Գրիգոր Ղափանցյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Գրիգոր Ղափանցյան
Ղափանցյան.jpg
Ծնվել է փետրվարի 17, 1887({{padleft:1887|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:17|2|0}})
Աշտարակ, Արագածոտնի մարզ, Հայաստան
Մահացել է մայիսի 3, 1957({{padleft:1957|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:3|2|0}}) (70 տարեկանում)
Երևան, ՀԽՍՀ, ԽՍՀՄ
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն
Flag of the Soviet Union (1936-1955).svg ԽՍՀՄ
Ազգություն հայ
Մասնագիտություն լեզվաբան, հայագետ և պատմաբան
Հաստատություն(ներ) Գևորգյան Հոգևոր Ճեմարան, Երևանի պետական համալսարան և ՀՀ ԳԱԱ Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ
Գործունեության ոլորտ լեզվաբանություն և պատմություն
Անդամակցություն Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատեր Սանկտ Պետերբուրգի համալսարան
Գիտական աստիճան բանասիրական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր (1930)
Տիրապետում է լեզուներին հայերեն
Պարգևներ
Երեխա(ներ) Արփենիկ Ղափանցյան
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում

Գրիգոր Այվազի Ղափանցյան (փետրվարի 17, 1887({{padleft:1887|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:17|2|0}}), Աշտարակ, Արագածոտնի մարզ, Հայաստան - մայիսի 3, 1957({{padleft:1957|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:3|2|0}}), Երևան, ՀԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ լեզվաբան-հայագետ, պրոֆեսոր (1930

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է Աշտարակում։ Սովորել է տեղի երկդասյան դպրոցում։ Բարձրագույն կրթությունն ստացել է Պետերբուրգի համալսարանում, աշակերտել է Նիկողայոս Մառին։ 1913 թվականին ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան ֆակուլտետի հայ-վրաց-պարսկական բաժինը և աշխատանքի անցել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում: 1914 թ. մասնակցել է Անիի Նիկողայոս Մառի կազմակերպած պեղումներին։ Միաժամանակ գրել է «Լեզվաբանական դիսցիպլինաներ և լեզու» գիտական գործը։ 1921 թվականին հրավիրվել է Երևանի համալսարան և մինչև 1954 թ. ղեկավարել է լեզվաբանության ամբիոնը։

Զբաղվել է գիտամանկավարժական գործունեությամբ նախ՝ Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, ապա ԵՊՀ-ում (1921-ից)։ Եղել է ընդհանուր լեզվաբանության ամբիոնի վարիչ, ՀԽՍՀ ԳԱ լեզվի ինստիտուտի տնօրեն (1950-1956)։ 1930 թվականին ստացել է պրոֆեսորի կոչում, 1942 թվականին՝ գիտության վաստակավոր գործչի կոչում, ՀԽՍՀ ԳԱ հիմնադիր անդամներից է, եղել է նրա հասարակագիտական բաժանմունքի ակադեմիկոս քարտուղար, ունեցել է պատմաբանասիրական հետաքրքրություններ։ Տիրապետել է խեթերեն, ուրարտերեն, խուռիերեն և պալայերեն լեզուներին և պարզել է հայերենի և խեթերենի էթնիկական կապը։

Հայերենի ծագման և ցեղակցության վերաբերյալ զարգացրել է այն տեսությունը, թե նրա մեջ առկա է երկու շերտ՝ հնդեվրոպական և տեղական, ընդ որում հիմնականը տեղական շերտն է։ Տեղական ասելով նա հասկանում էր փոքրասիական և կովկասյան այն լեզվանստվածքը, որ, անվանի հայագետի կարծիքով, խոր արմատներ ունի հայերենում։

Իր մենագրություններում և բազմաթիվ հոդվածներում ուշագրավ դիտողություններ է արել տեսական լեզվաբանության, հայերենի զարգացման պատմության, հայժողովրդի կազմավորման ակունքների, նրա հնագույն լեզվաէթնիկական առնչությունների վերաբերյալ։

1939 թվականին գրել է «Ընդհանուր լեզվաբանություն» աշխատությանը, որտեղ լեզուն բնորոշել է որպես պատմահասարակական երևույթ։ Նշանավոր աշխատություններն են «Ուրարտուի պատմությունը», «Լեզվական ընդհանուր տարրեր ուրարտական և խեթական լեզուների միջև», «Հին Հայաստանի տեղանունների պատմա-լեզվաբանական նշանակությունը», «Խեթական աստվածները հայերի մոտ», «Ածանցները և ածանցված բառերը հին Փոքր Ասիայի տեղանուններում», «Հայերենի և լազո-մեգրելական լեզուների փոխհարաբերության մասին», «Հայասան՝ հայերի բնօրրան » և այլն։ Վերոհիշյալ աշխատություններում Ղափանցյանը քննել է հայերի և դրացիների քաղաքական և մշակութային կապերը, ձգտել է որոշել վերջիններիս դերը հայ ժողովրդի և հայոց լեզվի կազմավորման գործընթացում։ Միաժամանակ նա փորձել է տեսականորեն հիմնավորել լեզուների խաչավորման տեսությունը՝ հայոց լեզվի միջոցով, այն համարելով ոչ միայն հնդեվրոպական, այլև ասիա-կովկասյան լեզու։ Ղափանցյանի վերջին աշխատությունը «Հայոց լեզվի պատմությունն է», որտեղ քննության են առնված հայ ժողովրդի կազմավորման հարցերը, հայոց լեզվի հնդեվրոպական նստվածքը։

Վախճանվել է Երևանում։[1]

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Լեզվաբանական դիսցիպլինա և լեզու, 1914։
  • Ընդհանուր լեզվաբանություն, Երևան, 1937-39։
  • Ուրարտուի պատմությունը, 1940։
  • Հայասա՝ հայերի բնօրրան (ռուսերեն), 1947։
  • Հայերենի և լազրոմեգրելական լեզուների փոխհարաբերությունների մասին (ռուսերեն), Երևան, 1952։
  • Հայոց լեզվի պատմություն, Երևան, 1961։
  • Историко-лингвистеческие работы, 1-2, Е., 1956-1975։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գրիգոր Այվազի Ղափանցյան (գիտական գործունեության համառոտ ակնարկ), Երևան, 1959։
  • Է. Բ. Աղայան, Հայ լեզվաբանության պատմություն, հ. 2, Երևան, 1962։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հ. Զ. Պետրոսյան (1987). Հայերենագիտական բառարան. Երևան: «Հայաստան». էջ էջ 448.