Ֆրանսիայի պատմություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Այս հոդվածը պարունակում է ընդարձակ նյութեր Ֆրանսիայի պատմության մասին: Հակիրճ տեղեկությունների համար տե՛ս Ֆրանսիա հոդվածի համապատասխան բաժինը:
Ֆրանսիայի պատմություն
Tour Eiffel, July 1888.jpg
Հին աշխարհ
Հունական գաղութ
Հին Գալիա
Հռոմեական Գալիա
Միջին դարեր
Վերդենի դաշնագիր
Ֆրանկական թագավորություն
Մերովինգների թագավորություն
Կարոլինգների թագավորություն
Կապետինգներ
Վալուաններ
Խաչակրաց արշավանքներ
Բուրգունդիայի թագավորություն
Նավարրայի թագավորություն
Խաչակրաց արշավանքներ
Բուրգունդիայի թագավորություն
Բարդուղիմեոսյան գիշեր
Կարդինալի գվարդիականներ
Նոր պատմություն
Ազգային կոնվենտ
Կամիզարներ
Տերմիդորյան հեղաշրջում
Ֆրանսիական Հնդկաստան
Ֆրանսիական հեղափոխություն
Ֆրանսիայի սահմանադրական միապետություն
Ֆրանսիայի առաջին հանրապետություն
Նապոլեոնյան պատերազմներ, Նապոլեոնի դարաշրջան
Աբուքիրի ճակատամարտ
Առաջին ֆրանսիական կայսրություն
Բուրբոնների ռեստավրացիա
Հուլիսյան միապետություն
Ֆրանսիայի երկրորդ հանրապետություն
Ֆրանսիայի երկրորդ կայսրություն
Ֆրանսիայի երրորդ հանրապետություն
Փարիզի ապստամբություն
Հուլիսյան հեղափոխություն
Փարիզի կոմունա
Ազատ Ֆրանսիա
Ֆրանսիայի բռնազավթումը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում
Ֆրանսիայի Հանրապետություն

Ֆրանսիա Ֆրանսիա պորտալ

Ֆրանսիայի պատմություն (ֆր.՝ Histoire de France), ֆրանսիացի էթնոսի հազարամյա պատմությունը: Ժամանակակից Ֆրանսիայի տարածքում մարդը բնակություն է հաստատել շուրջ երկու միլիոն տարի առաջ։ Ֆրանսիայի տարածքում հաստատված առաջին հայտնի ցեղերից էին կելտերը, որոնք հաստատվեցին Ֆրանսիայում մ․թ․ա․ 1-ին հազարամյակի վերջին։ Այս ցեղերին հռոմեացիները սկսեցին անվանել գալլեր և այդ իսկ պատճառով նոր բնակեցված տարածքը սկսեց անվանվել Գալիա։ Մ.թ.ա. 125 թվականին Գալիայի տարածքը նվաճվեց հռոմեացիների կողմից։ 3-4-րդ դարերում Գալիան նվաճվել է գերմանական ցեղերի՝ վեստգոթերի, բուրգունդնեի և ֆրանկների կողմից։ 274 թվականին Շալոնի ճակատամարտում Գալիան վերստին միացվեց մայրամուտի շրջանում գտնվող Հռոմեական Կայսրությանը։ Ֆրանսիայի պատմության հինաշխարյան շրջանն ավարտվեց Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումով։ 5-րդ դարում կազմավորված Ֆրանկական թագավորությունը, որն իր մեջ ներառում էր նախկին Գալիայի պրովինցիան և այլ հարակից տարածքներ, սակայն 6-րդ դարում երկիրը կառավարող Մերովինգների դինաստիան կտրուկ թուլացավ։ Մերովինգների արքայատոհմի վերջին թագավորները պահում էին միայն թագավորի տիտղոսը։ Երկրի թուլացմանը նպաստեց նաև արաբների երևան գալը։ Շուտով արաբները նվաճեցին Պիրենեյան թերակղզին և շարժվեցին արևմուտք՝ դեպի Հարավային Գալիա։ 732 թվականին ֆրանկների առաջնորդ Կառլոս Մարտելը Պուատիեի ճակատամարտում տարան վճռական հաղթանակ և արաբներին դուրս հանեց Գալիայի տարածքից։ 751 թվականին Հռոմի մայորդում Պիպին Կարճահասակը հոր մահից հետո իրեն հռչակեց ֆրանկների թագավոր։ Պիպինը վերջ տվեց Մերովինգների դինաստիայի գոյությանը և սկիզբ դրեց նոր դինաստիայի, որն իր որդու՝ Կառլոս Մեծի անունով կոչվեց Կարոլինգների թագավորական դինաստիա։

8-9-րդ դարերում երկրում հաստատվեցին ավատատիրական կարգեր։ Արդյունքում՝ Բուրգունդիա և Աքվիտանիա մարզերն իրենց հռչակեցին ֆրանկական պետության կենտրոնական կառավարությունից անկախ։ Շուտով Ֆրանկական պետությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին և 800 թվականին ֆրանկների առաջնորդ Կառլոսը թագադրվեց կայսերական թագով. երկիրը վերածվեց Եվրոպայի հզորագույն կայսրության։ Կառլոս Մեծը Իտալիայիում վերջնականապես պարտության մատնեց լանգոբարդներին։ 778 թվականին ֆրանկական բանակը մտավ Իսպանիա և հասավ մինչև Սարագոսա։ Կառլոսի մահից հետո պետությունը բռնեց հետադիմական ռեակցիայի ուղին։ Երկրի ներսում առաջացան խռովություններ։ Իշխանության հասնելու համար կռվում էին Կառլոսի ժառանգները։ 843 թվականին Վերդենի պայմանագրով Ֆրանկական պետությունը մասնատվեց և բաժանվեց Կառլոսի ժառանգների միջև։ Պատմության թատերաբեմ դուրս եկավ Ֆրանսիան, որպես անկախ պետություն: 987 թվականին իշխանությունը սկսեց գլխավորել Կապետինգների դինաստիան։ 10-11-րդ դարերում․ Ֆրանսիայում հիմնականում ավարտվեց ֆեոդալական հասարակարգի երկու հիմնական դասակարգերի՝ սենիորների և կախյալ գյուղացիության ձևավորումը։

Խաչակրաց արշավանքները սկիզբ առան Ֆրանսիայի Կլերմոն քաղաքից։ Ֆրանսիայի Ֆիլիպ II թագավորը մասնակցեց Խաչակրաց երրորդ արշավանքին, սակայն առողջական խնդիրների պատճառով հետ վերադարձավ Ֆրանսիա։ 1302 թվականին հրավիրված գլխավոր շտատները ուժեղացրին կենտրոնական իշխանությունը և երկրում հաստատվեց դասային միապետություն։ 1337 թվականին Ֆրանսիայի և Անգլիայի միջև սկսվեց Հարյուրամյա պատերազմը, որը խաթարեց Եվրոպայի անդորրը։ Հարյուրամյա պատերազմի ընթացքում ֆրանսիական կողմում աչքի էր ընկնում Ժաննա դ'Արկը, ով ազատագրեց Օռլեան քաղաքը և սկիզբ դրեց ֆրանսիական հաջողություններին։ 1453 թվականին պատերազմն ավարտվեց Ֆրանսիայի հաղթանակով։ 16-րդ դարում Ֆրանսիայում ձևավորվում է բացարձակ միապետություն, որը հատկապես ամրապնդվեց 1562-1594 թվականների կրոնական պատերազմներից հետո։

Հաջորդիվ Ֆրանսիան մասնակցեց Երեսնամյա պատերազմին։ 1647 թվականին Բավարիան, Քյոլնը, Ֆրանսիան և Շվեդիան ստորագրեցին Ուլմի պայմանագիրը։ 18-19-րդ դարը Ֆրանսիայի պատմության ամենահարուստ և նշանավոր դարաշրջանն է։ Բաստիլի գրավումով Ֆրանսիայիում սկսվեց մեծ հեղափոխություն, որն ավարտվեց հեղափոխականների հաղթանակով։ Իշխանության գլուխ անցավ Նապոլեոն Բոնապարտը, ով Ֆրանսիային հասցրեց իր հզորության գագաթնակետին։ Նապոլեոնյան Ֆրանսիան դարձավ Եվրոպայի ամենահարուստ և ազդեցիկ երկիրը։ Ցանկանալով հասնել համաշխարհային տիրապետության, Նապոլեոնը հարձակվեց Ռուսաստանի վրա։ Ռուսական զորքերը դուրս վռնդեցին ֆրանսիացիներին Ռուսաստանի տարածքից, որից անմիջապես հետո եվրոպական պետությունները և Ռուսաստանը միասնական ուժերով պարտության մատնեցին Նապոլեոնին և 1814 թվականին Ֆրանսիայի և հաղթած երկրների միջև կնքվեց պայմանագիր։ Նապոլեոնի վարչակարգը կործանվեց։ 19-րդ դարի 70-ական թվականներից բանվորական շարժումը վերելք ապրեց Ֆրանսիայում։ 1880 թվականին ձևավորվեց Ֆրանսիայի բանվորական կուսակցությունը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմում Ֆրանսիան հարում էր Անտանտի ռազմաքաղաքական դաշինքին։ 1917 թվականի Նիվելի հարձակման ժամանակ Ֆրանսիայի 2-րդ գաղութային դիվիզիայի Վերդենի ճակատամարտի վետերանները հրաժարվեցին կատարել հրամանները՝ լինելով հարբած և առանց զինվորական համազգեստի։ 1919 թվականին Ֆրանսիայի Վերսալ դղյակում ստեղծվեց վերսալյան համակարգը, որը տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում։ Ֆրանսիային պատուհասած հաջորդ փորձությունը դա Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն էր: Ֆրանսիան դարձավ ֆաշիստական ագրեսիայի առաջին թիրախներից մեկը: 1940 թվականի մայիսին առանց որևէ դիմադրության այն անձրատուր եղավ: Պատերազմի ավարտին ֆրանսիական հողերը ետ վերադարձվեցին, իսկ Երրորդ Ռայխը զինաթափվեց: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Ֆրանսիան սկսեց անդամակցել Հյուսիսատլանտյան դաշինքին և Միավորված Ազգերի Կազմակերպությանը: Վերջինս նաև դարձավ Եվրոպական Միության հիմնադիր-անդամ պետություն: Ներկայումս Ֆրանսիայի Հանրապետությունը զարգացած երկիր է՝ տնտեսական, ինչպես նաև ռազմաքաղաքական մեծ ներուժով:

Բովանդակություն

Հին աշխարհի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախապատմական Ֆրանսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Նախապատմական Ֆրանսիա
Ձիու ժայռաքեր պատկեր Հարավային Ֆրանսիայի Լասկո քարանձավի պատին

Ֆրանսիական տարբեր վայրերի (որտեղ հայտնաբերվել են հնագիտական գտածոներ) անուններով գիտության մեջ անվանվել են հին քարի դարի և միջին քարի դարի Եվրոպայի հիմնական մշակույթները (շելյան, աշելյան, մուստիերյան, ազիլյան և այլն)[1]։ Իրենց ժայռապատկերներով հայտնի են Հարավային Ֆրանսիայի հինքարեդարյան քարանձավները (Լասկո, Մոնտեսպան և այլն)[2]։ Էնիոլիթի և բրոնզի դարից (մ․թ.ա․ 3-2-րդ հազարամյակներ) պահպանվել են մեզոլիթյան կառույցներ (մենհիրներ, դոլմեններ, կրոմլեխներ)։ Ժամանակակից Ֆրանսիայի տարածքում մարդը բնակություն է հաստատել դեռևս 1.8 միլիոն տարի առաջ։ Նախնադարում մարդիկ ստիպված էին ապրել քոչվորական կյանքով՝ զբաղվելով հիմնականում որսորդությամբ և հավաքչությամբ[3]։ Ֆրանսիայում հաշվվում են մեծ թվով նկարազարդ քարանձավներ, որոնք պահպանվել են վերին պալեոլիթի դարաշրջանից: Լավագույն նմուշներից են Լասկո քարանձավի պատերին պահպանված ժայռափոր նկարազարդումները։ Լասկոն Արևմտյան Եվրոպայի գլխավոր հնավայրերից մեկն է: Հինքարեդարյան այս քարանձավը ստեղծվել է մ.թ.ա. 18000 թվականին: Այս քարանձավի գլխավոր առանձնահատկությունը գեղատեսիլ ժայռաքեր կենդանապատկերների առկայությունն է: Նկարներում պատկերված են ոչ միայն կենդանիներ, այլ նաև նախնադարյան մարդիկ՝ տարբեր աշխատանքներ կատարելիս:

մ.թ.ա. 10000 թվականին՝ վերջին սառցե դարաշրջանի ավարտին[4], կլիման բարելավվեց և մոտ մ.թ.ա. 7000 թվականից Արևմտյան Եվրոպայի այս հատվածը թևակոխեց նեոլիթյան դարաշրջան և բնակիչներն անցան նստակյաց կյանքի[5]։ Մ.թ.ա. 4-րդ և մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակների միջև տեղի ունեցած ժողովրդագրական և գյուղատնտեսական բուռն զարգացումից հետո, մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջում ի հայտ եկավ մետաղագործությունը: Այս ժամանակաշրջանի գլխավոր նվաճումներից էր նաև այն, որ Ֆրանսիայի տարածքում ապրող մարդիկ սկսեցին օգտագործել մի շարք մետաղներ և համաձուլվածքներ, որոնք առավել դյուրին էին կենցաղում օգտագործելու համար: Նման մետաղներ էին բրոնզը, պղինձը և ոսկին: Հետագայում այստեղի բնակիչները ավելի զարգանալուց հետո սկսեցին օգտագործել նաև նաև երկաթ։ Մ․թ․ա․ 1-ին հազարամյակի վերջին Ֆրանսիայի տարածքը բնակեցրել են կելտերը[6], որոնց հռոմեացիները կոչել են գալլեր (այստեղից էլ եկել է երկրի անունը՝ Գալլիա Բելգիկա կամ պարզապես Գալիա)։ Մինչ այդ Գալիան հունական առևտրային գաղութ էր:

