Աշխարհբեկ Քալանթար

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Աշխարհբեկ Քալանթար
Աշխարհբեկ Լոռիս-Մելիք Քալանթար
Քալանթար.jpg
Ծնվել է փետրվարի 11, 1884({{padleft:1884|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:11|2|0}})
Արդվի, Bortshaly County, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն
Մահացել է 1942[1]
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն
Flag of the Soviet Union (1936–1955).svg ԽՍՀՄ
Ազգություն հայ
Մասնագիտություն պատմություն, հայագետ, հնագետ
Հաստատություն(ներ) Երևանի պետական համալսարան
Գործունեության ոլորտ պատմություն
Ալմա մատեր Սանկտ Պետերբուրգի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին Հայերեն
Գիտական ղեկավար Նիկողայոս Մառ
Ashkharbek Kalamtar Վիքիպահեստում


Աշխարհբեկ Քալանթար (1884–1942) (Աշխարհբեկ Լոռիս-Մելիք Քալանթար), հայագետ, հնագետ, պատմաբան։

Վաղ տարիները, կրթությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհբեկ Քալանթարը ծնվել է 1884 թվականի փետրվարի 11–ին, Լոռու Արդվի գյուղում Լոռիս Մելիք և Արղության (մոր կողմից) ազնվական ընտանիքում։ 1905 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, ապա 1907 թվականին Թիֆլիսի գիմնազիան։ 1907 թվականին ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի պատմա-լեզվաբանական բաժինները, համալսարանը գերազանցությամբ ավարտելով 1911 թվականին։ Սանկտ Պետերբուրգում աշակերտել է Նիկողայոս Մառին, ուսանելու տարիներից ներգրավվել Անիի պեղումներին։ 1912-1913 թթ. Կայսերական ակադեմիայի կողմից գործուղվել է Իմիրզեկ (Վանստան), ապա Սուրմալուի գավառ՝ ուսումնասիրելու եզդիների ազգագրությունը և Զորի բազիլիկան, նաև Լոռի. արդյունքները հրատարակում է ակադեմիայի զեկույցներում։[2]

Անիի պեղումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1912 թվականին ընտրվել է Սանկտ Պետերբուրգի Հնագիտական ինստիտուտի իսկական անդամ, իսկ 1914 թվականին՝ Կայսերական Հնագիտական ընկերության անդամ։[3]

1914 թվականին Կայսերական ակադեմիայի որոշմամբ նշանակվել է Սանկտ Պետերբուրգի Ասիական թանգարանի գիտական ավանդապահ։ 1914 թվականին Մառն իր բացակայության ժամանակ նրան է վստահել Անիի պեղումների XIII արշավախմբի ղեկավարությունը։

1918 թվականին Հայոց Ազգային Խորհրդի նախագահ Ավետիս Ահարոնյանի հանձնարարությամբ կազմակերպել է Անիից մոտ 6000 հնագիտական իրերի փրկությունը, որոնք այժմ պահվում են Հայաստանի պատմության պետական թանգարանում։ Մինչ այդ՝ 1917 թվականին՝ Նիկողայոս Ադոնցի հետ մասնակցել էր Վանի հնագիտական երկրորդ արշավախմբին։

1921 թվականին Քալանթարը Թիֆլիսից Երևան է փոխադրել Մշո Սուրբ Առաքելոց վանքի նշանավոր դուռը, ինչպես նաև Անիի հնադարանի դրամական ժողովածուն, հայերեն արժեքավոր ձեռագրեր։

Քալանթարը մասնակցել է հայ ազատագրական շարժմանը (1915) Հայ կամավորական գնդի կազմում, որպես Անդրանիկ Օզանյանի թարգմանիչ և խորհրդական՝ փոխգնդապետի կոչումով, ճանապարհին ուսումնասիրել Խոյի շրջակա պատմական հուշարձանները։

1920 թվականին Քալանթարի գլխավորած արշավախումբը չափագրել-լուսանկարել է Անիի շրջակա հուշարձանները՝ Տեկոր, Ալաման, Նախճավան, Բագարան, Մրեն, Խծկոնք, Արջո-Առիջ, Ջալալ, Ագարակ. նրա օրագիրը հրատարակված 1994 թվականին (անգլերեն) և 2007 թվականին (հայերեն) պարունակում է վերջին վկայությունները ներկայումս մասամբ կամ ամբողջովին ավերված այդ հուշարձանների։

