» թերթում որպես թարգմանիչ։ 1912-1919 թվականներին աշխատում է «Մշակի» խմբագրությունում իբրև թարգմանիչ և ոճաբան։ Հաջորդ տարի գրողը գալիս է Երևան։

Հինգ-վեց տարվա ընթացքում լույս են տեսնում «Ցանկապատ» (1939), «Հազարան բլբուլ» (1925), «Ծովանը» (1925), «Պատերազմ», «Խնձորի այգին» ժողովածուները, որոնք Զորյանի աշխարհայացքի լայնացման, կյանքի սոցիալական ու քաղաքական բարդությունները մարդկային ճակատագրերում բեկելու կարողության, ազգային ու եվրոպական արձակի լավագույն ավանդույթները ստեղծագործաբար յուրացնելու հատկության արտահայտություններն են։ Մինչև պատերազմը (1939) գրում է «Մի կյանքի պատմություն» վեպը, պատերազմի տարիներին «Պապ թագավորը», հետպատերազմյան շրջանում՝ «Հայոց բերդը» (1959) և «Վարազդատ» վեպերը։

Վախճանվել է 1967 թվականին հոկտեմբերի 14-ին Երևանում։

Հեղինակը՝ իր մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Aquote1.png Պետք է ասեմ, որ իմ մանկությունն ու պատանությունը հարուստ չէ բազմազան դեպքերով, արկածներով։ Շատերը կարծում են, թե «Մի կյանքի պատմության» մեջ նկարագրված բոլոր էպիզոդները բառացի վերաբերվում են ինձ, և դրա հիման վրա կազմում են կենսագրություն։ Իհարկե, սխալվում են։ Այդ գրքում կան, հարկավ, որոշ դեպքեր ու ապրումներ նաև իմ կյանքից, բայց մեծ մասամբ դրանք առնված են ինձ ծանոթ, ինձ շրջապատող իրականությունից։ Այնպես, որ «Մի կյանքի պատմությունը» չի կարող դառնալ հեղինակի կենսագրության աղբյուր։ Այն հանգամանքը, որ այդ գիրքը գրված է առաջին դեմքով, շատերին գցում է թյուրիմացության մեջ, ճիշտ այնպես, ինչպես Երևանում մեր տուն եկող գյուղացիները, դռան վրա կարդալով անուն-ազգանունս, միշտ հարցնում են մեր տնեցիներին.

- Էս էն Զորյա՞նն է, որ մի կտոր շաքար ուտելու համար ծեծել են…

Aquote2.png


Aquote1.png Սիրում էի կարդալ ու խորհրդածել… Ես չէի կարդում լոկ հետաքրքրության համար, այլ միաժամանակ, թե ինչպես է կառուցում հեղինակը իր երկը, ինչպես է զարգացնում հերոսներին և նրանց կյանքի դրաման։ Aquote2.png


Aquote1.png Պետք է ասեմ, որ գրականության բոլոր ժանրերը ինձ դուր էին գալիս, բայց իմ համակրանքը միշտ թեքվում էր դեպի արձակը։ Ինչու՞ էր այդպես, որովհետև արձակն ինձ թվում էր ամենաբնական ձևը գրական։ Այստեղ այն էր, ինչ կյանքում. մարդիկ չափով ու հանգով չէին խոսում և ոչ էլ սարքած տեսարաններով։ Բայց արձակի մեջ էլ ես սիրում էի ամենաբնականը, ամենապարզը, որտեղ հույզերն ու հոգեբանությունը տրվում են ոչ արհեստականորեն, առանց ճոռոմության, առանց շատախոսության։ Մի բան, որ ես չէի նկատում բոլոր արձակագիրների մոտ։ Այս հատկությունները ամենից ավելի ես տեսնում էի Լև Տոլստոյի, Չեխովի և մեր Թումանյանի գործերում։ Իսկ ձևի կողմից ինձ գրավում էին ֆրանսիացիները՝ կոմպոզիցիայի փայլուն վարպետներ Ֆլոբերը, Մոպասանը, Դոդեն և ուրիշները։ Տարիների դիտողությունը ինձ բերել է մի այնպիսի եզրակացության, որ ինքնուրույն գրողը ունենում է երեք հիմնական հատկություն. 1) ինքնուրույն լեզու և ոճ, որ բնավ նման չի լինում մյուսներին. 2) սուր աչք կամ սուր դիտողություն, որ տեսնում է այնպիսի բաներ, որ ուրիշները երբեք չեն տեսնում և 3) համակելու և վարակելու ունակություն։ Երբ ծագում է որևէ նյութ, ինձ հետաքրքրում կամ գրավում է նախ և առաջ նրա հուզական, բարոյական կազմը։ Եթե նյութի մեջ (որքան էլ նա հետաքրքրական լինի) չկա այդ՝ ես այն չեմ գրում։ Իսկ եթե հուզական խորք ունեցող նյութը գրավում է և լավ չի մշակվում, այդտեղ իմ ցանկությունը չի մեղավոր, այլ իմ կարողությունը։ Aquote2.png