Մենամարտող ցուլեր

Մ.թ.ա 600 թվականին հին հույները Փոկեա քաղաքում հիմնեցին հունական գաղութ Մասալիան (ներկայիս Մարսել)[7][8][9]՝ Միջերկրական ծովի ափին կառուցելով Ֆրանսիայի ամենահին քաղաքը[10]։ Նույն ժամանակաշրջանում, որոշ գալլա-կելտական ցեղեր թափանցեցին ներկայիս Ֆրանսիայի տարածքի որոշ հատվածներ, սակայն տարածվեցին Ֆրանսիայի խորքերը միայն մ.թ.ա 5-րդ դարից 3-րդ դարում[11]։ Մ․թ․ա․ 2-րդ դարի վերջին Գալիան նվաճել են հռոմեացիները և այնտեղ ստեղծել մի շարք պրովինցիաներ: Գալիայի տարածքը ենթարկել ռոմանականացման։ Չնայած այս ամենի՝ գալլերը բավականին ազատատենչ էին և ժամանակ առ ժամանակ ապստամբում էին բռնացող կառավարության դեմ: Այս դեպքերի շուրջ 1999 թվականին նկարահանվել է «Աստերիքսն ու Օբելիքսն ընդդեմ Կեսարի» արծակային կատակերգությունը, ըստ որի մ․թ․ա․ 50 թվականին կայսր Հուլիոս Կեսարի կողմից Գալիայի գրավումից հետո գալլաբնակ փոքրիկ մի գյուղի բնակիչներ հրաժարվեցին հարկեր վճարելուց և սկսեցին պայքարել անպարտելի համարվող հռոմեացիների դեմ[12][13][14]:

Գալլիայի ռոմանակացմանը հետևեց իշխանական մարմինների ձևավորումը: Երկրում առաջացել էին հռոմեական և գալիական ավագանու ստրկատիրական լատիֆունդիաները, որոնց հետ մեկտեղ առաջ էին եկել խոշոր առետրաարհեստավորական քաղաքներ: Դրանք էին Լիոնը, Նիմը և Բորդոն։ Հռոմեական ծանր հարկերը առիթ են ծառայել տեղական բնակչության մի շարք ապստամբությունների: Հակահռոմեական առաջին ապստամբությունը սկսվեց մ․թ․ա․ 12 թվականին և ավարտվեց 51 թվականին[15][16]: 70 թվականին գալլերի ապստամբությունների ալիքը դադարեց ալեկոծել կայսրության տարածքը. հռոմեական լեգեոնները բացարձակ հաղթանակ էին տարել տեղացի ապստամբների նկատմամբ: 2-4-րդ դարերում Գալիայում տարածվել է քրիստոնեությունը[17][18][19]։

Հռոմեական Գալիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հռոմեական Գալիա
Գայոս Հուլիոս Կեսար` հռոմեական պետական, քաղաքական և ռազմական գործիչ, գրող, պատմագիր: Մ.թ.ա. 60 թվականին Գնեոս Պոմպեոսի և Մարկոս Կրասոսի հետ ստեղծել է առաջին եռապետությունը, 58-51-ին՝ նվաճել Անդրալպյան Գալիան

Գալիա երկրամասի տարածքները ընկած էին Հռենոսի, Ատլանտյան օվկիանոսի, Պիրենեյների և Միջերկրական ծովի միջև։ Ժամանակակից Ֆրանսիայի տարածքները մոտավոր համընկնում են Գալիայի հետ։ Գալիան բարգավաճող երկիր էր, որի հարավային մասը ենթարկվում էր հռոմեական և հունական ճնշումներին։ Մ.թ.ա 390 թվականին գալլերի առաջնորդ Բրենուսը անցավ Ալպերը և ներխուժեց Իտալիա[20][21][22]: Հաղթելով Ալլիայի ճակատամարտում գալլերը պաշարեցին կայսրության մայրաքաղաք Հռոմը[23]։ Գալիական ներխուժումը թուլացրեց Հռոմը՝ սկիզբ դնելով շատ իտալական ցեղերի ընդվզման։ Հաջորդ 50 տարում մեկ առ մեկ այդ ընդվզումները ճնշվեցին, և վերականգնվեց Հռոմի իշխանությունը։ Գալլերը շարունակեցին ներխուժումները մինչև մ.թ.ա 345 թվականը, երբ Հռոմեական կայսրության հետ կնքվեց խաղաղության պայմանագիր։ Սակայն հռոմեացիները և գալլերը շարունակում էին մնալ թշնամիներ և գալլերը շարունակում էին սպառնալիք հանդիսանալ Հին Հռոմի համար։ Հռոմի հետագա զարգացման գլխավոր խոչընդոտը Կարթագենի թագավորության հզորացումն էր: Թափանցելով Իտալիա և մի շարք ճակատամարտերում ջախջախելով հռոմեական բանակին կարթագենացիների առաջնորդ Հաննիբալ Բարկան անմիջական սպառնալիք ստեղծեց Հռոմի համար[24]։ Վճռորոշ էր մ.թ.ա. 216 թվականի Կաննեի ճակատամարտում տարածք հաղթանակը, որի արդյունքում կարթագենական զորքերը հաստատվեցին Ապենինյան թերակղզու վրա[25][26]: Սակայն նա չկարողացավ զարգացնել ռազմավարական հաջողությունը։ Հռոմեացիները պատերազմը տեղափոխեցին Աֆրիկա։ Մ.թ.ա. 202 թվականին Զամայի ճակատամարտում պարտվելուց հետո Կարթագենը հաշտության պայմանագիր կնքեց Հռոմի հետ[27][28]։ Կարթագենը զրկվեց Իսպանիայի իր տիրույթներից, դրանից բացի, իրավունք չուներ պատերազմներ վարել առանց Հռոմի համաձայնության։

Մոտ մ.թ.ա 125 թվականին հարավային Գալիան նվաճվեց հռոմեացիների կողմից և այն վերածվեց հռոմեական շարքային պրովինցիայի։ Բրեննուսի կողմից Հռոմի պաշարումը դեռ թարմ էր հռոմեացիների հիշողությունում: Մ.թ.ա. 52 թվականին Հուլիոս Կեսարը գրավեց Գալիայի մնացած հատվածը և ճնշեց գալլ առաջնորդ Վերցինգեթորիկսի ապստամբությունը։ Գալիայի համար շրջադարձային եղավ Օգոստոս Օկտավիանոս կայսեր գահակալության տարիները: Նրա օրոք Գալիան բաժանվեց հռոմեական պրովինցիաների, որոնցից հիմնականներն էին Գալիա Նարբոնենսիսը՝ հարավում, Գալիա Աքվիտանիան՝ հարավ-արևմուտքում, Գալիա Լուգդունենսիսը՝ կենտրոնում և Գալիա Բելգիկան՝ հյուսիսում[29]։ Գալլա-հռոմեական ժամանակաշրջանում հիմնադրվեցին շատ քաղաքներ` ներառյալ Լուգդունումը (ներկայիս Լիոն), որը հռչակվեց Գալիայի մայրաքաղաք[30][31]։ Այս քաղաքները կառուցվել են ավանդական հռոմեական ճարտարապետական ոճով՝ իրենց թատրոններով, կրկեսներով, ամֆիթատրոնով և շոգեբաղնիքով։ Գալլերը հռոմեական տիրապետության տակ ի վերջո ընդունեցին հռոմեական լեզուն՝ լատիներենը[32], որից էլ հետագայում ձևավորվեց ֆրանսերենը[33]։ Հռոմեական բազմաստվածությունը խառնվեց գալլական տեղական հավատալիքների հետ և ձևավորվեց սինկրետիզմը[34]։

Postumus-2sest.png
Aureus Victorinus RIC 0094 (obverse).png
TetricusIIanton(CNG).png
Մարկուս Պոստամուս՝ նորաստեղծ Գալիայի կայսրության առաջին կայսրը: Կառավարել է 260-269 թվականներին: Հռոմեացիների դեմ ֆրանսիական պայքարի փայլուն ներկայացուցիչ է: 261 թվականին ետ է մղել կայսրության տարածք սողոսկած գերմանական ցեղերի հարձակումները: Գալիայի միակ կայսրն է, որը կառավարել է նաև Բրիտանիայում և Իբերիայում՝ ժամանակակից Իսպանիայում: Մարկուս Վիկտորինուս՝ Գալիայի երրորդ կայսրը: Կառավարել է 269-271 թվականներին: Աչքի է ընկել իր բավականին մտավոր զարգացվածությամբ: Սպանվել է իր իսկ կողմնակիցների կողմից՝ սեփական ապարանքում: Գայոս Տետրիկուս Երկրորդ՝ Գալիայի վերջին կայսրը: Կառավարել է 270-274 թվականներին: Նրա կառավարման տարիներին Հռոմում իշխում էր Ավրելիանոսը: 274 թվականին Շալոնի ճակատամարտում կրած պարտությունից հետո վերջինիս ղեկավարած կայսրությունը կցվել է Հռոմին:

Մոտավորապես 3-րդ դարում Հռոմեական Գալիան կանգնեց ճգնաժամի առաջ. նրա սահմաններից ներս էին թափանցում բարբարոսները։ Կենտրոնական կայսերական իշխանության թուլացման հետ գալլա-հռոմեացի ղեկավարները անկախություն հռչակեցին և ստեղծեցին կարճ կյանք ունեցած Գալիական կայսրությունը[35]: Այն ձգվում էր Բրիտանիա կղզու հարավից մինչև Հռենոսի ավազան՝ իր մեջ ներառելով ժամանակակից Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Բելգիայի, Իսպանիայի, Պորտուգալիայի, Շվեյցարիայի և մասամբ էլ Գերմանիայի ու Նիդերլանդների տարածքները[36]: Կայսրության ստեղծողը Մարկուս Կասիանուս Լատինուս Պոստամուս էր, ով գահակալում է մինչև 269 թվականը[37][38]: Գալիայի համար մեն ինչ փոխվեց այն ժամանակ, երբ Կլավդիոս Գոթացի կայսեր մահից հետո հռոմեական պետության ղեկն իր ձեռքը վերցրեց Լուցիոս Դոմիցիոս Ավրելիանոսը: Ավրելիանոսի կառավարումը նշանավորվել է մի շարք փայլուն հաղթանակներով. նա հետ է մղել կայսրության Դանուբյան սահմանի վրա բարբարոսների հարձակումները և ճնշել է Եգիպտոսում բռնկված ապստամբությունը[39]: Դրանից հետո Շալոնի ճակատամարտում 274 թվականին հռոմեական լեգեոնը ջախջախեց գալլերի վերջին կայսր Տետրիկուս II-ի գլխավորած կայազորին, որի արդյունքում Գալիան նորից միացվեց Հռոմեական կայսրությանը[40][41]։ Այնուամենայնիվ, իրավիճակը բարելավվեց 4-րդ դարի առաջին կեսին, որը Հռոմեական Գալիայի վերածննդի ու բարգավաճման ժամանակաշրջանն էր։ 312 թվականին կայսր Կոստանդիանոս Ա Մեծը ընդունեց քրիստոնեություն, իսկ 313 թվականի Միլանի հրովարտակով թույլատրվեց քրիստոնեության ազատ դավանումը Հռոմեական կայսրության տարածքում[42][43][44][45]։ Քրիստոնյաները, ովքեր մինչ այդ հետապնդվում էին, ավելացան ողջ Հռոմեական կայսրությամբ մեկ։ Սակայն սկսած 4-րդ դարի կեսերից բարբարոսների ներխուժումները վերսկսվեցին և գերմանական ցեղերը, ինչպիսիք են վանդալները, սուեբները և մի շարք ոչ գերմանական ցեղեր՝ այդ թվում ալանները անցան Հռենոսը և ներխուժեցին Գալիա, Իսպանիա և կործանվող Հռոմեական կայսրության այլ տիրույթներ։

Միջնադարյան ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան Հռոմեական կայսրության վերջին կայսրը՝ Հռոմուլոս Օգոստուլոսը հանձնում է Հռոմի կայսերական թագը գոթերի առաջնորդ Օդոակրին

Եվրոպայի պատմության 4-րդ դարի կեսերից մինչև 7-րդ դարն ընկած ժամանակաշրջանն ընդունված է անվանել Մեծ գաղթի կամ Ժողովուրդների մեծ գաղթի ժամանակաշրջան[46]: Կլիմայական դժվարություններից և սառնամանիքներից հոգնած մի շարք բարբարոսական ցեղեր և ցեղախմբեր սկսեցին արշավանքներ կազմակերպել դեպի Հռոմեական կայսրության տարածք: Առաջին գաղթող ցեղերը դրանք հոներն էին, որոնց պատմական ձևավորումն ընթացել էր Չինաստանի տարածքում՝ Հեռավոր Արևելքում[47]: Մինչ այդ 117 թվականին Հռոմեական կայսրությունը հասել էր իր տարածքային մեծության գագաթնակետին[48]: 284 թվականին Դիոկղետիանոսը կայսրությունը բաժանեց երկու մասի՝ արևելյան և արևմտյան[49][50][51]: Գալիան Արևմտյան Հռոմեական կայսրության մաս էր կազմում:

4-րդ դարում կելտական ցեղերն ապաստակում են Գալիայի պատմական Արմորիկա երկրամասի տարածքը: 418 թվականին դեպի Գալիա արշավանքներ են կազմակերպում գոթերը, որոնց օգնություն են ցուցաբերում վանդալները, լանգոբարդներն ու ֆրանկները: 410 թվականին մայրաքաղաք Հռոմի գրավումից հետո կայսրության կենտրոնը դարձավ Թուլուզ քաղաքը: 460 թվականին ծանր պայմաններում գահ է բարձրանում Հռոմի վերջին կայսրը: Հռոմուլոս Օգոստուլոսի գահ բարձրանալու ժամանակ Հռոմեական կայսրությունը գտնվում էր անհետացման եզրին[52][53]։ Կայսերական տիրապետությունը տարածվում էր միայն Իտալիայի և Հարավային Գալիայի մի փոքրիկ մասի վրա: Արևելահռոմեական կայսր Լևոն I-ը, որը մահացել էր 474 թվականին՝ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության գահին էր կանգնեցրել երկու մարդու՝ Պրոկոպի Անթեմիային և Հուլիուս Նեպոտին, այդ պատճառով նրա հետնորդ Զենոնը, այնպես ինչպես Հյուսիսային Գալիայի կուսակալ Աֆրանասիոս Սիագրոսը, հրաժարվում են Հռոմուլոսին ճանաչել արևմուտքի կայսր՝ նրան համարելով սովորական բռնակալ[54]: Կայսրության մայրամուտը բավականին մոտ էր: Նրա օրոք վերսկսվում են գոթական արշավանքները դեպի կայսրության տարբեր հատվածներ:

Գոթական զորքերը գլխավորում էր նշանավոր զորավար Օդոակրը[55]: Հռոմեական պաշտպանական զորքերի գլուխ կանգնած էր Օրեստը: Բախվելով իր հանդեպ թշնամաբար տրամադրված զորքին, Օրեստը փակվում է հզոր պատերով շրջապատված Տիցիանում, որը գրավվում է և թալանվում: 476 թվականի օգոստոսի 28-ին Պլացենտիի մոտ նա գերի է վերցվում և մահապատժի ենթարկվում: Նրա եղբայր Պավելը սպանվում է Ռավեննայից ոչ հեռու անտառում մղված մարտի ժամանակ և այդ ժամանակ Օդոակրը մտնելով քաղաք սեպտեմբերի 4-ին Հռոմուլոսին ստիպում է հրաժարվել կայսրության գահից[56][57][58]: Երբ ապստամբած զորավարը իմանում է արևելյան կայսր Զենոն Իսավրացու կրկնակի գահին տիրելու մասին, նա գահընկեց արված Հռոմուլոս Օգոստուլոսի անունից սենատական պատվիրակություն է ուղարկում Կոստանդնուպոլիս՝ համապատասխան հաղորդագրությունով: Այնտեղ նշվում է.

