Գուրգեն Մահարի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Գուրգեն Մահարի
հայ․՝ Գուրգեն Մահարի
Գուրգեն Մահարի.jpg
Ծննդյան անուն Գուրգեն Գրիգորի Աճեմյան
Ծնվել է օգոստոսի 1, 1903({{padleft:1903|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})
Ծննդավայր Վան, Վան, Թուրքիա
Վախճանվել է հունիսի 17, 1969({{padleft:1969|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:17|2|0}}) (65 տարեկանում)
Վախճանի վայր Պալանգա, Klaipėda County, Լիտվա
Մասնագիտություն բանաստեղծ, գրող, գրականագետ և արձակագիր
Լեզու հայերեն[1]
Ազգություն հայ
Քաղաքացիություն Flag of the Soviet Union (1936-1955).svg ԽՍՀՄ
Ուշագրավ աշխատանքներ Ծաղկած փշալարեր
Անդամակցություն ԽՍՀՄ Գրողների միություն
Պարգևներ
Ամուսին Անտոնինա Մահարի
Գուրգեն Մահարի Վիքիքաղվածքում
Գուրգեն Մահարի Վիքիդարանում

Գուրգեն Գրիգորի Մահարի (օգոստոսի 1, 1903, Վան - հունիսի 17, 1969, Պալանգա, (Լիտվա), աճյունը ամփոփվել է Երևանում), հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ, ՀԽՍՀ կուլտուրայի վաստակավոր գործիչ (1965 թ.), 1934 թվականից ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գուրգեն Մահարու տոհմական ազգանունը Մուրադխանյան է։ Գորգավաճառությամբ զբաղվող նրա նախնիները սերում են Պարսկաստանից։ Վանում նրանք կնքվել են Աճեմյան ազգանունով, որ կազմված է «աջեմ» կամ «աջամ» բառից, որ արաբերեն նշանակում է «օտարածին»։

Գուրգեն Մահարին ծնվել է 1903 թվականի օգոստոսի 1-ին (նոր տոմարով՝ 14) Արևմտյան Հայաստանի Վան քաղաքում: Գ. Մահարին դեռ 8 տարեկան էր, երբ նրա քեռին իբր թե պատահական արձակված կրակոցից սպանում է հորը։ Նախնական կրթությունը ստացել է տեղի «Նորաշեն» և «Երեմեան» վարժարաններում։ Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմն ու հայոց ցեղասպանությունը ապրել է սովորական կյանքով։ 1915 թվականի կոտորածների ժամանակ գաղթել է Արևելյան Հայաստան։ Երբ թուրքական զորքերը 1915 թ. ապրիլի 7-ին հարձակվել են Վանի հայության վրա, սկսվել է Վանի հայության մեկամսյա հերոսական ինքնապաշտպանությունը։ Շնորհիվ լավ կազմակերպված ինքնապաշտպանության` վանեցիները փրկվեցին կոտորածից։ 1915 թվականի մայիսի սկզբին ռուսական բանակի և հայ կամավորական ջոկատների առաջխաղացումը հարկադրում է թուրքական հրամանատարությանը դադարեցնել Վանի պաշարումը և հեռանալ։ Մայիսի 5-ին Վան են մտնում հայ կամավորները, իսկ մայիսի 6-ին՝ ռուսական զորքերը։ Վանում և շրջակա տարածքներում ստեղծվում է Վանի նահանգապետությունը, որի նահանգապետ է նշանակվում ՀՅԴ անդամ, Վանի ինքնապաշտպանության ղեկավարներից Արամ Մանուկյանը։ Սակայն երկու ամիս անց՝ 1915 թվականի հուլիսին, ռուսական զորքը նահանջում է, և նրանց հետ նահանջում են նաև Վասպուրականի թվով շուրջ 200 հազար հայությունը։ Ճանապարհին պատանի Գուրգենի քեռին լքում է սեփական մորը, քրոջն ու քրոջ ընտանիքին՝ նրանց թողնելով բախտի քմահաճույքին։ Գաղթի ճանապարհին մահանում է Գուրգենի տատը։ Շատ չանցած` նա կորցնում է նաև իր հարազատներին և այլ փախստականների հետ փախչում է Արևելյան Հայաստան։ Այստեղ Գ. Մահարին մեծանում է Երևանի ու Դիլիջանի որբանոցներում և սովորում Երևանի պետական համալսարանի պատմա-լեզվագրական ֆակուլտետում[2]։ Մի քանի տարի անց նա գտնում է իր կորած մորն ու մյուս հարազատներին։ Հետագայում նա այս ամենի մասին պատմել է իր «Մանկություն» վիպակում։