Aquote1.png Իմ հետաքրքրությունը և իմ սերը դեպի մեր պատմությունը ինձ մղեց դեպի պատմական թեմատիկան, և ես գրեցի նախ «Սմբատ Բագրատունի» պատմվածքը, ապա «Պապ թագավորը»։ Ինձ միշտ զարմացրել և հիացրել են այն հերոսական ջանքերը, որ գործադրել են մեր պապերը՝ երկիրն ու ժողովուրդը օտար նվաճումից, բռնությունից ազատ պահելու։ Եվ ահա, երբ բռնկվեց համաշխարհային երկրորդ պատերազմը, ես հրատարակեցի «Պապ թագավորը», որպես հայրենիքի պաշտպանության օրինակ։

Տասը տարի հետո դրան հետևեց «Հայոց բերդը» վեպը։ Երբ նայում եմ իմ անցած գրական ճանապարհին՝ ինձ թվում է, թե ես պատմագիր եմ, դեպքերի ընթացքին հետևող մի համեստ տարեգիր։ Իմ գրական առաջին քայլերից՝ 1910 թվից սկսած մեր կյանքում տեղի ունեցան շատ խոշոր դեպքեր ու փոփողություններ, և դրանից կարևորները (ոչ բոլորը, իհարկե) որևէ չափով անդրադարձան իմ գրվածքներում, այլ խոսքով ասած՝ ես դարձա կարծես պատմական երևույթների արձանագրող։

Aquote2.png


Aquote1.png Ով ունի գրողի կոչում, նա պետք է միշտ հիշի, որ Բալզակի նման վիթխարի տաղանդը աշխատում է օրական 900ժամ, իսկ հանճարեղ Լև Տոլստոյը երբեմն իր գրածը փոփոխում էր 90-400 անգամ, իսկ արտագրում շատ անգամ։ Եվ քանի որ գրականությունը լեզվի արվեստ է, ուստի գրական ասպարեզ մտնող յուրաքանչյուր ոք պետք է գերազանց իմանա իր մայրենի լեզուն, ավելի, քան լեզվաբանը։ Aquote2.png


Ստեղծագործական աշխատանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1909 թվականին «Լումա» ամսագրում տպագրվել է Զորյանի առաջին «Քաղցածները» պատմվածքը, 1918 թվականին՝ պատմվածքների առաջին «Տխուր մարդիկ» ժողովածուն, որն արժանացավ հայ գրական հասարակության բարձր գնահատականին։

Զորյանը նաև գրել է մանուկների և պատանիների համար։ «Խուժան Արշոն», «Չալանկը», «Մի գիշեր անտառում», «Սև Սեթոն»։ Զորյանի լավագույն գործերից է «Մի կյանքի պատմություն» վեպը, որը մի ամբողջ սերնդի գեղարվեստական կենսագրությունն է։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Զորյանը հանդես եկավ թիկունքի կյանքը պատկերող պատմվածքներով, որոնք խմբավորեց «Պարզ հոգիներ» շարքում։ Այս պատմվածքներում բացահայտված են շարքային մարդու քաղաքացիական առաքինությունը և մարդկային վսեմ հատկությունները պատերազմի ծանր օրերին։