Aquote1.png Ոչ մի կարիք չկար նրանց կողմից ստեղծել հատուկ թագավորություն, որ երկու կողմերին էլ բավական էր լոկ Զենոնը՝ որպես ընդհանուր կայսր, որ հռոմեական սենատը Օդոակրին է հանձնել գլխավոր հրամանատարությունը, մարդու որը պետական գիտելիքի և ռազմատենչությամբ ունակ է պաշտպանել պետությունը Aquote2.png


Ֆրանկական պետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ֆրանկական պետություն
Ֆրանկական կայսրությունը 814 թվականին

476 թվականին, երբ Օդոակրը գահընկեց արեց Հռոմուլոս կայսրին, Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունը ուներ չնչին ռազմական, քաղաքական և ֆինանսական ներուժ և չէր վերահսկում կայսրության մեծ մասին, որոնք ֆիկտիվ կոչվում էին հռոմեական[59]: Նվաճելով կայսրությունը, բարբարոսները ստեղծեցին սեփական իշխանությունը կայսրության մեծ մասում[60][61]:

Նորաստեղծ պետություններ շարքում առանձնանում էր Ֆրանկական պետությունը, որը ստեղծվեց ժամանակակից Ֆրանսիայի տարածքում: Այն ձևավորվեց 481 թվականին[62][62][63], սակայն սկզբնական շրջանում որոշակի կախվածություն ուներ Հռոմից: 486 թվականին ֆրանկների առաջնորդ Քլոդվիգ I-ը Սուսասոնի ճակատամարտում ջախջախեց կայսերական բանակին և ոչնչացրեց Գալիայի տարածքում գտնվող վերջին հռոմեական հենակետերը[64][65][62]: Այս հաղթանակը նրան հնարավորություն տվեց իր իշխանությունը տարածել հյուսիսում գտնվող Սոմ գետից մինչև Լուար գետը (կենտրոնական ու արևմտյան Գալլիա) ընկած տարածքը։ Քլոդվիգը միավորեց երկրի բոլոր ներքին հողերը՝ Գալիայի դուրս վռնդելով ոչ միայն հռոմեացիներին, այլ նաև 496 թվականին ալեմաններին[66], իսկ 507 թվականին՝ վեստգոթերին[66]: Քլոդվիգի օրոք քրիստոնեությունն ընդունվեց, որպես Ֆրանկական պետության կրոն[66], իսկ լատիներենն ու ֆրանկերենը՝ պաշտոնական լեզուներ[66]: Նրա կառավարման տարիներին թագավորական նստավայրը տեղափոխվեց Փարիզ[66]՝ ժամանակակից Ֆրանսիայի մայրաքաղաք: Նա ամրապնդեց թագավորական իշխանությունը և այն դարձրեց ժառանգական։ Քլոդվիգը կարգադրեց գրի առնել սալիական ֆրանկների սովորույթային իրավանորմերը, որի արդյունքում կազմվեց Սալիական դատաստանագիրքը[66][67][68]։ Դրանով բնակչությունը բաժանվում էր ֆրանկների և տեղաբնիկների։ Տեղական բնակչությանն էլ բաժանում էր երեք խավի՝ խոշոր հողատերեր, մանր հողատերեր և հողազուրկ մարդիկ։ Վերջինս նաև հիմնադրեց Ֆրանկական պետության առաջին արքայատոհմը՝ Մերովինգների դինաստիան[69]: 511 թվականին Քլոդվիգը մահացավ և ֆրանկական գահը մնաց թափուր[70][71][72]: Մերովինգ թագավորները Ֆրանկական պետության տարածքները ընդարձակեցին մինչև Ալպյան լեռներ և Դնեպրի ավազան[73]: Տերության մայրաքաղաքը եղել է Աախենը[74]:

Այս ժամանակաշրջանում Արաբական խալիֆայության գլուխ կանգնած էր Օմայյան արքայատոհմը: Դեռևս  8-րդ դարի սկզբին Աբդ ալ-Մալիքի որդի և հաջորդ Վալիդը 711-716 թվականներին նվաճել էր Իսպանիան՝ Պիրենեյան թերակղզին և ժամանակակից Ֆրանսիայի հարավային սահմանները[75]:

Amiel - Pepin the Short.jpg
Louis-Félix Amiel - Charlemagne empereur d'Occident (742-814).jpg
Georges Rouget (1783-1869) - Charles III, dit le simple, roi de France en 896 (879-929).jpg
Պիպին Կարճահասակ
751-768
Կառլոս Մեծ
800-814
Կառլոս Պարզամիտ
898-923
Կառլոս Մարտելը արաբների դեմ մղվող Պուատիեի ճակատամարտում

Մուսուլմաններին Եվրոպայից վտարելու համար ֆրանկնարի մայորդոմ Կառլոս Մարտելը 732 թվականին մեծ բանակ հանեց Աբդուլ Ռահման իբն Աբդելլահի դեմ[76]: Ֆրանկական և արաբական զորքերը բախվեցին Տուր քաղաքի շրջակայքում: 732 թվականի հոկտեմբերին տեղի է ունենում Պուատիե հերոսամարտը[77][78], որտեղ ֆրանկները վռնդում են արաբներին Եվրոպայից՝ ազատագրելով ոչ միայն Սեպտիմանիայի երկրամասը, այլև Իսպանիայի մերձակա մասը: 437-743 թվականներին Ֆրանկական պետությունները կտրուկ թուլացավ: Վերջին Մերովինգյան թագավորները, որոնք հայտնի են որպես «ծույլ թագավորներ», կառավարում էին երկիրը միայն անվանապես։ Իրական իշխանությունը կենտրոնացած էր մայորդոմների ձեռքում։ Երբ 737 թվականին Թեուդերիկ IV-ը մահացավ, մայորդոմ Կառլոս Մարտելը թողեց գահը թափուր և շարունակեց կառավարել մինչև իր մահը՝ 741 թվականը։ Իր որդի՝ Պիպին Կարճահասակը 743 թվականին վերականգնեց Մերովինգյան հարստությունը՝ թագադրելով Քիլդերիկ III-ին, սակայն 751 թվականին գահընկեց արեց նրան և ինքը դարձավ թագավոր՝ Ֆրանկական պետությունում սկիզբ դնելով Կարոլինգների հարստությանը[79][80][81]։ Մերովինգները Ֆրանկիայում տիրել են մինչև 751 թվականը։ Փաստացիորեն Պիպինը բազմելով Ֆրանկական պետության գահին ոչ թե շարունակեց մերովինգների գործը, այլև ստեղծեց նոր արքայատոհմ[81]: 754-755 թվականներին Պիպինը կազմակերպեց ալպիական արշավանք՝ Իտալիայի լանգոբարդներին ծնկի բերելու նպատակով: 756 թվականին նա վերստին ռազմախուժեց Ապենինյան թերակղզու տարածք[82]: Այս անգամ նրան աջակցում էր նաև Բավարիայի դուքսը: Պիպինի կյանքի վերջին տարիներին Աքվիտանիան կռվախնձոր դարձավ Ֆրանկական պետության և հարևանների միջև: Հաղթելով սաքսերին՝ Պիպինը հաստատեց իր դիրքերը տարածաշրջանում և 760 թվականին պատերազմ հայտարարեց Աքվիտանիայի դքսությանը: 761 թվականին պատերազմն ավարտվեց ֆրանկների հաղթանակով: 768 թվականին Պիպին Կարճահասակը մահացավ[82] և սեպտեմբերի 24-ին նրան փոխարինեց Կառլոս I-ը, ով Պիպինի ավագ որդին էր: Նրա անունով Պիպինների հարստությունը սկսվել է կոչվել Կարոլինգյան։ Կառլոսը «Մեծ» է հորջորջվել դեռևս կենդանության օրոք՝ լինելով մարդկության պատմության ամենահեղինակավոր կայսրերից մեկը։ Շարունակելով հոր՝ Պիպին Կարճահասակի պատերազմները լանգոբարդների դեմ նա երկու արշավանք կազմակերպեց դեպի Իտալիա[83][84]: Այդ ընթացքում նա գերի վերցրեց լանգոբարդների արքային և հյուսիսային շրջանները միացրեց իր թագավորությանը։ 789 թվականին նա պաշտպանեց իր երկիրը սլավոնական ցեղերի ոտնձգություններից[84][85]: Նշանվոր էր Կառլոսի մղած մարտերն ընդեմ Իսպանիայում հաստատված արաբների: 793 թվականին ֆրանկների հեծելազորը ջախջախեց օմայյան բանակին և երկրից դուրս վռնդեց Կորդովայի խալիֆին: 800 թվականին Ֆրանկական պետությունում տեղի ունեցան դարակազմիկ փոփոխություններ. մայորդոմ Կառլոսը թագադրվեց կայսերական թագավոր և վերջ դրվեց Ֆրանկիայի պատմության թագավորական փուլին[86]: Ֆրանկական թագավորությունը վերածվեց ընդարձակ կայսրության: Կայսր հռչակվելուց հետո Կառլոս Մեծն ամրագրեց երկրի սահմանները: Նա վերջնականապես Իսպանիայից դուրս հանեց արաբներին: Հյուսիսային Իսպանիան՝ Բարսելոնա կենտրոնով, անցավ Ֆրանկական կայսրությանը: Արաբներին Պիրենեյներում մնաց միայն Գրանադան[87], որն ազատագրվեց Ռեկոնկիստայի ընթացքում: Կառոս Մեծի մղած պատերազմներից ամենաերկարատևը Սաքսոնիայինվաճումն էր, որը տևեց ավելի քան 30 տարի։ 804 թվականին սաքսերը նահանջեցին և անձնատուր եկան կայսերական բանակին: Հաջորդիվ նա ձեռնամուխ եղավ Բավարիայի գրավմանը:

Լյուդովիկոս V Ծույլ՝ Կարոլինգների վերջին թագավորը

Գահակալության վերջին տարիներին նրա իշխանությունը տարածվում էր ամբողջ Կենտրոնական և Արևմտյան Եվրոպայի վրա՝ Հյուսիսային ծովից մինչև Միջերկրական և Ատլանտյան օվկիանոսից մինչև Ադրիատիկ ծովի արևելյան ափը։ Կառլոսը արշավանքներ է կատարել Իսպանիա և Արևելյան Եվրոպա, իսկ Բալկաններում մոտեցել է անմիջականորեն Բյուզանդական կայսրությանտիրույթներին։ 814 թվականին Կառլոսը մահացավ և գահընկեց արվեց[88][89]: Կառլոսի մահից հետո երկրում բռնկվեցին գահակալական կռիվներ: Վերջինիս օրինական ժառանգները պայքար սկսեցին ֆրանկական գահի համար: Նրան փոխարինեց իր որդին՝ Լյուդովիկոս Բարեպաշտը[90][91], ով չկարողացավ պահպանել հոր ստեղծած աշխարհակալ տերությունը: 843 թվականին Լյուդովիկոս Բարեպաշտը ստիպված է լինում երկիրը կիսել իր երկու եղբայրների հետ[92][93]: Վերդենի դաշնագրով Ֆրանկական կայսրության տարածքը տրոհվեց[94][95]: Այս պայմանագիրը հիմք հանդիսացավ ապագա Ֆրանսիա, Գերմանիա և Իտալիա պետությունների կազմավորման համար[93][95]: Վերդենի դաշնագրով Արևմտաֆրանկական (ֆրանսիական) հիմնական տարածքի մեջ էին մտնում Նեյստրիայի, Աքվիտանիայի, Բուրգունդիայի, Վասկոնիայի, Սապտիմանիայի մարզերը և Իսպանիայի մարկան, որը հանդես էր գալիս որոշակի ինքնավարությամբ[92][95]: Թագավորության մայրաքաղաքը Փարիզն էր: Այս պառակտումը լավ չանդրադարձավ երկիրը կառավարող Կարոլինգների համար: 987 թվականին Լյուդովիկոս V Ծույլը գահընկեց արվեց՝ Ֆրանսիայում վերջ դնելով Կարոլինգների արքայատոհմի գերիշխանությանը:

987 թվականի հուլիսի 3-ին քսանամյա Հուգո Կապետը սկսեց իր գահակալությունը՝ սկիզբ դնելով Կապետինգների արքայատոհմին: Դրանից առաջ նա եղել էր Փարիզի կոմսը: Կապետինգների օրոք թագավորական իշխանությունը ընտրականից դարձավ ժառանգական։ Նրանց կառավարումը նշանավորվեց նրանով, որ Ֆրանսիան ենթարկվեց վիկինգների արշավանքներին: 8-րդ դարից սկսած նորվեգացի, դանիացի և շվեդ վիկինգները սկսեցին ասպատակել Եվրոպայի տարածքը: 885 թվականին Փարիզի ափերի մոտ հայտնվեցին հարյուրավոր վիկինգների նավեր: Նորմանների զավթից առաջնորդներից Զիգֆրիդը պահանջեց ֆրանսիացիներից տուրք վճարել, սակայն մերժում ստացավ: Դրանից հետո վերջիններս հարձակման անցան և շրջափակեցին Փարիզը: Հյուսիսաբնակների զինուժն իրենից ներկայացնում էր 700 նավ և 40 հազար զինվոր: Ֆրանսիական զորքերի բանակը կազմում էր մոտ 200 զինվոր: Փարիզը դուրս եկավ վիկինգների լծից 881 թվականին՝ Լյուդովիկոս III-ի օրոք:

9-րդ դարում Ֆրանսիայի տարածքում առանձնացել էին Նեյստրիա, Բուրգունդիա, Աքվիտանիա մարզերը: Նրանք ստացել էին դքսությունների կարգավիճակ և փաստացիորեն անկախ էին Ֆրանսիայի կենտրոնական կառավարությունից։ Այս ժամանակաշրջանը Ֆրանսիայի պատմության մեջ նշանավորվեց ավատատիրական հարաբերությունների հաստատմամբ: Կապետինգները կործանեցին ստրկատիրական պետությունը և փոխեցին հասարակարգը։ 9-րդ դարում ամենուր ամրացավ ֆեոդալական կալվածքը: Ֆրանսիայում խոշոր կալվածատերեր դարձան թագավորները, աշխարհիկ ավագանին, ինչպես նաև եկեղեցին։ Կապետինգների քաղաքականությունը նպաստում էր կենտրոնացված պետության կազմավորմանը։