Որբանոցներից մեկում նա ծանոթացել է Եղիշե Չարենցի հետ։ Սկսվել է նրա ստեղծագործական կյանքը։ 1918 թվականից բանաստեղծություններ է տպագրել «Աշխատանք», «Վան-Տոսպ» և այլ թերթերում։ Գ. Մահարին որբանոցային կյանքի թափառումների մասին պատմել է «Պատանեկություն» վիպակում։ Նրա գրական գործունեությունն ընդհատվում է 1936 թվականի oգոստոսի 9-ին, երբ անհիմն մեղադրանքով ստալինյան ռեպրեսիայի արդյունքում նա դատապարտվել է 11 տարվա բանտարկության և հայտնվել հեռավոր Սիբիրի կալանավայրերում։ Առաջին բանտային աքսորից Գ. Մահարին վերադարձել է 1947 թվականին, երբ արդեն մահացել էր նրա սիրելի մայրը, իսկ կինը հրաժարվել էր նրանից։ Իր իսկ խոսքերով ասած՝ նա հայտնվել էր հարազատ Երևանում, որն արդեն օտար էր իրեն։ Բանտային աքսորից վերադառնալուց ուղիղ 444 օր հետո՝ 1949 թվականին, Գ. Մահարին, որպես անբարեհույս տարր, կրկին աքսորվել է Սիբիր, բայց այս անգամ որպես ազատ աքսորյալ, ոչ որպես կալանավոր։ Ի տարբերություն նախորդ բանտային աքսորի` այս անգամ նրան թույլատրվել է կարդալ և գրել։ Երկրորդ աքսորի ժամանակ նա աշխատել է որպես խոզապահ։ Միաժամանակ գրել է իր «Երիտասարդության սեմին» վիպակը։ Այս աքսորի ժամանակ էլ նա ծանոթացել է իր երկրորդ կնոջ՝ լիտվուհի Անտոնինա Պովիլայտիտեյի հետ։ Աքսորավայրում 1952 թ. նրանք ամուսնացել են, ունեցել երկու զավակ՝ աղջիկ և տղա։

1954 թվականին Գ. Մահարին կնոջ և ուրիշ հայ գրողների հետ (Վահրամ Ալազան, Վաղարշակ Նորենց) արդարացվել է և վերադարձել Երևան: Երևան վերադառնալուց հետո մահանում է նրանց դուստրը։

1954-1969 թթ. Գ. Մահարին ապրել և ստեղծագործել է Երևանում։ Այդ տարիներին նա գրել է իր ամենահայտնի ստեղծագործությունները՝ «Ծաղկած փշալարեր» վիպակ-հուշագրությունը (հրատարակվել է 1986 թ. Բեյրութում, այնուհետև՝ 1988 թ. Երևանում) և «Այրվող այգեստաններ» վեպը (1966 թ.)։ 1959 թվականին լույս է տեսնում Գ. Մահարու «Հնձաններ» բանաստեղծությունների, 1962 թ.՝ «Լռության ձայնը» պատմվածքների ժողովածուները։ Գ. Մահարին գրել է նաև «Մարդը՝ մարդուն...», Կոմիտասին նվիրված «Երգ մահու և անմահության» թատերգությունները, «Չարենց նամե» (1968 թ.), «Այս հմուտ, հանճարեղ լոռեցին» (1971 թ.), «Վիլյամ Սարոյանի հետ» (1960), «Արծիվ Նաիրի» (1960), «Վարդան Աճեմյանի հետ» (1966), «Ակսելյան քանդակներ» դիմանկարանյին-հուշագրական գրքերը։ Գուրգեն Մահարուն կարծես վիճակված էր մինչև վերջ ըմպել Կյանքի դառնության բաժակը: Նրա կյանքի վերջին տարիները ևս խաղաղ չեն անցնում: «Այրվող այգեստաններ» վեպի լույս ընծայումից հետո Մահարու դեմ են ծառանում վեպը կարդացած վանեցիները: Նրանք չհասկանալով Մահարու հումորը՝ նրան մեղադրում էին Վանն ու վանեցիներին իր վեպում ծաղրելու մեջ: Այդ պատճառով նրան անարգում և հայհոյում են թե փողոցում, թե հեռախոսով, թե սեփական տանը: Ցավոք, նրան չեն հասկանում և սուր քննադատության են ենթարկում նաև գրչակից գրողները: Հոգեկան ծանր ապրումներն ու աքսորավայրերում քայքայած առողջությունը տեսնում են իրենց գործը: Մահարին ծանր հիվանդանում է: Բուժման համար նրան փոխադրում են Լիտվայի Պալանգա առողջարանական քաղաք, որտեղ էլ Գ. Մահարին կնքում է իր մահկանացուն 1969 թվականի հունիսի 17-ին 66 տարեկան հասակում։