Զորյանի ստեղծագործության մեջ իր կարևոր տեղն ունի «Հուշերի գիրք»–ը, որտեղ տրված են իր ավագ ժանանակակիցների՝ Ղազարոս Աղայանի, Հովհաննես Թումանյանի, Վահան Տերյանի, Ալեքսանդր Շիրվանզադեի և այլոց դիմանկարները։ Այդ հուշերը ստույգ գրական փաստաթղթեր են։ Զորյանը հրատարակել է գրական, քննադատական բազմաթիվ հոդվածներ՝ նպաստելով հայ գրականագիտության ձևավորմանն ու զարգացմանը։

Զորյանի գրական վաստակի մասն են կազմում նրա թարգմանությունները։ Հայ թարգմանական արվեստի նշանավոր գործերից են Լև Տոլստոյի «Պատերազմ և խաղաղություն», Իվան Տուրգենևի, Գարշինի, Մարկ Տվենի, Ստեֆան Ցվայգի և այլ հեղինակների երկերի թարգմանությունները։ Զորյանի երկերը թարգմանվել են աշխարհի շատ լեզուներով։

Ստեղծագործությունների ժամանակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1909 թ «Լումա» ամսագրում տպագրել է «Քաղցածները» պատմվածքը։
  • 1918 թ լույս է տեսել առաջին ժողովածուն «Տխուր մարդիկ» խորագրով։
  • 1940-1954 թթ. լույս է տեսել երկերի վեցհատորյակը։
  • 1944 թ. լույս է տեսել «Պապ թագավոր» պատմավեպը։
  • 1959 թ. լույս է տեսել «Հայոց բերդ» պատմավեպը։
  • 1960-1964 թթ. լույս է տեսել երկերի տասհատորյակը։
  • 1967 թ. լույս է տեսել «Վարազդատ» պատմավեպը։
  • 1974-1977 թթ. լույս է տեսել երկերի հինգհատորյակը՝ ռուսերեն։
  • 1977-1990 թթ. լույս է տեսել երկերի ակադեմիական տասներկուհատորյակը։