Դեռևս Հուգոյի կառավարման վերջին տարիներին նրա որդին՝ Ռոբերտը, եղել է իր գահակիցը: Հոր մահից հետո՝ 996 թվականին Ռոբերտ II Բարեպաշտը դարձավ Ֆրանսիայի միահեծան ղեկավարը: Ռոբերտը չկարողանալով ժառանգ ունենալ իր առաջին կնոջից ստիպված է լինում ամուսնալուծվել և կնության առնել Բուրգունդիայի թագավոր Ռուդոլֆ III-ի քրոջը՝ Բերտեին: Ժողովուրդն այս թագավորին անվանել է նաև Աստվածավախ և իմաստուն:

Խաչակրաց արշավանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Խաչակրաց արշավանքներ

Երկիրը, որտեղ բնակվում եք դուք, բոլոր կողմերից սեղմված է ծովով ու լեռնաշղթաներով, և դրա համար էլ այժմ նեղ է դարձել ձեր բազմամարդության պատճառով, հարստություններով այն առատ չէ և հազիվ է հաց հասցնում իր մշակողներին: Դրանից էլ տեղի է ունենում այն, որ դուք կրծում ու խժռում եք միմյանց, պատերազմներ մղում ու մահացու վերքեր հասցնում: Իսկ այժմ կարող է դադար առնել ձեր ատելությունը, կհանդարտվեն կռիվները, և կնիրհի երկպառակությունը: Ճամփա ընկեք դեպի Սուրբ Գերեզմանը, խլեք այդ երկիրը անհավատներից և ձերը դարձրեք: Այդ հողում «մեղր ու կարագ է հոսում»: Երուսաղեմը երկրիս ամենաբարեբեր մարգարիտն է... – հատված Ուրբանոս պապի կլերմոնյան ճառից

«
»

11-րդ դարում Եվրոպայի պատմության մեջ տեղի ունեցող դարակազմիկ իրադարձություններից ամենանշանավորը Խաչակրաց արշավանքներն էին: Ֆրանսիայի թագավորության և Սրբազան Հռոմեական կայսրության օժանդակությամբ դեպի արևելք արշավանքների ալիք սկսվեց: Նպատակը Հիսուս Քրիստոսի գերեզմանի աատագրումն էր մուսուլմաններից: Խաչակրաց արշավանքները շարունակվեցին մոտ 200 տարի՝ 1095-1291 թվականներին։ Խաչակիրների շարժման գլխավոր հովանավորը համարվում էր քրիստոնեական եկեղեցին:

1095 թվականի մարտին տեղի ունեցած ժողովում քննարկվեց բյուզանդական կայսրի օգնության խնդրանքն ընդդեմ սելջուկ-թուրքերի: Նույն տարում հարավային Ֆրանսիայում գտնվող Կլերմոն քաղաքում Ուրբանուս Բ պապը կոչ արեց բոլոր քրիստոնյաներին արշավել և ազատագրել Սուրբ Երկիրը: Պապականությունն անհանգստացած էր այն փաստով, որ Երուսաղեմ մեկնող ուխտավորների մեծ մասը ենթարկվում էր հալածանքների։ Ըստ նրանց՝ նաև Սուրբ Երկիրը լատինականացնելուց և իրենց ենթարկելուց հետո ֆրանկների ուժի շնորհիվ իրենց կենթարկեն Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանը, որը 1054 թվականին անկախացել էր Հռոմից: Ֆրանսիացի պապ Ուրբանոսը խաչակրաց արշավանքների շնորհիվ ցանկանում էր վերամիավորել քրիստոնյա աշխարհին, սակայն և նշում էր, որ խաչակիրները չպետք է լինեն ո՛չ գերմանացի և ո՛չ էլ վիկինգ, այլ ֆրանսիացի։

Ֆիլիպ II Օգոստոս` Կապետինգների ներկայացուցիչ խաչակիր թագավոր, որը կառավարել է 1180-1223 թվականներին: Հենվելով մանր և միջին ֆեոդալիզմի, եկեղեցու վրա, դաշնակցելով քաղաքների հետ (դոմենից դուրս գտնվող քաղաքներին լայնորեն շնորհել է քաղաքային ազատություններ)՝ վարել է Ֆրանսիայի միավորման և պետական իշխանության կենտրոնացման քաղաքականություն։

1096 թվականի սկզբներին սկսվեց խաչակիրների առաջին արշավանքը: Գարնանը ճանապարհ ընկան գյուղացիներից կազմված ջոկատները: Չսպասելով ասպետների ժամանմանը` նրանք անցան Բոսֆորի նեղուցը և շարժվեցին դեպի Նիկեա քաղաք, որտեղ էլ և ջախջախվեցին սելջուկ-թուրքերի կողմից։ Ֆրանսիացի խաչակիրների առաջին նվաճումը Նիկեա քաղաքի պաշարումն էր։ 1097 թվականի հոկտեմբերին սկսվեց Անտիոքի երկարատև պաշարումը և տևեց մինչև 1098 թվականի հունիսը։ 1099 թվականի հուլիսի 15-ին խաչակիրները մտան Երուսաղեմ: Առաջին խաչակրաց արշավանքի հետևանքով ստեղծվեցին մի շարք խաչակրաց թագավորություններ. Երուսաղեմի թագավորությունըԱնտիոքի դքսությունըԵդեսիայի կոմսությունն ու Տրիպոլիի կոմսությունը: Դրանցից ամենախոշորը Երուսաղեմի թագավորությունն էր, որտեղ 120, 000 խաչակիրները (մեծ մասամբ ֆրանսախոս) իշխում էին 350, 000 մուսուլմանների, հրեաների և բնիկ ուղղափառ եկեղեցու ներկայացուցիչների նկատմամբ, ովքեր այդտեղ էին բնակվում դեռևս արաբական նվաճումներից առաջ։

Խաղաղ ժամանակներին հետևեց Եդեսիայի վերստին գրավումը մուսուլմանների կողմից։ Կազմակերպվեց երկրորդ խաչակրաց արշավանքը, որը գլխավորում էին Ֆրանսիական և հարավ-գերմանական խաչակիրները Լյուդովիկոս Երիտասարդի և Կոնրադ III-ի գլխավորությամբ: 1147 թվականին նրանք հասան Երուսաղեմ, սակայն արշավանքը պսակվեց անհաջողությամբ: Կարևոր իրադարձություն էր այն, որ ֆրանսիացի խաչակիրների մի մասը կանգ առան Պորտուգալիայի թագավորությունում, որտեղ նրանց միացավ Աֆոնսո Ա Պորտուգալացին: Ֆրանս-պորտուգալական միացյալ զորքերը 1147 թվականին վերանվաճեցին Լիսաբոնը մուսուլմաններից: 1187 թվականին Եգիպտոսի նոր սուլթան Սալահ ադ Դինը Հաթթինի ճակատամարտում հաղթանակ տարավ և գրավեց Երուսաղեմը: Ֆրանսիայի թագավոր Ֆիլիպ Օգոստոսի օժանդակությամբ ձեռնարկվեց նոր խաչակրաց արշավանք, որին մասնակցում էին նաև Անգլիայի թագավոր Ռիչարդ Առյուծասիրտն ու Գերմանիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Շիկամորուսը: 1191 թվականի Աքքայի վերանվաճումից հետո Ֆիլիպը ֆրանսիական զորքի հետ մեկտեղ վերադառնում է Ֆրանսիա։ Նա չի կարողանում շարունակել արշավանքը առողջական խնդիրների պատճառով: 1212-1271 թվականներին Ֆրանսիայի նախաձեռնությամբ կազմակերպվեցին մի քանի խաչակիրների արշավանքներ, որոնք պսակվեցին անհաջողություններով: Արշավանքների կազմակերպման մեջ կարևոր ներդրում է ունեցել Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս IX Սուրբը: Լյուդովիկոսը հարգում էր իր վասալների իրավունքները։ Նա լուրջ քայլեր ձեռնարկեց դատական բարեփոխումների համար։ Ավատատիրական կարգերի, ներքին գործերի մեջ գերագույն դատարանի միջամտությունը արգելող օրենքը, Լուին կասեցրեց՝ թույլատրելով արքային միջամտել իր ենթակաների գործերին։ Նա արգելեց դատական մենամարտերը և թույլատրեց տեղական դատարանների գործունեությունից դժգոհողներին դիմել արքայական վճռաբեկ դատարան։ 1269 թվականի մարտին Լուին հրապարակեց «Պրագմատիկ պատժամիջոցները», ըստ որոնց ֆրանսիական եկեղեցին անկախություն է ստանում Հռոմից և արգելվում են հօգուտ հռոմի կատարվող դրամահավաքները։

Խաչակրաց արշավանքերն ահռելի ազդեցություն ունեցան միջնադարյան Եվրոպայի վրա։ Այդ ժամանակներում Եվրոպայում հզոր էր Պապականության դերը, սակայն արդեն 14-րդ դարի վերջերից, մեծ մասամբ խաչակրաց արշավանքների հետևանքով, Եվրոպայում սկսեցին ձևավորվել ազգային պետություններ, որոնցից մեկն էլ Ֆրանսիայի թագավորությունն էր: Ալբիգենսյան խաչակրաց արշավանքի շնորհիվ վերացավ կատարների աղանդը, և ուժեղացավ կապը հյուսիսային և հարավային Ֆրանսիաների միջև, ինչպես նաև ավելի մերձեցրեց Ֆրանսիան և Կատալոնիան:

Ֆրանսիան 11-14-րդ դարերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

11-րդ դարում Ֆրանսիայում հիմնականում ավարտվեց ֆեոդալական հասարակարգի երկու հիմնական դասակարգերի՝ սենիորների և կախյալ գյուղացիության ձևավորումը։ 11-րդ դարի վերջին Ֆրանսիայում սկսվեց տնտեսական կյանքի աշխուժացումը: Գյուղատնտեսության ճյուղի զարգացումը կապված էր տեխնիկայի առաջընթացի հետ: Այն պայմանավորված էր նաև Ֆրանսիայի բնակչության թվի ավելացմամբ: Գյուղական բնակչությունը միատարր էր: Տարբեր էի նաև ֆրանսիացիների կենսամակարդակները: Ավատատիրական հասարակության ձևավորումը Ֆրանսիայում երկարատև ու աստիճանական ուղի է անցել: Ֆեոդալիզմի տնտեսական հիմքը խոշոր հողային սեփականություն էր: Ավատատիրական իրավունքը ֆրանսիացիների հասարակական շերտը բաժանում էր ոչ թե ստրուկների և ստրկատերերի, այլև սոցիալական տարբեր դասերի՝ անվականների, հոգևորականների և գյուղացիների: Ֆրանսիայում ֆեոդալական հարաբերությունների կարգավորման գլխավոր և հիմնական օղակն ավատն էր: Ֆրանսիայում գործում էր «Իմ վասալի վասալը իմ վասալը չէ» չէ սկզբունքը: 11-14-րդ դարերում Ֆրանսիայում զորքի հիմնական տեսակը հեծելազորն էր: Ասպետական խավը ուներ իր ուրույն դերն ավատատիրական աստիճանակարգության մեջ:

Թագավորի գլխավորությամբ կազմավորվեց ֆեոդալական հիերարխիան, որին ևս հատուկ էր վասալական համակարգը։ Միջնադարի ֆրանսիական քաղաքները հիմնականում արհեստի և առևտրի կենտրոններ էին: Քաղաքներն միմյանցից տարբերվում էին իրենց տնտեսական և քաղաքական բնույթով, զբաղեցրած տարածքով և բնակչության թվով: 13-րդ դարում Ֆրանսիայի թագավորության մայրաքաղաք Փարիզը Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքն էր՝ շուրջ 380 հեկտար տարածքով և 50 հազարից ավելի բնակչությամբ:

Միջնադարյան Փարիզը

Մեծությամբ երկրորդ քաղաքը Մարսելն էր, որը գտնվում էր Միջերկրական ծովի ափին: Միջնադարյան Ֆրանսիայի քաղաքների տնտեսական հիմքն արհեստն էր: Քաղաքներում նույն մասնագիտություն ունեցող արհեստավորները միավորվում էին համքարությունների մեջ: 14-րդ դարում Փարիզում կար 350 համքարություն: Կարևոր նշանակություն ունեին նաև առևտրական միավորումները, որոնք կոչվում էին գիլդիաներ: 11-րդ դարի վերջին և 12-րդ դարի սկզբին Հյուսիսային Ֆրանսիայի քաղաքներում ապստամբություններ բռնկեցին սենիորների դեմ, խոշոր քաղաքներից շատերը ձեռք բերեցին կոմունայի կարգավիճակ։ Քաղաքների զարգացումը և տնտեսական կապերի ընդլայնումը Հյուսիսային Ֆրանսիայում կարևոր նախադրյալներ ստեղծեցին ֆեոդալական մասնատվածության հաղթահարման համար։

13-րդ դարի կեսին Ֆրանսիայում բացվեց առաջին բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը՝ Փարիզի համալսարանը, որն առաջիններից էր ամբողջ Եվրոպայում: Նույն դարում իրար հետևից Ֆրանսիայում հիմնադրվեցին նոր քաղաքներ: Դրանք առաջանում էին թագավորին և առանձին ավատատերերին պատկանող հողի վրա: 12-13-րդ դարերում թագավորական իշխանության հաստատումը դժվարանում էր Կապետինգների և Պլանտագենետների (12-րդ դարի կեսից անգլիական թագավորներ) պայքարով։ Ֆիլիպ II Օգոստոսը (կառավարել է 1180–1223 թվականին), որը 13-րդ դարի սկզբին Անգլիայից ետ նվաճեց և իր թագավորությանը միացրեց Ֆրանսիայի տարածքի զգալի մասը, դարձավ Հյուսիսային Ֆրանսիայի իրական տիրակալ։ 13-րդ դարի վերջին թագավորական դոմենին միացվեց Լանգեդոկը։ 1285 թվականին երկրի գահն անցավ Ֆիլիպ IV Գեղեցիկին, ով Ֆրանսիայում կառավարեց մինչև 1314 թվականը: Ֆիլիպ IV Գեղեցիկը ներքին և արտաքին ասպարեզում վարել է Ֆրանսիայի միավորման ու կենտրոնացման և իշխանության ամրապնդման քաղաքականություն։ Ամուսնանալով Նավարայի թագուհու հետ՝ 1284 թվականին դարձել է նաև Նավարայի թագավոր: 1312 թվականի ամրապնդելով երկրի արևմտյան սահմանները Ֆրանսիային է միացրել Լիոնը: 1300 թվականին գրավել է Ֆլանդրիան, սակայն 1302 թվականին պարտություն է կրել Կուրտրեի ճակատամարտում և իջել այն։ Նրա օրոք Ֆրանսիայի կառավարության և Հռոմի պապի միջև սկսված սուր բախումն ավարտվեց իշխանության հաղթանակով։ 1302 թվականին հրավիրված Գլխավոր շտատները ուժեղացրին կենտրոնական իշխանությունը և երկրում հաստատվեց դասային միապետություն։

