Ստեփան Զորյան (գրող)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Ստեփան Զորյան (այլ կիրառումներ)
Picto infobox auteur.png
Ստեփան Զորյան
Stepan Zoryan on stamp.jpg
Ծնվել է սեպտեմբերի 16, 1890({{padleft:1890|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:16|2|0}})
Ծննդավայր Ղարաքիլիս, Ռուսական կայսրություն
Վախճանվել է հոկտեմբերի 14, 1967({{padleft:1967|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[1] (77 տարեկանում)
Վախճանի վայր Երևան, ՀԽՍՀ, ԽՍՀՄ
Մասնագիտություն գրող, թարգմանիչ և արձակագիր
Լեզու հայերեն[2]
Ազգություն հայ
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն
Flag of the Soviet Union (1936-1955).svg ԽՍՀՄ
Ժանրեր պատմվածք, վիպակ և վեպ
Գրական ուղղություններ ռեալիզմ, ինքնակենսագրություն և պատմավեպ
Ուշագրավ աշխատանքներ Պապ թագավոր
Աշխատավայր Մշակ (թերթ)
Պարգևներ
Լենինի շքանշան «Պատվո նշան» շքանշան և Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշան
Ստեփան Զորյան Վիքիքաղվածքում
Ստեփան Զորյան Վիքիդարանում
Stepan Zoryan Վիքիպահեստում

Զորյան (Առաքելյան) Ստեփան Եղիայի (սեպտեմբերի 15, 1889, Ղարաքիլիսա (այժմ՝ Վանաձոր) – հոկտեմբերի 14, 1967, Երևան) հայ գրող, ակադեմիկոս։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեփան Եղիայի Առաքելյանը ծնվել է 1889 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Վանաձորում (նախկին՝ Կիրովական), նահապետական գյուղացու ընտանիքում։ Ստեփանը նախագիտելիքներ է ստանում Զաքար վարժապետի «գաղտնի դպրոցում», ապա ընդունվում է ծննդավայրի նորաբաց ռուսական ուսումնարանը։

1906 թվականին մեկնում է Թիֆլիս՝ Ներսիսյան դպրոց ընդունվելու հույսով։ Սակայն նյութական ծանր վիճակը հարկադրում է աշխատանքի անցնել տպարաններից մեկում իբրև սրբագրիչ, այնուհետև «Սուրհանդակ» թերթում որպես թարգմանիչ։ 1912-1919 թվականներին աշխատում է «Մշակի» խմբագրությունում իբրև թարգմանիչ և ոճաբան։ Հաջորդ տարի գրողը գալիս է Երևան։

Հինգ-վեց տարվա ընթացքում լույս են տեսնում «Ցանկապատ» (1939), «Հազարան բլբուլ» (1925), «Ծովանը» (1925), «Պատերազմ», «Խնձորի այգին» ժողովածուները, որոնք Զորյանի աշխարհայացքի լայնացման, կյանքի սոցիալական ու քաղաքական բարդությունները մարդկային ճակատագրերում բեկելու կարողության, ազգային ու եվրոպական արձակի լավագույն ավանդույթները ստեղծագործաբար յուրացնելու հատկության արտահայտություններն են։ Մինչև պատերազմը (1939) գրում է «Մի կյանքի պատմություն» վեպը, պատերազմի տարիներին «Պապ թագավորը», հետպատերազմյան շրջանում՝ «Հայոց բերդը» (1959) և «Վարազդատ» վեպերը։

Վախճանվել է 1967 թվականին հոկտեմբերի 14-ին Երևանում։

Հեղինակը՝ իր մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Aquote1.png Պետք է ասեմ, որ իմ մանկությունն ու պատանությունը հարուստ չէ բազմազան դեպքերով, արկածներով։ Շատերը կարծում են, թե «Մի կյանքի պատմության» մեջ նկարագրված բոլոր էպիզոդները բառացի վերաբերվում են ինձ, և դրա հիման վրա կազմում են կենսագրություն։ Իհարկե, սխալվում են։ Այդ գրքում կան, հարկավ, որոշ դեպքեր ու ապրումներ նաև իմ կյանքից, բայց մեծ մասամբ դրանք առնված են ինձ ծանոթ, ինձ շրջապատող իրականությունից։ Այնպես, որ «Մի կյանքի պատմությունը» չի կարող դառնալ հեղինակի կենսագրության աղբյուր։ Այն հանգամանքը, որ այդ գիրքը գրված է առաջին դեմքով, շատերին գցում է թյուրիմացության մեջ, ճիշտ այնպես, ինչպես Երևանում մեր տուն եկող գյուղացիները, դռան վրա կարդալով անուն-ազգանունս, միշտ հարցնում են մեր տնեցիներին.