2013 թվականին միջազգային արշավախումբը կրկնել է Քալանթարի 1920թ. օգոստոս-սեպտեմբերի արշավախմբի ուղին, կատարելով համեմատական հետազոտություն Անիի մերձակա այդ պատմական հուշարձանների` Տեկոր, Ալաման, Նախճավան, Բագարան, Մրեն, Խծկոնք, Արջո-Առիջ և այլն[4]:

Երևանի համալսարանի և Հնությունների պահպանության կոմիտեի հիմնադրումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհբեկ Քալանթարը 1919 թվականին Երևանի պետական համալսարանի յոթ հիմնադիր դասախոսներից էր, ուր նաև ստեղծեց հնագիտության և արևելագիտության ամբիոնը։ 1922 թվականին հրատարակեց հնագիտության առաջին հայերեն դասագիրքը։ Մինչ այդ՝ 1918-1919 թթ. նա դասախոսել է Թիֆլիսի Անդրկովկասյան համալսարանում, ընդգրկվելով հայկական համալսարանի հիմնադրման հանձնաժողովի կազմում։ 1929 թվականին նրան շնորհվել է պրոֆեսորի կոչում[5]։

1919 թվականին Ալեքսանդր Թամանյանի, Մարտիրոս Սարյանի հետ միասին հիմնադրում է Հնությունների պահպանության կոմիտեն, երկար տարիներ պաշտոնավարելով որպես գիտնական քարտուղար՝ համակարգելով հնագիտական աշխատանքները։ 1919-1937 թթ. նա ղեկավարել է 30-ից ավելի արշավախմբեր ու պեղումներ, իբրև հմուտ մանկավարժ պատրաստել ու կրթել մասնագետների մի քանի սերունդներ։

1931-1933 թթ. Թամանյանի հետ համառ պայքար է մղել Երևանի երկու եկեղեցիների՝ Պողոս-Պետրոսի և Կաթողիկեի քանդման դեմ, ապա դրանց քանդման ընթացքում կատարում կարևոր ուսումնասիրություններ։

1935 թվականին նշանակվել է ԽՍՀՄ Գիտությունների Ակադեմիայի Հայկական բաժանմունքի (ԱՐՄՖԱՆ) Գիտական Խորհրդի անդամ։

Աշխարհբեկ Քալանթարի բեղմնավոր գիտական և մանկավարժական գործունեությունն ընդհատվեց ստալինյան բռնաճնշման տարիներին՝ 1938 թվականին նա ձերբակալվել է համալսարանի մի խումբ դասախոսների թվում ('պրոֆեսորների գործը')։ Մահացել է ենթադրաբար 1942 թվականին աքսորում։

«Ամերիկյան հնագիտական հանդեսը» (American Journal of Archaeology, 100, 638, 1996) Ա. Քալանթարի փարիզյան 1994 թ. հրատարակության հատորի գրախոսականում գրում է.

Aquote1.png Եթե մինչ այժմ Լեման-Հաուպտն ու Մառն էին համարվում Հարավային Անդրկովկասի վաղ պատմության հետազոտությունների նախաձեռնողները, ապա այս հատորը համոզիչ կերպով ցույց է տալիս, որ ոչ այլ ոք, քան Աշխարհբեկ Քալանթարն է եղել Հայկական բարձրավանդակի հնագիտության մանրակրկիտ կերտողը։ Aquote2.png


Aquote1.png Քալանթարի կյանքը եւ գործը բացահայտում են այն մնայուն կարեւորությունը, որ ունի Հայկական լեռնաշխարհը համաշխարհային պատմության մեջ։ Aquote2.png


Նախապատմական ջրաբաշխական համակարգի հայտնաբերումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քալանթարը հեղինակել է 80-ից ավելի աշխատություններ, որոնք վերաբերվում են Հայաստանի պատմահնագիտական հարցերին՝ քարե դարից մինչև միջնադար, արվեստի, ճարտարապետության հուշարձանների, վիմագիր արձանագրությունների, ժայռապատկերների լուսաբանմանը։

1930-1933 թթ. Արագածի վրա, Գեղամա լեռներում հայտնաբերել է նախապատմական ջրաբաշխական համակարգ, ջրանցքների - ջրամբարների կանոնավոր ցանցով, 1931 թվականին գլխավորել է հին Վաղարշապատի՝ Զվարթնոցի -Հռիփսիմեի մերձակա հնագիտական պեղումները, որոնց արդյունքները հրատարակել է "Հին Վաղարշապատի պեղումները" գրքում (1938)։

Նրա աշխատություններից են նաև.