Երկերի մատենագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Տխուր մարդիկ (պատմվածքներ), Թիֆլիս, 1918, 172 էջ:
  • Ցանկապատ (պատմվածքներ), Յերևան, 1923, 164 էջ:
  • Հազարան բլբուլ, Յերևան, 1925, 45 էջ:
  • Պատերազմը (պատմվածքներ), Յերևան, 1925, 228 էջ:
  • Գրադարանի աղջիկը, Յերևան, 1926, 100 էջ:
  • Հեղկոմի նախագահը, Յերևան, 1926, 54 էջ:
  • Ցանկապատ (պատմվածքներ), Յերևան, 1926, 278 էջ:
  • Կրակ, Յերևան, 1927, 268 էջ:
  • Խուժան Արշոն, Յերևան, 1928, 80 էջ:
  • Առաջին օրեր, Յերևան, 1930, 274 էջ:
  • Վարդաձորի կոմունը, Յերևան, 1930, 128 էջ:
  • Նովելներ, հատ. 1, Յերևան, 1931, 320 էջ:
  • Սպիտակ քաղաքը, Յերևան, 1932, 185 էջ:
  • Գրադարանի աղջիկը, Յերևան, 1934, 96 էջ:
  • Ձմռան գիշեր (պատմվածքներ), Յերևան, 1935, 228 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, գիրք Ա, Յերևան, 1935, 352 էջ:
  • Սև Սեթոն, Յերևան, 1935, 96 էջ:
  • Կարմիր արագիլ (պատմվածքներ), Յերևան, 1936, 232 էջ:
  • Հազարան բլբուլ, Յերևան, 1937, 41 էջ:
  • Տնորհնեք յեւ ուրիշ պատմվածքներ, Յերևան, 1937, 52 էջ:
  • Պատմուածքներ, Փարիզ, 1938, 80 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, գիրք 1–2, Յերևան, 1939, 452 էջ:
  • Պատմուածքներ, Փարիզ, 1939, 78 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, հատ. 1, Երևան, 1940, 248 էջ:
  • Ընտիր յերկեր, հատ. 1. Պատմվածքներ, Յերևան, 1940, 528 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 1941, 104 էջ:
  • Պապ թագավոր, Երևան, 1944, 708 էջ:
  • Փոքրիկ պատմվածքներ, Երևան, 1944, 92 էջ:
  • Պարզ հոգիներ (պատմվածքներ), Երևան, 1945, 72 էջ:
  • Ընտիր երկեր, հատ. 2. Մահից ուժեղ, Պատերազմը, Ծանր ժամեր, Երևան, 1946, 548 էջ:
  • Մեղքը, Գահիրէ, 1946, 48 էջ:
  • Ընտիր երկեր, հատ. 3. Առաջին օրեր, Սպիտակ քաղաքը, Կյանքի ձայնը, Երևան, 1947, 484 էջ:
  • Ընտիր երկեր, հատ. 4. Մի կյանքի պատմություն, Երևան, 1948, 492 էջ:
  • Մի կեանքի պատմութիւն, Պէյրութ, 1949, 524 էջ:
  • Պապ թագավոր, մաս Ա, Փարիզ, 1950, 381 էջ:
  • Պապ թագավոր, մաս Բ, Փարիզ, 1950, 292 էջ:
  • Պապ թագավոր, մաս Գ, Փարիզ, 1951, 276 էջ:
  • Ընտիր երկեր, հատ. 5. Պարզ հոգիներ, Զրույցներ, Հեքիաթներ, Երևան, 1951, 416 էջ:
  • Պապ թագավոր, Հալէպ, 1951, 696 էջ:
  • Սարաշենի տղաները, Երևան, 1951, 129 էջ:
  • Մեր ծանոթները, Երևան, 1952, 176 էջ:
  • Գրադարանի աղջիկը: Հեղկոմի նախագահը, Երևան, 1954, 92 էջ:
  • Ընտիր երկեր, հատ. 6. Պապ թագավոր, Երևան, 1954, 648 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, գիրք 1–2, Երևան, 1955, 440 էջ:
  • Ծանր ժամեր, Գահիրէ, 1957, 214 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 1957, 148 էջ:
  • Պապ թագավոր, Երևան, 1957, 646 էջ:
  • Գրադարանի աղջիկը, Երևան, 1958, 58 էջ:
  • Հուշերի գիրք, Երևան, 1958, 348 էջ:
  • Հայոց բերդը, Երևան, 1959, 576 էջ:
  • Հայոց բերդը, Պէյրութ, 1960, 520 էջ:
  • Սավառնող դրոշ (պատմվածքներ), Երևան, 1960, 288 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Տխուր մարդիկ, Ցանկապատ, Խնձորի այգին, Երևան, 1960, 500 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Կրակներ, Հռոմեական, Պատերազմը, Երևան, 1960, 524 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 3. Մի կյանքի պատմություն, Կապիտան Երամ, Երևան, 1961, 524 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Գրադարանի աղջիկը, Սպիտակ քաղաքը, Կյանքի ձայնը, Երևան, 1961, 552 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 5. Պարզ հոգիներ, Պատկերներ, Սարաշենի տղաները, Ակնարկներ, Երևան, 1962, 528 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 6. Հայոց բերդը, Երևան, 1962, 568 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 7. Պապ թագավոր, Երևան, 1962, 716 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 8. Ամիրյանի ընտանիքը, Երևան, 1963, 484 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 9. Զրույցներ, Պատմվածքներ, Հեքիաթներ, Երևան, 1963, 560 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 10. Հուշեր, Ուրվագծեր, Հոդվածներ, Ինքնակենսագրություն, Երևան, 1964, 564 էջ: 