Կապետինգների դինաստիայի վերջին թագավորը՝ Կառլոս IV-ը 1328 թվականին մահացավ առանց ժառանգի: Ըստ օրենքի՝ գահը չէր կարող անցնել իգական սեռի ներկայացուցչի կամ իգական սեռի ներկայացուցչի այլ ժառանգների: Այսպես գահն անցավ Ֆիլիպ Վալուային, որը Կառլոսի զարմիկն էր, այլ ոչ թե կնոջ կողմից զարմիկ Էդուարդին, որը հետագայում դարձավ Անգլիայի թագավոր։

Պայքար ընդեմ Պլատագենետների տան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պլատագենետների ազնվականական տան հետ հակասությունները սկզբնավորվել էին ավելի վաղ, քան Ֆիլիպ Օգոստոսի ի հայտ գալը: 1137 թվականին Ֆրանսիայի գահն անցել էր Լուի VII Երիտասարդին: Նա Լուի VI Թանձրամարմնի և Ադելաիրդ Սավոյացու երկրորդ որդին էր։ Շնորհիվ Կապետինգների տան մեջ ավագ որդիներին համակառավարիչ հայտարարելով թագի հանձնման արդեն կայացած գործընթացի, Լուի Կրտսերի գահը չի վիճարկվում որևէ մեկի կողմից։ Կառավարման սկզբին արքայական կալվածքը իր մեջ ներառում էր Իլ դը Ֆրանսը, Օռլեանը և Բերիի մի մասը։ Լուիի և ձևական վասալներից ամենաուժեղի՝ Հենրի II Պլանտագենետի, հետ հարաբերությունները սկզբում խաղաղ էին։ 1156 թվականին Հենրին Լուիին երդում է տալիս իր ֆրանսիական տիրույթների համար։ 1158 թվականին համաձայնություն է ձեռք բերվում անգլիական արքայի որդու և ֆրանսիական արքայի դստեր ամուսնության վերաբերյալ։ Միաժամանակ, Լուին ձգտում էր թույլ չտալ Պլանտագենետների հետագա ուժեղացումը։ 1159 թվականին, երբ Հենրին, պաշտպանելով իր կնոջ ժառանգական իրավունքները, պաշարում է Թուլուզը, Լուին օգնության է գալիս քաղաքին։ Ամրոցի պարսպին նրա հայտնվելը Պլանտագենետին ստիպում է նահանջել։ Իր երրորդ ամուսնությամբ (1160 թվական) Լուին ամրապնդում է Շամպայնի կոմսերի հետ դաշինքը, ինչը ամրապնդում է նրա դիրքերը անգլոնորմանական միապետների հետ հավանական դիմակայությունում։ Նոր հեռանկարներ են առաջանում 1170-ական թվականների սկզբին, երբ սրվում է իրավիճակը Հենրիխի և նրա որդիների միջև փոխհարաբերություններում, որոնք հավակնում էին երկրի կառավարման մեջ մասնակցություն ունենալուն։ 1173 թվականին Լուին Փարիզում ընդունում է արքայազներից ավագին, իր փեսա Հենրիխ Երիտասարդին և նրան է տրամադրում իր օգնությունը։ Նույն թվականին սկսվում է բաց պատերազմ։ Լուին և Հենրիխ Երիտասարդը պաշարում են Վերնեյը, Ֆիլիպ Ֆլանդրիացին պաշարում է Ռուանը, արքայազն Ռիչարդը հոր դեմ խռովություն է բարձրացնում Պուատիեում, իսկ շոտլանդական արքան ներխուժում է Հյուսիսային Անգլիա։ Հենրի II-ը կարողանում է ջախջախել շոտլանդացիներին, այնուհետև քսան հազար բրաբանսոնների հետ ափ է դուրս գալիս Նորմանդիայում, պաշարումից ազատում է Ռուանը և Վերնեյը: Ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող քաղաքները ազատագրելուց հետո նա շարժվում է դեպի հարավ՝ մարտնչելու Ռիչարդի հետ։ Տարվա վերջին Փարիզում հաշտություն է կնքվում, իսկ 1177 թվականին Իվրիում, պապի ճնշման տակ, ստորագրվում է հաշտության պայմանագիր։

Անգլիայի և Ֆրանսիայի տարածքային վեճեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիլիպ VI Վալուայի կառավարման ընթացքում ֆրանս-անգլիական հարաբերությունները ծայրահեղ սրվեցին: Դեռևս 1066 թվականին Փարիզում հաստատված ասպետները վիկինգների առաջնորդ Վիլհելմ Նվաճողի գլխավորությամբ անցան Լա Մանշ և Պա դը Կալե նեղուցները և ափ իջան Մեծ Բրիտանիա կղզու հարավային հատվածում: Այդ ժամանակ Անգլիայի թագավոր Էդուարդ Խոստովանողը նոր էր մահացել և անգլիական գահը մնացել էր թափուր: Վիլհելմ Նորմանդացին ներկայացրեց իր իրավունքները՝ Անգլիայի թագավոր դառնալու համար: Շատ չանցած նա բռնի ուժով տիրացավ անգլիական գահին:

Լա ռոշ Մուանի գրավումը

Նույն թվականի հոկտեմբերի 14-ին ապստամբ անգլիացիների բանակը Հասթինգս քաղաքի մոտ ծանր պարտություն կրեց և Նորմանդիայի դուքսը վերջնականապես հռչակվեց Անգլիայի թագավոր: Նրա կարգադրությամբ երկրում անցկացվեց հողատարածքների ցուցակագրում: Վիլհելմ I-ը վասալական խառայություն էր ոչ միայն բարոններից այլև իր մյուս վասալներից: Անգլիայի բոլոր տղամարդ բնակիչները պարտավոր էին ծառայել թագավորական բանակում: Տեղացի անգլոսաքսերը ոչ մի կերպ չէին կարողանում հաշտվել երկրում հաստատված օտարական և ֆրանսախոս կառավարության հետ և ժամանակ առ ժամանակ ապստամբում էին: 1087 թվականին Վիլհելմ նվաճողը գահընկեց եղավ:

Փոքր դադարից հետո Վիլհելմի նվաճողական քաղաքականությունը շարունակեց վերջինիս թոռը՝ Հենրիխ Պլանտագենտը, ով մինչ 1154 թվականին անգլիական գահին բազմելը եղել էր Ֆրանսիայի Անժուի կոմսը: Անգլիայի թագավոր հռչակվելուց հետո Անժուի մարզը ինքնստինքյան կցվեց Անգլիայի թագավորությանը: Ամեն ինչ փոխվեց այն ժամանակ, երբ Հենրիխ Պլատագենը ամուսնացավ Աքվիտանիայի դքսուհու հետ, ով որպես օժիտ Հենրիխի վերահսկողությանը հանձնեց Աքվիտանիայի մի մասը: Նույն ժամանակահատվածում Հենրիխը սկսել էր նաև Իռլանդիայի նվաճումը, որի ավարտից հետո պարզ դարձավ այն, որ ընդարձակ սահմաններ ունեցող Անգլիայի թագավորությունն իր տարածքների ներսում ունի ավելի շատ ֆրանսիական հողեր, քան Ֆրանսիայի թագավորները:

Ըստ ավատատիրական աստիճանակարգության՝՝ Անժուի կոմսը (տվյալ դեպքում՝ Հենրիխ Պլատագենը) համարվում էր Ֆրանսիայի թագավորի վասալը: Պատճառաբանելով այն, որ Հենրիխը չի կատարում իր վասալական պարտականությունները Ֆիլիպ Օգոստոսը 1204 թվականին ռազմակալեց Նորմանդիայի դքսությանը, որը մինչև այդ համարվում էր անգլիական տիրույթ: 1199 թվականին Անգլիայի թագավոր էր դարձել Ջոնը, ով աչքի էր ընկնում իր հակաֆրանսիական քաղաքականությամբ: Նորմանդիայի բռնագրավումը շարժառիթ դարձավ Անգլիայի թագավորի համար և 1213 թվականին նա պատերազմ հայտնարարեց Ֆիլիպին: Ֆրանսիան միայնակ էր պատերազմական դաշտում, իսկ Սրբազան Հռոմեական Կայսրության գերմանացի կայսր Օտտոն IV Բրաունշվեյգցին և Ֆլանդրիայի կոմսությունը հանդես եկան Անգլիայի պաշտպանությամբ:

Ֆրանսիական բանակի մարտունակ զինվորները կարողացան ջախջախել անգլո-գերմանական դաշնակից ուժերին և խափանել Լա Մանշի նեղուցն անցող անգլիական ուժերի մարտի դաշտ մտնելուց: Շուտով Ֆիլիպ Օգոստոսի գլխավորած բանակը գրավեց Անժուի, Տուրենի և Մենի կոմսությունները: 1214 թվականին պատերազմ ավարտվեց Ֆրանսիայի հաղթանակով և Անգլիան ստիպված եղավ ռեպարացիա վճարել ֆրանսիական կողմից: Կարճատև այս պատերազմից հետո Ֆրանսիայի տարածքը քառապատկվեց և Ֆրանսիայի թագավորությունը դարձավ Եվրոպայի ազդեցիկ երկրներից մեկը: Ֆրանսիայի անգլիացիներին շարունակեց պատկանել միայն Պուատիեն և Աքվիտանիան

Հարյուրամյա պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հարյուրամյա պատերազմ

Անգլիայի և Ֆրանսիայի միջև հերթական տարածքային վեճերը 14-րդ դարում երկարատև պատերազմական գործողությունների առիթ դարձան։ Պատմության մեջ այն հայտնի է Հարյուրամյա պատերազմ անվանումով։ Ֆրանսիացիները նպատակ ունեին վերջնականապես վռնդել անգլիացի նվաճողներին Ֆրանսիայի ցամաքային տարածքից: Անգլո-ֆրանսիական այս պատերազմը մարդկության պատմությանը հայտնի է ամենաերկարատև պատերազմն է, որը տևել է 116 տարի՝ ընդմիջումներով: 1337 թվականին պատերազմը սկսվեց և վերաճեց համաեվրոպական աղետի: Սկզբում պատերազմը ընթանում էր բացառաօես Ֆրանսիայի և Անգլիայի միջև, իսկ հետո պատերազմական գործողությունների մեջ ներքաշվեցին նաև դաշնակից երկրները: Ֆրանսիական կողմի դաշնակիցներն էին Արագոնի, Մալյորկայի, Կաստիլիայի և Լեոնի, Բոհեմիայի և Շոտլանդիայի թագավորությունները, ինչպես նաև Ջենովայի հանրապետությունը: Հակաֆրանսիական խմբավորուը ղեկավաարում էր Անգլիայի թագավորությունը, իսկ նրա կողմնակիցներն էին Նավարրայի և Պորտուգալիայի թագավորությունները, Աքվիտանիայի, Լյուքսեմբուրգի և Բուրգունդիայի դքսությունները և Ֆլանդրիայի կոմսությունը:

Սկզբնական շրջանում առավելության էին հասնում միայն անգլիացիները: 1346 թվականին անգլիական ուժերը գրավեցին Կալե նավահանգստային քաղաքը, որը կարևոր կայանք էր կղզաբնակների համար: Խոշոր նվաճումներ ունենալով արևմուտքում, անգլիացիները ռազմական գործողությունները տեղափոխեցին հարավարևմտյան Ֆրանսիա: 1356 թվականին անգլիական հեծելազորը Պուատիեի մոտ ջախջախիչ հաղթանակ տարավ ֆրանսիացիների նկատմամբ և գրավեց քաղաքը: Ճակատամարտի ընթացքում Ֆրանսիայի թագավորը գերի ընկավ և պետական գանձանակի միջոցների անբավարար լինելու պատճառով ֆրանսիական կողմը չկարողացավ փրկագին վճարել Անգլիային: 1360 թվականին Ֆրանսիան ստիպված էր խայտառակ պայմաններով հաշտության պայմանագիր կնքեր մրցակցի հետ, որով Անգլիային էր կցվում Ֆրանսիայի ամբողջ հարավ-արևմուտքը:

1360 թվականին ավարտվեց պատերազմական գործողությունների առաջին շրջափուլը՝ Էդվարդյան պատերազմը: 1369-1389 թվականների Լանկաստերյան պատերազմի ընթացքում ևս իրադարձությունները հիմնովին չէին փախվում: 1415 թվականին ռազմական գործողությունները թևակոխեցին երրորդ շրջափուլ, որը հիմնովին փոխեց Հարյուրամյա պատերազմի ընթացքը:

1415 թվականին անգլիական բանակը ափ իջավ Նորմանդիայում և Կալեից ոչ այնքան հեռու գտնվող Ազենկուր գյուղի շրջակայքում ֆրանսիացիները հերթական անգամ պարտվեցին: Սրանից հետո անգլիացիները առանց որևէ դժվարության ռազմախուժեցին քաղաքամայր Փարիզ և գրավեցին այն: 1420 թվականին կնքվեց Տրաուայի հաշտության պայմանագիրը, որով Ֆրանսիայի թագավորությունը կորցրեց իր քաղաքական անկախությունը: Անկախության համար մղվող մարտերում ոտքի ելավ ֆրանսիացի ժողովուրդը: Նրանց գլխավորում էր Ժաննա անունով մի գյուղացի աղջիկ, ով մինչ այդ հանդիպել էր Կառլոս VII Հաղթանակողի հետ և զորք խնդրել պաշարված Օռլեան քաղաքն ազատագրելու համար: 1428 թվականին Ժաննա դ'Արկի գլխավորած բանակը ազատագրեց Օռլեանը: Սա ֆրանսիացիների առաջին խոշոր ռազմական հաջողությունն էր Հարյուրամյա պատերազմի ընթացքում: Մի քանի ամրոցների ազատագրումից հետո Ժաննայի ուղեկցությամբ Կառլոսը Ռեյմս քաղաքում օծվեց Ֆրանսիայի թագավոր: Սրանով վերականգնվեց ֆրանսիացիների անկախությունը:

Ժողովրդավարական պատերազմի ծավալումն ու Ժաննա դ'Արկի լայն ժողովրդականությունը վախեցրել էին Անգլիայի թագավորին և ազնվականությանը։ Ժաննան շարունակում է ղեկավարել անգլիացիների դեմ ռազմական գործողությունները մինչև 1430 թվականի մայիսի 23-ը, երբ անգլիացիների դաշնակից բուրգունդացիները նրան գերի են վերցնում և փոխանցում անգլիացիներին՝ ընդամենը 10 հազար լիվր գումարի դիմաց։

Aquote1.png Որպեսզի Աստված հաղթանակ պարգևի մեզ, անհրաժեշտ է մարտնչել: Ես ոչնչից չեմ վախենում, բացի դավաճանությունից[96]:
- Ժաննա դ'Արկ
Aquote2.png


Անգլիացիները մեղադրում են նրան վհուկության և հերետիկոսության մեջ և Ռուան քաղաքում եկեղեցականներից կազմված ատյանը կանխատեսելի դատավճիռ է ընդունում։ Ժաննա դ'Արկը մեղավոր է ճանաչվում՝ սկզբում դատապարտելով ցմահ բանտարկության, այնուհետև՝ մահապատժի։ 1431 թվականի մայիսի 30-ին տասնիննամյա Ժաննան Ռուանի Հին շուկայի հրապարակում ինկվիզիցիայի է ենթարկվում։ Կառլոս VII-ը կարողանում է զարգացնել Ժաննա դ'Արկի հաջողությունները։ 1435 թվականին նա անջատ հաշտություն է կնքվում բուրգունդացիների հետ՝ իր գլխավոր հակառակորդ Կառլոս Խիզախի բանակին հաղթելով Նանսիի ճակատամարտում: Իրականացվում է բանակի և պետական ֆինանսների վերակազմակերպումը, որից հետո վերսկսում է Անգլիայի դեմ պատերազմը: 1453 թվականին անգլիացիները զրկվում են Ֆրանսիայի տարածքում իրենց բոլոր տիրույթներից, բացի Կալե նավահանգստից։ 1453 թվականին կնքվեց անգլո-ֆրանսիական հաշտության պայմանագիր։

Ֆրանսիան ուշ միջնադարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսուա դը Գիզ

Հարյուրամյա պատերազմի ավարտից հետո Անգլիայում սկսվեց քաղաքացիական պատերազմ, որը պատմության մեջ հայտնի է ալ և սպիտակ վարդերի պատերազմ անվանումով: Երեսնամյա այս պատերազմը վերջնականապես կազմալուծեց Անգլիան և Ֆրանսիան ազատվեց կարևոր հակառակորդից: Հարյուրամյա պատերազմից հետո Ֆրանսիայի թագավորությունը շարունակվում է կառավարվել Վալուաների արքայատոհմի կողմից: Բուրգունդիայի դուքս Կառլոս Խիզախի մահից հետո 1477 թվականին Ֆրանսիան և Հաբսբուրգները սկսեցին Բուրգունդիայի բաժանման գործընթացը: Երկարատև այս գործընթացը հաճախ ուղեկցվում էր ռազմական բախումներով: 1532 թվականին Ֆրանսիային կցվեց Բրետանի մարզը:

1494 թվականին Ֆրանսիան ներքաշվում է երկարատև իտալական պատերազմի մեջ: Պատերազմը մղվում էր ընդեմ անհնազանդ Նեապոլիտանական թագավորությանը: Այն բանից հետո, երբ Նեապոլի պաշտպանությամբ հանդես եկան Սրբազան Հռոմեական կայսրությունն ու Անգլիան, Ֆրանսիան ստիպված էր դաշնակից գտնել արևելքում: Ի վերջո այդ ընտրությունը կանգ առավ Օսմանյան կայսրության վրա: Թուրք ծովակալ Հայրեդին Բարբարոսան 1543 թվականին գրավեց ֆրանսիական անդրծովյան Նիս քաղաքը և այն հանձնեց Ֆրանսիայի թագավոր Ֆրանցիսկոս I-ին: Սակայն Օսմանյան կայսրությունը հետագայում լքեց պատերազմը, իսկ Ֆրանսիան ստիպված էր ընդունել իր պարտությունը: Ֆրանսիական կոալիցիայի պարտությունը հարմար առիթ ստեղծեց Իտալիայի վերամիավորման համար: 16-րդ դարում Իսպանիայի և Ավստրիայի Հաբսբուրգները հանդիսանում էին հզորագույն քաղաքական ուժը Եվրոպայում: Անմիջականորեն նրանք նաև Ֆրանսիայի գլխավոր ախոյանն էին:

Գերմանիայի, Իսպանիայի, Սրբազան Հռոմեական կայսրության թագավոր և կայսր Կառլոս V-ը ուշմիջնադարյան Ֆրանսիայի զարգացման գլխավոր խոչընդոտն էր: Կառլոսը որդեգրելով բացարձակապետական քաղաքականություն մի շարք պատերազմներ է սկսել ինչպես Ֆրանսիայի, այնպես էլ Ֆրանսիայի գլխավոր դաշնակից Օսմանյան կայսրության դեմ (Թունիսյան պատերազմ): 1544 թվականին կնքված պայմանագրով Ֆրանսիան զրկվել է իտալական և իսպանական բոլոր հողերից: 1558 թվականի հունվարի 7-ին Ֆրասիայի պեր Ֆրանսուա դը Գիզը ազատագրում է անգլիացիների վերջին հենակետը Ֆրանսիայում՝ Կալե նավահանգիստը:

Չնայած այս ամենի, ֆրանսիացի պատմաբանները 16-րդ դարը անվանում են «16-րդ հիանալի հարյուրամյակ»: Դա պայմանավորված է նրանով, որ երկարատև պատերազմներից հետո Ֆրանսիայում խաղաղություն հաստատվեց: Ֆրանսիան, որպես պետություն սկսեց բարգավաճել, զարկ տրված տնտեսական զարգացմանը: Այս շրջանում Ֆրանսիայի մայրաքաղաք Փարիզի բնակչությունը հասավ մինչ այդ չտեսնված 200 000-ի: Թուլուզը դարձավ իր հեղինակությամբ երկրորդը Ֆրանսիայում: Այստեղ սկսվեցին կառուցվել խոշոր ազնվականական տներ:

Կրոնական պատերազմների շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ֆրանսիայի այրի թագուհի Եկատերինա Մեդիչին դիակներով շրջապատված

16-17-րդ դարերում Եվրոպայում բռնկվեց մասսայական կրոնական և հասարակաքաղաքական շարժում, որի նպատակը քրիստոնյաների ստուրբ գրքի՝ Աստվածաշնչի ռեֆորմացումն էր: Ռեֆորմացիայի հաղափարախոսության հիմնադիրը գերմանացի աստվածաբան, վանական և եկեղեցու բարեփոխիչ Մարտին Լյութերն էր: Ըստ Մարտին Լյութերի՝ հոգևոր փրկությունը հնարավոր է միայն հավատի միջոցով, քանզի ոչ ոք կաթոլիկ եկեղեցու կարիքը չունի, և անկախ սոցիալական ծագումից ու գրաված դիրքից՝ բոլորը անառարկելիորեն պետք է ենթարկվեն աստծուն։

Մարդկանցից ոչ ոք առավելություն չունի ոչ մեկի նկատմամբ, սոցիալական բոլոր խավերը, այդ թվում և հոգևորականությունը հավասար են։ Դա իրավահավասարության սկզբունքի վաղբուրժուական առաջին ձևակերպումներից մեկն է։ Լյութերի հետևորդները սկսեցին կոչվել բողոքականներ: Այսպիսով առաջացավ քրիստոնեության բողոքական ճյուղը: Ֆրանսիայի առաջին բուրբոն թագավորը եղել է Հենրիխ IV-ը։ Նա ծնվել է 1553 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Նավարրայի թագավորությունում։ Նրա հայրը՝ Անտուան դե Բուրբոնը, եղել է Ֆրանսիայի Լուի IX թագավորի սերնդի իններորդ ներկայացուցիչը։ Նրա մայրը՝ Ժաննա դ'Ալբրետը, Նավարրայի թագուհին էր և Ֆրանսիայի Ֆրանսիսկ I թագավորի զարմուհին։ Նա կնքված էր որպես կաթոլիկ, բայց գահ բարձրացավ որպես կալվինական: Հոր մահից հետո՝ 1563 թվականին նա դարձավ Վանդոմի դուքս: Իր կառավարան ընթացքում ծովակալ Գասպար դե Կոլոնյին եղել է վերջինիս գահակիցը (1519–1572)։  1589 թվականի հուլիսի 31-ին նա դարձավ Ֆրանսիայի առաջին բուրբոն թագավորը:

Լյութերի գաղափարախոսությունը լայն տարածքում գտավ Ֆրանսիայում: Բողոքականության տարածումը հանգեցրեց Ֆրանսիայում քաղաքացիական պատերազմի, որը հայտնի է դարձավ Ֆրանսիայի կրոնական պատերազմ կամ Հուգենոտյան պատերազմ անվանումով: Հուգենոտյան պատերազմը ընթանում էր Ֆրանսիայի կալվինականների և կաթոլիկների միջև: Կալվինիզմը բողոքականության անկախ ճյուղ էր, որի հիմնադիրը ֆրանսիացի աստվածաբան Ժան Կալվինն էր: Բացարձակ միապետությունից դժգոհ ավատատիրական ավագանին բաժանված էր երկու խմբավորման. կաթոլիկներին գլխավորում էին Լոթարինգիայում կառավարող Գիզ դքսերը, իսկ հուգենոտներին՝ բուրբոնները։

Պատերազմը սկսվեց 1562 թվականին: 1570 թվականին Սենժերմենում կնքվեց պայմանագիր, որով հուգենոտները ստացան 4 կարևոր քաղաք-ամրոցներ Ֆրանսիայում, ինչպես նաև պետական պաշտոններ զբաղեցնելու իրավունք։ Սենժերմենյան խաղաղությունը վերջ դրեց քաղաքացիական եռամյա պատերազմին կաթոլիկների և բողոքականների միջև, սակայն առաջ բերեց մտավախություններ, քանի որ առավել ծայրահեղական կաթոլիկները հրաժարվում էին այն ճանաչելուց։

Ֆրանսիայի թագուհի Եկատերինա Մեդիչին այրու զգեստով

Գիզերի տոհմը, որը գլխավորում էր առավել ծայրահեղական կաթոլիկների խմբակցությունը, փորձում էր խուսափել արքունիքում հուգենոտների առաջնորդ Գասպար Կոլինյիի ներկայությունից։ Սակայն Եկատերինա Մեդիչին իր որդի Կառլոս IX-ի հետ ամեն կերպ ձգտում էր մեղմել իր հավատակիցների ռազմատենչ տրամադրվածությունը։ Ի դեպ, նրանց ուղեկցում էին նաև ֆինանսական խնդիրներ, որոնք ստիպում էին պահպանել խաղաղությունը և ընկերական հարաբերությունների մեջ մնալ Կոլինյիի հետ։ Հուգենոտներն ունեին լավ զինված բանակ, իրենց արիստոկրատների կողմից առատաձեռնորեն տրամադրված հատկացումներ և հսկողության տակ էին պահում Լա Ռոշել, Կոնյակ և Մոնտոր քաղաքները։ Եկատերինա Մեդիչին երկու հակամարտող կողմերի միջև խաղաղություն հաստատելու համար ծրագրեց 1572 թվականի օգոստոսի 18-ին հարսանիքը իր դուստր Մարգարիտ դը Վալուայի և բողոքական արքայազն Հենրի Նավարացու միջև:

Հակառակորդի հաջողությունից անհանգստացած Գիզերը և Ֆրանսիայի թագուհի Եկատերինա Մեդիչին 1572 թվականին Փարիզում կազմակերպեցին հուգենոտների ջարդ: Այն Ֆրանսիայի պատմության ամենաարյունոտ էջերից մեկն էր, որը հայտնի դարձավ Բարդուղիմեոսյան գիշեր անվանումով: Սուրբ Բարդուղիմեոսի օրը՝ օգոստոսի 24-ի գիշերը, ֆրանսիացի արյունարբու կաթոլիկները հարձակվեցին Փարիզի կալվինականների վրա և մեկ օրվա ընթացքում սպանեցին շուրջ 30 հազար մարդ:

Փարիզի քաղաքապետը՝ Ֆրանսուա դը Մոնմորանսին, հասկանալով քաղաքում կարգուկանոնը պահպանելու գործում իր անկարողությունը և կանխազգալով պայթյունավտանգ իրավիճակը, պսակադրությունից մի քանի օր առաջ լքեց քաղաքը։ 1572 թվականին վերսկսված պատերազմը ավարտվեցին Ֆրանսիայի հարավ-արևմուտքում Հուգենոտյան համադաշնության ստեղծմամբ։ Կաթոլիկները ստեղծեցին իրենց կազմակերպությունը՝ Կաթոլիկների լիգան, իսկ Փարիզի բուրժուազիայի ներկայացուցիչները ձեռնամուխ եղան Փարիզյան լիգայի ստեղծման։ 1584 թվականին պայքարը վերստին սկսվեց անժառանգ Հենրի III Վալուայի ժառանգորդ դառնալու համար։ Նոր պատերազմում Կաթոլիկական լիգան և Հենրի III-ի կառավարությունը միավորվեցին հուգենոտների դեմ։

1588 թվականի մայիսի 12-13-ին Փարիզում ժողովրդական ապստամբություն բռնկվեց կառավարության դեմ։ 1588 թվականին սպանվեց Հենրի Գիզը, 1589 թվականին՝ Հենրի III։ Կաթոլիկական լիգան պայքարը շարունակեց Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ի աջակցությամբ։ Երկրում տիրող ֆեոդալական անօրինականության դեմ բռնկվեցին գյուղացիական հուզումներ, որոնք ազնվականությանը և բուրժուազիային ստիպեցին 1594 թվականին թագավոր ճանաչել օրինավոր ժառանգ Հենրի Նավարացուն։ 1598 թվականի Նանտի հրովարտակով հուգենոտներին տրվեցին քաղաքական իրավունքներ։ Հենրի IV-ը ավելի ուշ սպանվեց կաթոլիկ մոլեռանդի կողմից, իսկ հուգենոտների պայքարը շարունակվեց մինչև 18-րդ դարը։ Պատերազմական գործողություններն ավարտվեցին 1598 թվականին՝ Վերվենի հաշտության պայմանագրով։