  • «Անիի պեղումները», Հորիզոն 1907
  • Պրոֆ, Ն. Մառի պեղումները Անիում, Հորիզոն 1909
  • «Ազգային թանգարանի հարցը», Հովիտ 1909
  • Отчет о командировке в Имирзек летом 1912 г. Изв.Импер.Акад.Наук, 127, 1913
  • Отчет о командировке в Лори летом 1913 г., Изв.Импер.Акад.Наук, 725, 1913
  • Зорская базилика и развалины древнего Карван-сарая, Христ. Восток, т. III, вып.1, 101, 1914
  • Պատմական հուշարձանների ոչնչացումը ռազմական գործողությունների տարածքում թուրքական ռազմաճակատում, Հորիզոն 1916
  • «Վանստան» 1933; հրատարակվել է 1994-ին՝ անգլերեն, 2007-ին՝ հայերեն
  • Inscriptions d'Armenie en caracteres inconnus, Revue Archeologique, 30, 43, 1929
  • Վիշապների դարաշրջանի ջրաբաշխական համակարգը, 1935
  • Նյութեր հայկական և Ուրարտական պատմությունից, 2004
Աշխարհբեկ Քալանթարի հուշատախտակը Երևանի Տերյան 62 հասցեում

Հուշատախտակ, բրոնզե կիսանդրի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2005 թվականին Երևանի Տերյան փողոցի թիվ 62 տան պատին բացվել է Քալանթարին նվիրված հուշատախտակ, ճարտարապետ՝ Սարգիս Գուրզադյան։ Գիտնականը ապրել է այդ տանը 1935-1938 թթ.։ Հուշատախտակի բացման արարողությանը մասնակցում էին հնագետի թոռները՝ նշանավոր գիտնական, ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր Վահագն Գուրզադյանը, Աշխարհբեկ Քալանթար-կրտսերը։

2015 թվականին Երևանի պետական համալսարանի մուտքի ճեմասրահում բացվել է Աշխարհբեկ Քալանթարի բրոնզե կիսանդրին, քանդակագործ՝ Տիգրան Մուրադյան։

Աշխարհբեկ Քալանթարի փաստաթղթերից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ashkharbek Kalantar, Armenia: From the Stone Age to the Middle Ages, Civilisations du Proshe-Orient։ Serie 1, Vol. 2, Recherches et Publications, Neuchatel, Paris, 1994;ISBN 978-2-940032-01-3
  • Ashkharbek Kalantar, The Mediaeval Inscriptions of Vanstan, Armenia, Civilisations du Proshe-Orient։ Series 2 - Philologie, Vol.2, Recherches et Publications, Neuchatel, Paris, 1999; ISBN 978-2-940032-11-2
  • Ashkharbek Kalantar, Materials on Armenian and Urartian History (with a contribution by Mirjo Salvini), Civilisations du Proche-Orient։ Series 4 - Hors Serie, Neuchatel, Paris, 2004։ ISBN 978-2-940032-14-3
  • Ա.Քալանթար, Քարե դարից միջնադար, "Գիտություն՞ հրատ. Երևան, 2007
  • Մ.Մ.Ցոլակյան, Հնությունների պահպանության կոմիտեում Ա.Քալանթարի գործունեությունից (1921-1936 թթ.), Լրաբեր արխիվների, 2 (87), 95, 1990
  • A.Smith, American Journal of Archaeology, vol.100, p. 638, 1996
  • Մելանյա Բադալյան «Ի պատիվ հայ հնագիտության կերտողին՝ Աշխարհբեկ Քալանթարին», ԱԶԳ ՕՐԱԹԵՐԹ #219, 01-12-2005

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]