- Էս էն Զորյա՞նն է, որ մի կտոր շաքար ուտելու համար ծեծել են…

Aquote2.png


Aquote1.png Սիրում էի կարդալ ու խորհրդածել… Ես չէի կարդում լոկ հետաքրքրության համար, այլ միաժամանակ, թե ինչպես է կառուցում հեղինակը իր երկը, ինչպես է զարգացնում հերոսներին և նրանց կյանքի դրաման։ Aquote2.png


Aquote1.png Պետք է ասեմ, որ գրականության բոլոր ժանրերը ինձ դուր էին գալիս, բայց իմ համակրանքը միշտ թեքվում էր դեպի արձակը։ Ինչու՞ էր այդպես, որովհետև արձակն ինձ թվում էր ամենաբնական ձևը գրական։ Այստեղ այն էր, ինչ կյանքում. մարդիկ չափով ու հանգով չէին խոսում և ոչ էլ սարքած տեսարաններով։ Բայց արձակի մեջ էլ ես սիրում էի ամենաբնականը, ամենապարզը, որտեղ հույզերն ու հոգեբանությունը տրվում են ոչ արհեստականորեն, առանց ճոռոմության, առանց շատախոսության։ Մի բան, որ ես չէի նկատում բոլոր արձակագիրների մոտ։ Այս հատկությունները ամենից ավելի ես տեսնում էի Լև Տոլստոյի, Չեխովի և մեր Թումանյանի գործերում։ Իսկ ձևի կողմից ինձ գրավում էին ֆրանսիացիները՝ կոմպոզիցիայի փայլուն վարպետներ Ֆլոբերը, Մոպասանը, Դոդեն և ուրիշները։ Տարիների դիտողությունը ինձ բերել է մի այնպիսի եզրակացության, որ ինքնուրույն գրողը ունենում է երեք հիմնական հատկություն. 1) ինքնուրույն լեզու և ոճ, որ բնավ նման չի լինում մյուսներին. 2) սուր աչք կամ սուր դիտողություն, որ տեսնում է այնպիսի բաներ, որ ուրիշները երբեք չեն տեսնում և 3) համակելու և վարակելու ունակություն։ Երբ ծագում է որևէ նյութ, ինձ հետաքրքրում կամ գրավում է նախ և առաջ նրա հուզական, բարոյական կազմը։ Եթե նյութի մեջ (որքան էլ նա հետաքրքրական լինի) չկա այդ՝ ես այն չեմ գրում։ Իսկ եթե հուզական խորք ունեցող նյութը գրավում է և լավ չի մշակվում, այդտեղ իմ ցանկությունը չի մեղավոր, այլ իմ կարողությունը։ Aquote2.png


Aquote1.png Իմ հետաքրքրությունը և իմ սերը դեպի մեր պատմությունը ինձ մղեց դեպի պատմական թեմատիկան, և ես գրեցի նախ «Սմբատ Բագրատունի» պատմվածքը, ապա «Պապ թագավորը»։ Ինձ միշտ զարմացրել և հիացրել են այն հերոսական ջանքերը, որ գործադրել են մեր պապերը՝ երկիրն ու ժողովուրդը օտար նվաճումից, բռնությունից ազատ պահելու։ Եվ ահա, երբ բռնկվեց համաշխարհային երկրորդ պատերազմը, ես հրատարակեցի «Պապ թագավորը», որպես հայրենիքի պաշտպանության օրինակ։