Երեսնամյա պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Երեսնամյա պատերազմ
Սպիտակ լեռան ճակատամարտը Երեսնամյա պատերազմի առաջին ճակատամարտերից մեկն էր, որը տեղի ունեցավ 1620 թվականի նոյեմբերի 8-ին Չեխիայի մայրաքաղաք Պրահայից մի փոքր հեռավորության վրա։ Ճակատամարտում հաղթանակ տարան կայսերական ուժերը ապստամբած Բոհեմիայի նկատմամբ։

16-րդ դարում Ֆրանսիայում ձևավորված բացարձակ միապետությունը առավել ամրապնդվեց կրոնական պատերազմներից հետո, Հենրի IV-ի՝ Բուրբոնների դինաստիայի առաջին թագավորի և նրա հաջորդներ Լյուդովիկոս Արդարի և Լյուդովիկոս XIV-ի օրոք։ Չնայած նրան, որ Ֆրանսիայի թագավորությունը կաթոլիկ տերություն էր, այն նաև Իսպանիայի և Սրբազան Հռոմեական կայրության մրցակիցն էր։ Կարդինալ Ռիշելյեն, ով Լյուդովիկոս XIII-ի գլխավոր նախարարն էր, զգում էր, որ Հաբսբուրգներերը գնալով ուժեղանում էին, քանի որ նրանք տիրացան Ֆրանսիայի արևելյան սահմանին հարող տարածքներին, ինչպես նաև Նիդերլանդների մի մասին։ Ռիշելյեն մասամբ պատերազմի մեջ էր սկսած 1631 թվականի հունվարից, երբ Գուստավուս Ադոլֆուսի հետ կնքվեց Բարդվալդեի պայմանագիրը, համաձայն որի Ֆրանսիան շվեդներին էր վճարում տարեկան 1,000,000 լիվր, որպեսզի նրանք պայքարեին Հաբսբուրգների դեմ Գերմանիայում։ Պայամանագրով նաև ասվում էր, որ Շվեդիայի թագավորությունը չի կարող հաշտություն կնքել Սրբազան Հռոմեական կայրության հետ առանց Ֆրանսիայի կենտրոնական կառավարության թույլտվության։ Նորդլինգենում շվեդական բանակի կրած պարտությունից և Չեխիայում կնքված Պրահայի հաշտությունից հետո, պարզ դարձավ, որ նրանք միայնակ չեն կարող շարունակել պատերազմը և Ռիշելյեն որոշեց ուղղակի պատերազմի մեջ մտնել Հաբսբուրգների դեմ։ 1635 թվականի մայիսին Ֆրանսիան պատերազմ հայտարարեց Իսպանիային, իսկ նույն թվականի օգոստոսին՝ Սրբազան Հռոմեական կայսրությանը։ Ֆրանսիան դաշնության մեջ մտավ Շվեդիայի հետ՝ Վիսմարի և Համբուրգի պայմանագրերի համաձայն։ Պրահայի հաշտությունից հետո շվեդական զորքերը Յոհան Բաների գլխավորությամբ վերակազմավորված կայսերական զորքերի ճնշման ներքո նահանջեցին հյուսիսային Գերմանիա։ Երկար ժամանակ մանր մունր բախումներց հետո նրանք վերջապես հանդիպեցին Վիտստոկի ճակատամարտում 1636 թվականին, որտեղ շվեդները փայլուն հաղթանակ տարան։ Ֆերդինանդ II-ը մահացավ 1637 թվականին, և նրան փոխարինեց իր որդին՝ Ֆերդինանդ III-ը, ով շատ մեծ ցանկություն ուներ ավարտել պատերազմը խաղաղ բանակցությունների ճանապարհով։

Ֆրանսիական զորքերի առաջխաղացումն աղետալի ընթացք ստացավ, երբ իսպանական զարքերը անցան հակահարձակման՝ ներխուժելով Ֆրանսիայի տարածք։ Կայսերական գեներալ Յոհան վոն Վերթը և իսպանական հրամանատար Ֆերդինանդը ավերեցին Շամպայն, Բուրգունդիա և Պիկարդիա նահանգները, անգամ մոտեցան Փարիզին 1636 թվականին, մինչև հանդիպեցին Բերնարդի զորքերին։ Բերնարդի հաղթանակը Շամպայն նահանգում ստիպեց Հաբսբուրգներին նահանջել մինչև Ֆրանսիայի սահմանները։ Լայնամաշտաբ բախումները շարունակվեցին, առանց որևէ կողմի առավելության։ 1642 թվականին Կարդինալ Ռիշելյեն մահացավ։ Վիտստոքի ճակատամարտից հետո շվեդական բանակը նորից տիրեց նախաձեռնությանը գերմանական ճակատում։

1642 թվականին Բրեյտֆիլդի երկրորդ ճակատամարտում շվեդ դաշտային մարշալ Լեննարտ Թորստենսոնը պարտության մատնեց Վիլհելմի հրամանատարությամբ գործող կայսերական բանակին։ Վերջիններիս բանակն ունեցավ մոտ 20 հազար զոհ։ Ի տարբերություն հակառակորդ կողմի՝ շվեդական բանակը կորցրեց ընդամենը 5 հազար զինվոր և 46 հրանոթ։ Ճակատամարտից հետո շվեդները նվաճեցին Սաքսոնիան և Ստիպեցին Ֆերդինանդին մտածել խաղաղության պայմանագրի մասին ոչ միայն շվեդների, այլ ֆրանսիացիների հետ։ 1643 թվականին Լյուդովիկոս Արդարը մահացավ և թագը անցավ նրա 5 տարեկան որդուն՝ Լուի Արևին։

Երեսնամյա պատերազմում կռվող ֆրանսիացի հրաձանակիրներ:

Ֆրանսիացի գեներալ Լյուդովիկոս II-ը պարտության մատնեց իսպանական բանակին Ռոկռոյի ճակատամարտում 1643 թվականին։ Լյուդովիկոս XIII-ի գլխավոր նախարար Կարդինալ Մազարինը, ով ճնշել էր 1645 թվական Ֆրոնդեի խռովությունը, սկսեց աշխատել պատերազմը ավարտելու ուղղությամբ։

1643 թվականին Դանիայի թագավորությունը վերստին փորձեց ներքաշվել պատերազմական գործողությունների մեջ, սակայն այս անգամ կայսերական բանակի կողմից՝ ընդդեմ Շվեդիայի։ Շվեդ մարշալ Լենարտ Տորստենսոնը ստիպեց դանիացի արքայազն Ֆրեդերիկին նահանջել Բրեմեն-Վերդենից, հետապնդելով նրան մինչև Դանիայի հարավային շրջաններ, արդյունքում ստիպելով նրան հաշտություն խնդրել։ Տորստենսոնը նվաճեց Յուտլանդիան, իսկ Շվեդիայի թագավորական նավատորմը Ֆեհմերնի ծոցում 1644 թվականի հոկտեմբերի 13-ին ջախջախեց Կառլ Գուստավ Վրանգելի ղեկավարած դանիական նավատորմին։ Դանիայի պատերազմից դուրս գալուց հետո Տորտենսոնը որոշեց հաղթել կայսերական բանակին։ Վերջինիս հրամանով Մատիաս Գալլասի գլխավորաշ ուժերը Յուտլանդիայից շարժվեց դեպի Բոհեմիա։

Ժամանակակից Չեխիայի մայրաքաղաք Պրահայի մոտ Յանկաուի ճակատամարտում շվեդները պարտության մատնեցին կայսերական զորքերին և նվաճեցին Բոհեմիայի մի մասը, այդ թվում և Պրահան։ 1645 թվականին Լյուդովիկոս II-ը պարտության մատնեց բավարական բանակին Նյորդլինգենում։ Վերջին հայտնի կաթոլիկ զորավար Բարոն Ֆրանց ֆոն Մերցիին զոհվեց ճակատամարտում[97]։ 1647 թվականին Բավարիան, Ֆրանսիան և Շվեդիան ստորագրեցին Ուլմի պայմանագիրը։ 1648 թվականի Պրահայի ճակատամարտը դարձավ Երեսնամյա պատերազմի վերջին իրադարձությունը։ Շվեդ գեներալ Հանս Կրիստոֆ ֆոն Կյոնիգմարգը ներխուժեց քաղաք և նվաճեց Պրահայի ամրոցը, որտեղից էլ սկսվել էր Երեսնամյա պատերազմը։ Արդյունքում Հաբսբուրգների վերահսկողության տակ մնաց միայն ժամանակակից Ավստրիայի տարածքը։ 1668 թվականին ապստամբություն պայթեց Ռուսիլիոնում, համրյա նույն ժամանակ ապստամբություն սկսվեց նաև Վիվերում, որը հայտնի դարձավ «Ռուռա ապստամբություն» անունով՝ ապստամբության ղեկավար Անտուան Ռուռայի անունից։ Ապստամբությունը սկսվել էր շշուկներից այն մասին, որ ամեն մի նոր զգեստի, հացի, նոր ծնված երեխայի համար պետք է հարկ գանձվեր։ Ապստամբությունը արագորեն վերաճեց. Ռուռայի բանակը արագորեն հասավ 10000 հոգու և իշխանությունները չէին կարողանում մոբիլիզացնել իրենց ուժերը ապստամբության դեմ։ Ապստամբության ճնշումից հետո Փարիզում կախաղան բարձրացվեց ավելի քան 100 մարդ։ 1675 թվականին միանգամից ապստամբություն է սկսվում Բորդոյում և Բրետանում։

Նոր շրջանի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիայի գաղութները 17-18-րդ դարերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիայի գաղութատիրական քաղաքականությունն Ամերիկայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդվածներ՝ Նոր Ֆրանսիա և Ամերիկայի գաղութացում
Կապույտով նշված են Հյուսիսային Ամերիկայի ֆրանսիական հողերը, իսկ կապտակարմիրով ընդգծված տարածքները Ուտրեխտի պայմանագրով անցել են Մեծ Բրիտանիային

17-րդ դարում ֆրանսիացի գաղութարարները հաստատվեցին Հյուսիսային Ամերիկայում՝ ժամանակակից Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և Կանադայի տարածքում: Ֆրանսիացի գաղութարարների ներհոսքը սկսվեց 1534 թվականին: Նույն թվականին ֆրանսիացի ծովագնաց Ժակ Կարտիեն Կանադան հռչակեց Ֆրանսիայի թագավորության սեփականություն։ Ժակ Կարտիեն եղել է առաջին եվրոպացին, ով հայտնաբերել և քարտեզագրել է Սուրբ Լավրենտիոսի ծոցը և համանուն գետը, իսկ այդ տարածքն անվանել «Կանադի երկիր»։ Հետագայում առաջացել է երկրի ներկայիս անվանումը: Ֆրանսիացի զավթիչների կողմից Կանադայի գաղութացման առաջին փորձերն անհաջողությամբ պսակվեցին, սակայն նրանք բաղեցրեցին մի շարք տարածքներ: Դրանք հետագայում ստացան Նոր Ֆրանսիա անվանումը:

Սամյուել դը Շամպլենի նախաձեռնությամբ 1604 թվականին սկսվեց ֆրանսիացիների երկրորդ արշավանքը դեպի Ամերիկա: Սամյուել դը Շամպլենը 1601 թվականին ստացել է «թագավորական աշխարհագրագետ» կոչումը: Այն նաև առաջին ֆրանսիացին էր, ով Կանադայում ստեղծեց բնակավայրեր: 1605 թվականին Ակադիայում հինվեց Պորտ Ռոյալը (այժմ՝ Անապոլիս Ռոյալ, Նոր Շոտլանդիա)։ 1608 թվականին Շամպլենը հիմնեց Քվեբեկ քաղաքը, որը դարձավ Ֆրանսիական Կանադայի կամ Նոր Ֆրանսիայի մայրաքաղաքը։ 1642 թվականին Պոլ Շոմեդի դե Մեզոնյովը հիմնեց Մոնրեալը: Նոր Ֆրանսիայի տարածքների ընդլայնումը կապված է կոմս դե Ֆրոնտենակի գործունեության հետ։ Նրա ֆինանսական աջակցությամբ Լա Սալը 1681-1682 թվականներին արշավախմբով անցավ Միսիսիպի գետիերկարությամբ և ողջ հովիտը հռչակեց ֆրանսիական թագավորի սեփականություն։ 1718 թվականին ֆրանսիացիների կողմից հիմնվեց Նոր Օռլեանը,  որը դարձավ նոր գաղութի՝ Լուիզիանայի մայրաքաղաքը (Լա Սալը այդպես է անվանել Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս Արևի պատվին)։ Ֆրանսիայի վերահսկողության տակ էր նաև Նյուֆաունդլենդը, որը հայտնի դարձավ «Նոր երկիր» անվանումով:

Յոթամյա պատերազմի ընթացքում Հյուսիսային Ամերիկայի երկու խոշոր գաղութատերերը՝ Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի թագավորությունները հայտնվել էին տարբեր ռազմաքաղաքական բլոկներում: 1750-ականներին բրիտանական ուժերը ներխուժեցին և զավթեցին ֆրանսիական Կանադան: 1763 թվականի Փարիզի պայմանագրով Ֆրանսիան Անգլիային, մասամբ էլ Իսպանիային զիջեց ամերիկյան իր գաղութային տարածքները։ Կանադական Քվեբեկը այն տարածքն է, ուր մինչ օրս էլ գերակայում են ֆրանսիական մշակույթն ու լեզուն։ Մոնրեալը աշխարհի ֆրանսախոս խոշորագույն քաղաքներից է։ Ֆրանսիական մշակութային և իրավական ավանդույթները պահպանվում են նաև Լուիզիանայում։

Հարավային Ամերիկայի, Աֆրիկայի և Հնդկաստանի ֆրանսիական կախյալ տարածքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մադագասկարյան պատերազմին նվիրված ֆրանսիական պաստառ:

Միևնույն ժամանակ աճում էր ֆրանսիացիների ազդեցությունը տարբեր աշխարհամասերում: Կոլբերի ակտիվ ձեռնարկումների շնորհիվ աճում էր գաղութային առևտուրը։

17-րդ դարի երկրորդ կեսից Անտիլյան կղզիներում ֆրանսիացիների կողմից սկսվեց աճեցվել շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, ավելի ուշ նաև սուրճ։ Գաղութների պլանտացիաներում աշխատելու նպատակով Լա Ռոշելից և Ատլանտյան օվկիանոսի այլ նավահանգստներից բերվում էին աղքատ աշխատավորներ։ Հետագայում այստեղ աշխատելու համար Աֆրիկայում գտնվող Գվինեական ծոցից ֆրանսիական նավերով Անտիլներ և այլ անդրծովյան գաղութներ բերվեցին ստրուկ սևամորթներ։ Ստրուկների առևտրով զբաղվում էին հատկապես Նանտի և Բորդոյի հարուստ առևտրականները։ Ստրկավաճառությունը մեծ ծավալներ ընդունեց հատկապես 17-րդ դարի երկրորդ կեսին և ամբողջ 18-րդ դարում։