Երկերի մատենագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Տիտանիկ, Լենինական, 1924, 62 էջ։
  • 3 ագիտ օպերետ, Երևան, 1924, 24 էջ։
  • Շիրակի ջրանցքը, Լենինական, 1925, 93 էջ։
  • Երկու պոեմ, Երևան, 1926:
  • Բարդիներ, Երևան, 1927, 19 էջ։
  • Երկու մայր, Երևան, 1927, 31 էջ։
  • Կեսգիշերից մինչև առավոտ, Երևան, 1927, 19 էջ։
  • Վարսակներ, Թիֆլիս, 1928:
  • Սիրո, խանդի և Նիցցայի պարտիզանների մասին (պատմվածքների ժողովածու), Երևան, 1929, 250 էջ։
  • Մանկություն և պատանեկություն, Երևան, 1930, 248 էջ։
  • Զիգզագներում։ Եղիա Չուբարին, Մոսկվա, 1931, 63 էջ։
  • Զրույց Նոյեմբերի մասին, Երևան, 1932, 4 էջ։
  • Մրգահաս, Երևան, 1933, 306 էջ։
  • Երկեր, Երևան, 1954, 512 էջ։
  • Երիտասարդության սեմին, Երևան, 1956, 667 էջ։
  • Երիտասարդության սեմին, Երևան, 1958, 731 էջ։
  • Հնձաններ, Երևան, 1959, 636 էջ։
  • Լռության ձայնը, Երևան, 1962, 576 էջ։
  • Լռության ձայնը, Բեյրութ, 1963, 406 էջ։
  • Սև մարդը, Երևան, 1964, 35 էջ։
  • Այրվող այգեստաններ, Երևան, 1966, 624 էջ։
  • Երկերի ժողովածու 5 հատորով, հատոր 1. Բանաստեղծություններ։ Բալլադներ, Երևան, 1966, 432 էջ։
  • Երկերի ժողովածու 5 հատորով, հատոր 2. Մանկություն։ Պատանեկություն։ Երիտասարդության սեմին, Երևան, 1967, 412 էջ։
  • Այրուող այգեստաններ, Պէյրութ, 1967, 613 էջ:
  • Չարենց-նամե, Երևան, 1968, 104 էջ։
  • Այս հմուտ, հանճարեղ լոռեցին, Երևան, 1971, 67 էջ։
  • Հովհաննես Շիրազի մասին (հեղինակակից), Երևան, 1974, 104 էջ։
  • Երկերի ժողովածու 5 հատորով, հատոր 3. Պատմվածքներ, Երևան, 1975, 448 էջ։
  • Իմ միակ խաղալիքը (պատմվածքներ և մանրապատումներ), Երևան, 1977, 52 էջ։
  • Երկերի ժողովածու 5 հատորով, հատոր 4. Այրվող այգեստաններ (վեպ),Երևան, 1979, 698 էջ։
  • Ծաղկած փշալարեր (վիպակ), Բեյրութ, 1986:
  • Ծաղկած փշալարեր (վիպակ), Երևան, 1988:
  • Երկերի ժողովածու 5 հատորով, հատոր 5. Երիտասարդություն։ Ծաղկած փշալարեր։ Թատերգություն։ Հուշագրություն, Երևան, 1989:
  • Մանկութիւն եւ պատանեկութիւն, Երեւան, 1996, 136 էջ։
  • Երգիծանք և հումոր, Երևան, 2004:
  • Անանձնական, Երևան, 2004, 78 էջ։
  • Այրուող այգեստաններ, Երևան, 2004, 784 էջ։
  • Արտամետյան գիշերներ (անտիպ և մոռացված էջեր), Երևան, 2006, 208 էջ։
  • Սիբիրական (Ինքնակենսագրական։ Պատմվածքներ։ Ծաղկած փշալարեր։ Չափածո։ Նամակներ։ Ծանոթագրություններ), Երևան, 2009, 848 էջ։
  • Չարենց-նամե (հուշեր, հոդվածներ), Երևան, 2012, 268 էջ։
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 1. Բանաստեղծություններ, Երևան, 2013, 768 էջ։
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 2.Անտիպ բանաստեղծություններ։ Էլեգիաներ։ Բալլադներ, Երևան, 2014, 680 էջ։
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 3. Անտիպ պոեմներ, Երևան, 2014, 680 էջ։
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 4. Մանկություն։ Պատանեկություն։ Երիտասարդության սեմին։ Երիտասարդություն, Երևան, 2015, 576 էջ։
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 5. Այրվող այգեստաններ (1-ին տարբերակ), Երևան, 2015, 736 էջ։
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 6. Այրվող այգեստաններ (2-րդ, լրամշակված տարբերակ), Երևան, 2015, 800 էջ։
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 7. Պատմվածքներ։ Երգիծական պատմվածքներ։ Մանկական պատմվածքներ, Երևան, 2016:
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 8. Նախօրյակին։ Սիբիրյան պատմվածքներ։ Ծաղկած փշալարեր, Երևան, 2016:
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 9. Քանդակներ, Հուշեր, Ուղեգրություներ, Երևան, 2016, 608 էջ:
  • Երկերի Լիակատար ժողովածու 15 հատորով, հատոր 10. Երգիծական ստեղծագործություններ: Թատերգություն, Երևան, 2017, 792 էջ:

Մեջբերումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մահարին իր «Ինքնակենսագրական» պատմվածքը ավարտում է բնորոշ մի պատկերով

Aquote1.png …եթե այս րոպեին ներս մտներ ահեղ և ամենակարող տերը, նստեր իմ դիմաց, մի ծխախոտ վառեր և ասեր- Տալիս եմ քեզ երկրորդ կյանք, գծիր քո երկրորդ կյանքի ուղին օրորոցից մինչև գերեզման, ինչպես որ ցանկանաս, և կկատարվի քո կամքը… ինչպե՞ս կուզեիր ապրել։ Ես նրան կպատասխանեի, առանց վարանելու.

-Ճիշտ այնպես, ինչպես ապրեցի։
Aquote2.png


Ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

[1] Գուրգեն Մահարու առաջին բանաստեղծությունների շարքը՝ «Արտամետյան գիշերներ»-ը տպագրում է 1922 թվականին։ «Մրգահաս» 2-րդ բանաստեղծությունների ժողովածուն լույս է տեսնուն 1932 թվականի ապրիլի 26-ին Երևանում։ Ժողովածուն սկսվում է «Ձոն Եղիշե Չարենցին» ներածությամբ՝

Aquote1.png Առ ամառային այս ոսկե սինին,

Ու թող աշունը փառահեղ լինի...

Aquote2.png


Այս ժողովածուից առավել հայտնի են «Բալլադ Չալոյի և առաջին սիրո մասին» և «Օրոր, օրոր...» բանաստեղծությունները, որոնք գրվել էն 1926 թվականին։ Ավելի ուշ լույս են տեսնում «Ծովի երգեր», «Հնձաններ», «Անդունդն ի վեր», «Անանձնական» բանաստեղծությունների ժողովածուները և «Պոեմներ» գիրքը։

Մեջբերումներ «Ծաղկած փշալարեր» վիպակից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մարդն ամենաթանկ կապիտալն է։


  • Իրեք բան կա աշխարհում, մնացածը՝ հեչ. ուտուշ, խմուշ, սիրուշ։ Դե՜, մափուսի մեջ՝ փշալարերի ներսում սիրուշ չկա, կմնա ուտուշն ու խմուշ։


  • Նա աղոթում էր… Նա, ով իրեն աթեիստ էր համարում։ Երևույթը միանգամայն բնական է և բանական էր, որովհետև կան մարդիկ, որոնք Աստծուն հիշում են, երբ ընկնում են նեղ կացության մեջ։
  • Կեսգիշեր է, բայց աքաղաղներն անգամ գիտեն, որ լուսաբացը հեռու չէ։ Իսկ ես մարդ տեղովս հուսահատվել եմ…
  • Հիվանդ արդարության կենացը խմենք, ծանր է նրա դրությունը, բայց նա չի մեռնի։ Երբ հիվանդ է արդարությունը, մարդիկ խեղճանում են, մանրանում, դառնում երկերեսանի, չար, եսամոլ, ստորաքարշ։ Նրանք քծնում են, լիզում իրենց ոտնակոխ սապոգները, ասում են խոսքեր, որոնց հետ համաձայն չեն, բայց կատարում են, որովհետև արդարությունը հիվանդ է, չի կարող նրանց կարգի բերել։
  • Ու երգում են փշալարերը, իսկ նրանց երգը փշոտ է ու արյունոտ…
  • Մարդիկ այն չեն, ինչ երևում են։ Մեր ժամանակներում մարդը շատ է բարդացել իր էությամբ … Ուրիշ բան մտածում, ուրիշ բան խոսում, հակառակ իրենց էության գործում… Մարդու մեջ դրել են ինչ-որ չար զսպանակներ, լարում են իրենց ուզած ձևով և բաց թողնում։ Ու մարդիկ չար են՝ հակառակ իրենց կամքի, իրենց խմորի։
  • Վիշտն իրավաբանին կարող է անգամ բանաստեղծ դարձնել, իսկ նկարչին՝ ներկարար։

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գուրգեն Մահարու անունն է կրում Երևանի Էրեբունի վարչական շրջանի փողոցներից մեկը, Երևանի № 176 հիմնական դպրոցը։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են