Տասը տարի հետո դրան հետևեց «Հայոց բերդը» վեպը։ Երբ նայում եմ իմ անցած գրական ճանապարհին՝ ինձ թվում է, թե ես պատմագիր եմ, դեպքերի ընթացքին հետևող մի համեստ տարեգիր։ Իմ գրական առաջին քայլերից՝ 1910 թվից սկսած մեր կյանքում տեղի ունեցան շատ խոշոր դեպքեր ու փոփողություններ, և դրանից կարևորները (ոչ բոլորը, իհարկե) որևէ չափով անդրադարձան իմ գրվածքներում, այլ խոսքով ասած՝ ես դարձա կարծես պատմական երևույթների արձանագրող։

Aquote2.png


Aquote1.png Ով ունի գրողի կոչում, նա պետք է միշտ հիշի, որ Բալզակի նման վիթխարի տաղանդը աշխատում է օրական 900ժամ, իսկ հանճարեղ Լև Տոլստոյը երբեմն իր գրածը փոփոխում էր 90-400 անգամ, իսկ արտագրում շատ անգամ։ Եվ քանի որ գրականությունը լեզվի արվեստ է, ուստի գրական ասպարեզ մտնող յուրաքանչյուր ոք պետք է գերազանց իմանա իր մայրենի լեզուն, ավելի, քան լեզվաբանը։ Aquote2.png


Ստեղծագործական աշխատանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1909 թվականին «Լումա» ամսագրում տպագրվել է Զորյանի առաջին «Քաղցածները» պատմվածքը, 1918 թվականին՝ պատմվածքների առաջին «Տխուր մարդիկ» ժողովածուն, որն արժանացավ հայ գրական հասարակության բարձր գնահատականին։

Զորյանը նաև գրել է մանուկների և պատանիների համար։ «Խուժան Արշոն», «Չալանկը», «Մի գիշեր անտառում», «Սև Սեթոն»։ Զորյանի լավագույն գործերից է «Մի կյանքի պատմություն» վեպը, որը մի ամբողջ սերնդի գեղարվեստական կենսագրությունն է։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Զորյանը հանդես եկավ թիկունքի կյանքը պատկերող պատմվածքներով, որոնք խմբավորեց «Պարզ հոգիներ» շարքում։ Այս պատմվածքներում բացահայտված են շարքային մարդու քաղաքացիական առաքինությունը և մարդկային վսեմ հատկությունները պատերազմի ծանր օրերին։

Զորյանի ստեղծագործության մեջ իր կարևոր տեղն ունի «Հուշերի գիրք»–ը, որտեղ տրված են իր ավագ ժանանակակիցների՝ Ղազարոս Աղայանի, Հովհաննես Թումանյանի, Վահան Տերյանի, Ալեքսանդր Շիրվանզադեի և այլոց դիմանկարները։ Այդ հուշերը ստույգ գրական փաստաթղթեր են։ Զորյանը հրատարակել է գրական, քննադատական բազմաթիվ հոդվածներ՝ նպաստելով հայ գրականագիտության ձևավորմանն ու զարգացմանը։

Զորյանի գրական վաստակի մասն են կազմում նրա թարգմանությունները։ Հայ թարգմանական արվեստի նշանավոր գործերից են Լև Տոլստոյի «Պատերազմ և խաղաղություն», Իվան Տուրգենևի, Գարշինի, Մարկ Տվենի, Ստեֆան Ցվայգի և այլ հեղինակների երկերի թարգմանությունները։ Զորյանի երկերը թարգմանվել են աշխարհի շատ լեզուներով։

Ստեղծագործությունների ժամանակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1909 թ «Լումա» ամսագրում տպագրել է «Քաղցածները» պատմվածքը։
  • 1918 թ լույս է տեսել առաջին ժողովածուն «Տխուր մարդիկ» խորագրով։
  • 1940-1954 թթ. լույս է տեսել երկերի վեցհատորյակը։
  • 1944 թ. լույս է տեսել «Պապ թագավոր» պատմավեպը։
  • 1959 թ. լույս է տեսել «Հայոց բերդ» պատմավեպը։
  • 1960-1964 թթ. լույս է տեսել երկերի տասհատորյակը։
  • 1967 թ. լույս է տեսել «Վարազդատ» պատմավեպը։
  • 1974-1977 թթ. լույս է տեսել երկերի հինգհատորյակը՝ ռուսերեն։
  • 1977-1990 թթ. լույս է տեսել երկերի ակադեմիական տասներկուհատորյակը։