  • Առաջին օրեր, Երևան, 1967, 120 էջ:
  • Հեղկոմի նախագահը: Գրադարանի աղջիկը: Գելի ճուտը, Երևան, 1967, 120 էջ:
  • Վարազդատ, Երևան, 1967, 444 էջ:
  • Իմ Թումանյանը (հոդվածներ, ելույթներ, հուշեր), Երևան, 1969, 121 էջ:
  • Հին ծանոթներ, Երևան, 1969, 292 էջ:
  • Մեր ծանոթները, Երևան, 1977, 268 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Ինքնակենսագրական նոթեր, Ցանկապատ, Խնձորի այգին, Տխուր մարդիկ, Երևան, 1977, 524 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Կրակներ, Պատերազմը, Պատմվածքներ, Երևան, 1978, 616 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 3.  Հռոմեական, Կապիտան Երամ, Մի կյանքի պատմություն, Երևան, 1979, 588 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 4. Առաջին օրեր, Ամիրյանի ընտանիքը, Երևան, 1980, 624 էջ:
  • Պատմվածքներ, Երևան, 1980, 360 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 5. Վարդաձորի կոմունը, Սպիտակ քաղաքը, Կյանքի ձայնը, Պարզ հոգիներ, Պատկերներ, Երևան, 1981, 736 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 6. Զրույցներ, Մանրավեպեր, Մեր ծանոթները, Սարաշենի տղաները, Մեր բակի մարդիկ, Հեքիաթներ, Երևան, 1982, 584 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 7. Հայոց բերդը, Երևան, 1982, 560 էջ:
  • Պապ թագավոր, Պէյրութ, 1982, 744 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 8. Պապ թագավոր, Երևան, 1983, 704 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 9. Վարազդատ, Սմբատ Բագրատունի, Երևան, 1983, 480 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 10. Պատմվածքներ, Պատկերներ, Զրույցներ, Նամակներ իմ տատին, Անտիպ և անավարտ էջեր, Առաջին քայլեր, Երևան, 1985, 664 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 11. Հուշեր, Դեմքեր և դեպքեր, Ակնարկներ, Երևան, 1985, 560 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, Երևան, 1988, 428 էջ:
  • Պապ թագավոր, Երևան, 1989, 576 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 12. Ուրվագծեր, Տասնամյակների միջով (հոդվածներ), Երևան, 1990, 624 էջ:
  • Հուշերի գիրք, Երևան, 1991, 336 էջ:
  • Եռագույն ճանապարհ (անտիպ էջեր), Երևան, 2007, 372 էջ:
  • Սրտի մտոք և հարգանոք (նամակներ, ընծայագրեր, նյութեր գրողի անձնական արխիվից), Երևան, 2010, 320 էջ:
  • Պատմվածքներ և վիպակներ, Երևան, 2012, 436 էջ:
  • Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2012, 312 էջ:
  • Մահամնա (անտիպ նյութերի ժողովածու), Երևան, 2013, 336 էջ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Սուրեն Աղաբաբյան, Ստեփան Զորյան, Երևան, ՀԱԱՀ ԳԱ, 1955, 207 էջ։
  • Սովետահայ գրականության պատմություն, առաջին հատոր (1917-1941, հատորում զետեղված է «Ստեփան Զորյան» հոդվածը, որը գրել է Սուրեն Աղաբաբյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1961, 800 էջ։
  • Սուրեն Աղաբաբյան, Ստեփան Զորյան, Երևան, «Սովետական գրող», 1976, 108 էջ։
  • Խորեն Սարգսյան, Ստեփան Զարյան, 1960, 327 էջ։
  • Աղբալեան Ն., Հառաջաբան Ստ. Զորեանի «Տխուր մարդիկ» հատորին, Ամբողջական երկեր, հ. 2, Բեյրութ, 1966։
  • Ափինյան Ա., Ստեփան Զորյանը և ռուս գրականությունը, Ե., 1988։
  • Մկրտչյան Հ., Ստեփան Զորյան, Ե., 1977։
  • Սարգսյան Խ., Տասական թվականներ, Ե., 1960։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]