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Տխուր մարդիկ, Թիֆլիս, 1918, 172 էջ:
  • Ցանկապատ, Յերեւան, 1923, 164 էջ:
  • Պատերազմ, Յերեւան, 1925, 226 էջ:
  • Ցանկապատ, Յերեւան, 1926, 278 էջ:
  • Կրակ, Յերեւան, 1927, 268 էջ:
  • Առաջին օրեր, Յերեւան, 1930, 274 էջ:
  • Նովելներ, հատ. 1, Յերեւան, 1931, 319 էջ:
  • Սպիտակ քաղաքը, Յերեւան, 1932, 185 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, գիրք Ա, Յերեւան, 1935, 352 էջ:
  • Ձմռան գիշեր, Յերեւան, 1935, 230 էջ:
  • Կարմիր արագիլ, Յերեւան, 1936, 232 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, գիրք 1–2, Յերեւան, 1939, 452 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, հատ. 1, Երևան, 1940, 248 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–6, Երևան, 1940–1954:
  • Պապ թագավոր, Երևան, 1944, 707 էջ:
  • Պապ թագավոր, մաս Ա–Գ, Փարիզ, 1950–1951:
  • Պապ թագավոր, Հալէպ, 1951, 695 էջ:
  • Մեր ծանոթները, Երևան, 1952, 176 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, գիրք 1–2, Երևան, 1955, 440 էջ:
  • Պապ թագավոր, Երևան, 1957, 646 էջ:
  • Հեքիաթներ, Երևան, 1957, 148 էջ:
  • Հուշերի գիրք, Երևան, 1958, 347 էջ:
  • Հայոց բերդը, Երևան, 1959, 576 էջ:
  • Հայոց բերդը, Պէյրութ, 1960, 520 էջ:
  • Սավառնող դրոշ, Երևան, 1960, 288 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–10, Երևան, 1960–1964:
  • Վարազդատ, Երևան, 1967, 444 էջ:
  • Հին ծանոթներ, Երևան, 1969, 292 էջ:
  • Մեր ծանոթները, Երևան, 1977, 267 էջ:
  • Երկերի ժողովածու, հատ. 1–12, Երևան, 1977–1985, 1990:
  • Պատմվածքներ, Երևան, 1980, 360 էջ:
  • Մի կյանքի պատմություն, Երևան, 1988, 428 էջ:
  • Պապ թագավոր, Երևան, 1989, 576 էջ:
  • Սրտի մտոք և հարգանոք, Երևան, 2010, 320 էջ:
  • Պատմվածքներ և վիպակներ, Երևան, 2012, 436 էջ:
  • Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2012, 312 էջ:
  • Մահամնա, Երևան, 2013, 336 էջ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Սուրեն Աղաբաբյան, Ստեփան Զորյան, Երևան, ՀԱԱՀ ԳԱ, 1955, 207 էջ։
  • Սովետահայ գրականության պատմություն, առաջին հատոր (1917-1941, հատորում զետեղված է «Ստեփան Զորյան» հոդվածը, որը գրել է Սուրեն Աղաբաբյանը), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1961, 800 էջ։
  • Սուրեն Աղաբաբյան, Ստեփան Զորյան, Երևան, «Սովետական գրող», 1976, 108 էջ։
  • Խորեն Սարգսյան, Ստեփան Զարյան, 1960, 327 էջ։
  • Աղբալեան Ն., Հառաջաբան Ստ. Զորեանի «Տխուր մարդիկ» հատորին, Ամբողջական երկեր, հ. 2, Բեյրութ, 1966։
  • Ափինյան Ա., Ստեփան Զորյանը և ռուս գրականությունը, Ե., 1988։
  • Մկրտչյան Հ., Ստեփան Զորյան, Ե., 1977։
  • Սարգսյան Խ., Տասական թվականներ, Ե., 1960։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]