Ֆրանսիական գաղութային էքսպանսիան տարածվեց նաև աշխարհի մյուս շրջաններում։ 1674 թվականին տեղի ունեցավ Մադագասկարի բնակչության գլխավոր ապստամբությունն ընդեմ մետրոպոլիա հանդիսացող Ֆրանսիայի։ Տեղաբնիկների կողմից Մադագասկարում ստեղծվեցին անկախ պետություններ, որոնք կարճ կյանք ունեցան: 1686 թվականին Մադագասկարը հայտարարվեց ֆրանսիական տիրապետության տակ։ Կառուցվեցին նոր հենակետեր, որոնք Մադագասկարը պետք է կապեին Հնդկաստանի հետ։

Ֆրանսիական գաղութային նվաճումները տարածվեցին նաև Հնդկաստանում, որտեղ 1668 թվականին Օստ-Հնդկական ընկերությունը հիմնեց առաջին ֆակտորիան՝ Մումբայում։ 1701 թվականին Պոնդիշարին ևս հայտարարվեց ֆրանսիական տիրույթ։

Հնդկաստանից արտահանում էր մետաքս, թեյ և զանազան տեսակի ներկեր։ Այս շրջանում գաղութատիրությունը տարածվեց նաև եվրոպական այլ պետությունների շրջանում: 1713 թվականին Ուտրեխտի պայմանագրով Ֆրանսիան Անգլիային զիջեց մեծ թվով գաղութներ Ամերիկայում։

18-19-րդ դարերում ֆրանսիական տիրապետությունը հաստատվեց նաև Արևմտյան Աֆրիկայում, Կոնգոյում, Սեյշելյան կղզիներում, Կոմորներում, Հայիթիում, Գվիանայում:

Նախաճգնաժամային դրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուի Սիրվածը ծնվել է 1710 թվականի փետրվարի 15-ին Վերսալում: Եղել է Բուրբոնների թագավորական ընտանիքի ներկայացուցիչ:

17-րդ դարի երկրորդ կեսին Ֆրանսիան Արևմտյան Եվրոպայի առավել գործող ֆեոդալաբացարձակապետերությունն էր։ Այս ժամանակաշրջանի գլխավոր նվաճումը Եվրոպայի սահմաններից դուրս ֆրանսահպտակ գաղութների ստեղծումն էր: 1715 թվականին խաղաղ պայմաններում Ֆրանսիայի գահին բազմեց Լյուդովիկոս XV Բուրբոնը, ով ի ծնե ուներ Անժուի դքսի տիտղոսը:  Արտաքին քաղաքականության մեջ Լուին պահպանվում էր իր նախնինների գծած ուղենիշները: Շարունակելով հոր սկսած գործը նա շարունակեց պատերազմական գործողություններն ընդեմ Իսպանիայի, որից հետո հաշտության պայմանագիր կնքեց Մեծ Բրիտանիայի հետ: Անչափահաս լինելու պատճառով Լուին չէր կարող կառավարել երկիրը, սակայն նրա փոխարեն այդ գործն իր վրա էր վերցրել Ֆրանսիայի ռեգենտությունը: Ռեգենտության կառավարիչները մանկահասակ թագավորի դաստիարակներն էին՝ եպիսկոպոս Ֆլյորին և մարշալ Վիլուրան: 1723 թվականի  հոկտեմբերի 1-ին Լյուդովիկոսը հայտարարվում է չափահաս, սակայն նա չի կառավարում երկիրը. ռեգենտությունը շարունակում է Ֆիլիպ Օռլեանցին, ում մահվանից հետո էլ ամբողջ իշխանությունն անցավ Բուրբոնի դքսին։ Նկատի ունենալով Լյուդովիկոսի վատառողջ լինելը՝ Ֆիլիպ V-ը ոչ մի քայլի չձեռնարկեց ֆրանսիական գահը զավթելու համար։ Զգուշանալով սրանից՝ Բուրբոնի դուքսը նախաձեռնեց թագավորի ամուսնությունը Լեհաստանի նախկին թագավոր Ստանիսլավ Լեշինսկու դստեր հետ:

1726 թվականին թագավորը հայտարարեց, որ երկրի կառավարումը վեցնում է իր վրա, սակայն ամբողջ կառավարումն անցավ կարդինալ Ֆլյորիին: Կարդինալի կառավարումը նպաստեց երկրում եկեղեցու դիրքերի ամրապնդմամբ: Վերջինիս հրամանով հոգևորականները դադարեցին հարկեր վճարել: Նա ցանկանում էր հնարավորինս հեռու մնալ արյունահեղ պատերազմներից: Չնայած այս ամենի՝ ֆրանսիական ուժերն ուղարկվեցին Լեհաստան և Ավստրիա։ Սկզբում Ֆրանսիային միացրեց Լոթարինգիան, որտեղ գահ բարձրացվեց Լյուդովիկոսի աներ Ստանիսլավ Լեշինսկին։ 1741 թվականին նրա բանակը հաջողությամբ պատերազմեց ավստրացիների դեմ, սակայն հետագայում իրադրությունը փոխվեց։ 1748 թվականին Ֆրանսիան ստիպված էր ընդունել Աախենիհաշտության պայմանագրի դրույթները, որի համաձայն Ֆրանսիան հրաժարվում էր Նիդերլանդներում իր նվաճումներից փոխարենը ստանում էր Ֆիլիպ Իսպանացու նվաճած Պարման և Պիաչենցան։ Լյուդովիկոս թագավորն անձամբ մասնակցեց Ավստրիայի դեմ մղվող պատերազմին, սակայն Մեցայում ծանր հիվանդացավ։ Ամբողջ Ֆրանսիան էր անհանգստանում և դա էր պատճառը, որ երբ Լյուդովիկոսը լավացավ ինքն իրեն կոչեց՝ սիրված։

Սակայն արդեն Լյուդովիկոս XV-ի օրոք (կառավարել է 1715-1774 թվականին) բացարձակապետությունը ճգնաժամ էր ապրում, որը ֆեոդալական կարգերի քայքայման հետևանքն էր։ Դա դրսևորվում էր գյուղացիության և քաղաքային չքավորության հուզումների, ֆինանսական խոր ճգնաժամի, խոշորացող բուրժուազիայի հակաբացարձակապետ ընդդիմության մեջ։

1701-1763 թվականների համաեվրոպական պատերազմների և ֆինանսական ճգնաժամի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

18-րդ դարի սկզբին՝ 1700-ականներին, Եվրոպան պատերազմական գործողությունների թատերաբեմ դարձավ: 1701 թվականին Իսպանիայի ժառանգության համար իրար դեմ դուրս եկան Մեծ Բրիտանին և Ֆրանսիան, ինչպես նաև վերջիններիս ռազմական դաշնակիցները: Ֆրանսիան կռվում էր հանուն դաշնակից Իսպանիայի միավորման և այդ գործում նրան սատարում էին Պիրենեյան թերակղզու տարածքում առաջացած իսպանական երկու թագավորությունները՝ Նավարրան և Կաստիլիան, ինչպես նաև մի շարք այլ եվրոպական իշխանություններ: Մեծ Բրիտանիայի դաշնակիցները նպատակ ունեին օգտվել Իսպանիայում առաջացած խառնակ իրադրությունից և տարածքային ձեռքբերումներ ուենալ՝ միևնույն ժամանակ օժանդակելով աջակից կայսրությանը: Ֆրանսիայի և Իսպանիայի դեմ պայքարում Բրիտանական կայսրությանն աջակցում էին Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը, Պրուսիան, Նիդերլանդները, Պորտուգալիան և Արագոնը:

Իսպանիայում ստեղծված քաոսի պատճառն անժառանգ թագավոր Կառլոս II Հաբսբուրգի մահն էր: Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս XIV Բուրբոնը ձգտում էր գահը ձեռք բերել իր թոռ Ֆիլիպի համար: Անգլիայի շուրջը միախմբված հակալյուդովիկյան դաշինքը հայտնի դարձավ «Մեծ միություն» անվանումով: Մարտերը տեղի ունեցան Իսպանիայում, Իտալիայում, Հոլանդիայում, Գերմանիայում, ծովում ու գաղութներում։ 1714 թվականին պատերազմն ավարտվեց Ֆրանսիայի պարտությամբ: Կնքվեց Ուտրեխտի և մեկ տարի անց նաև Ռաշտատի հաշտության պայմանագրերը, որի արդյունքները ձեռնտու չէին Ֆրանսիային: Նախ և առաջ Ֆրանսիան և Իսպանիան զրկվեցին Հյուսիսային Ամերիկայի իրենց գաղութների մի մասից: Պատերազմի արդյունքում Ֆրանսիայում աճեցին հակաբրիտանական տրամադրությունները: 1750-ականներին պատերազմի աղետաբեր ալիքը հերթական անգամ ալեկոծեց Եվրոպայի ափերը: Պատճառը Հյուսիսային և Կենտրոնական Ամերիկայի գաղութների համար անգլո-ֆրանսիական պայքարի սրումը, ինչպես նաև Ավստրիայի, Ֆրանսիայի ու Ռուսաստանի շահերին հակոտնյա Պրուսիայի զավթողական քաղաքականությունն էր։ 1757 թվականի հունիսին պատերազմական գործողությունները սկսվեցին նաև Ֆրանսիայի համար: Վերջիններս հարձակվեցին Պրուսիայի վրա՝ պաշարելով Հաննովերը: Պրուսիացիների դեմ մարտերում բախտը ֆրանսիական կողմին ժպտաց նաև նոյեմբերի 5-ին տեղի ունեցած Ռոսբախի ճակատամարտում: Նույն ժամանակահատվածում Ֆրանսիայի գլխավոր դաշնակիցներից Ռուսական կայսրությունը ապաստակեց Արևելյան Պրուսիան՝ գրեթե հասնելով Ֆրանսիայի սահմանին:

Ֆրանսիական ուժերի ներխուժումը Վաշինգտոն

1760 թվականի հոկտեմբերի 8-9-ին ռուսական զորքերը գրավեցին Բեռլինը, սակայն չկարողանալով զարգացնել ռազմական հաջողությունները ստիպված եղան լքել քաղաքը: Ե՛վ Ֆրանսիան, և՛ Անգլիան գրեթե չէին մասնակցում մայրցամաքային Եվրոպայում տեղի ունեցող իրադարձություններին, քանի որ զբաղված էին միմյանց դեմ ծովամարտեր մղելով՝ ինչպես Լա Մանշ և Պա դը Կալե նեղուցներում, այնպես էլ Ամերիկայում և Հնդկաստանում:

1757 թվականին անգլիացիները գրավելով ամբողջ Բենգալիան և ֆրանսիացիներին դուրս մղեցին Հինդուստան թերակղզու տարածքից: Հյուսիսային Ամերիկայում նրանք գրավեցին Քվեբեկը, 1760 թվականին՝ Մոնրեալը և շուտով ամբողջ Կանադան։ 1760-1761 թվականներին պատերազմող կողմերը բազմիցս փորձեցին հակառակորդի հետ գաղտնի գործարքներով պատերազմն ավարտին հասցնել, որի հետևանքով սրվեցին հարաբերությունները դաշնակիցների միջև: 1763 թվականի փետրվարի 10-ին հակամարտող կողմերի միջև Փարիզում կնքվեց պայմանագիրը, որով Բրիտանական կայսրությանն անցան նախկին ֆրանսիական գաղութներ Կանադան ու Արևելյան Լուիզիանան և մի քանի կղզիներ։ Իսպանիային անցած նախկին ֆրանսիական գաղութ Արևմտյան Լուիզիանայից Անգլիան ստացավ Ֆլորիդան։

1775 թվականին Հյուսիսային Ամերիկայի բրիտանահպատակ տիրույթներում բռնկվեց ազգային-ազատագրական շարժում: Առաջին տարիներին ամերիկացիները անհաջողության մատնվեցին և ժամանակավորապես կորցրին Նյու Յորքը և Ֆիլադելֆիան։ Սակայն պատերազմի ընթացքում ամերիկյան բանակի մարտունակությունը բարձրացավ, իսկ 1777 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Սարատոգայի մոտ ամերիկացիների տարած հաղթանակը նպաստեց Միացյալ ամերիկյան նահանգների՝ Տասներեք գաղութների ռազմական և միջազգային դրության բարելավմանը։ Ֆրանսիայի կառավարությունը յուրահատուկ կեցվածք ընդունեց Ամերիկայում ընթացող ազատագրական պայքարի նկատմամբ: Փարիզ ուղարկված Բենջամին Ֆրանկլինը ռազմական դաշինք կնքեց Ֆրանսիայի հետ, որը զորք և նավատորմ առաքեց Ամերիկա՝ անգլիացիների դեմ պայքարի համար։ 1779 թվականին Անգլիայի դեմ պատերազմի մեջ մտավ Ֆրանսիայի դաշնակից Իսպանական կայսրությունը, իսկ 1782 թվականին նաև թագավորական Նիդերլանդները։ Հեղափոխական իրադրության հասունացման պայմաններում Ֆրանսիայում կարգերի և կաթոլիկ եկեղեցու տիրապետության քննադատությամբ հանդես եկան ֆրանսիական լուսավորիչները։ Լյուդովիկոս XVI-ի օրոք (կառավարել է 1774–1792 թվականին) Ֆրանսիա թևակոխեց բացարձակապետության սուր ճգնաժամի շրջանը, որը հանգեցրեց Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությանը։

Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն

Նախահեղափոխական իրադրություն և Բաստիլի ամրոցի գրավում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Բաստիլի գրավում

1789 թվականի հուլիսի 12-ին նոր ընդհարում տեղի ունեցավ ժողովրդի և ֆրանսիական իշխանությունների միջև: Հեղափոխական գաղափարներ ունեցող Կամիլ Դեմուլեն Փարիզում հավաքվածներին կոչ արեց ոտքի կանգնել և միահամուռ ուժերով պայքարել երկրում տիրող անօրինությունների դեմ: Վերջիններս իրենց գլխարկների վրա կանաչ ժապավեններ  ամրացրեցին և միացյալ շարժում սկսեցին ընդեմ Ֆրանսիայի բացարձակապետական կարգերի: Երկրում հակաիշխանական նոր բունտ հասունացավ։ Հուլիսի 14-ին ամբոխը շարժվեց դեպի Բաստիլի ամրոց, որը տվյալ ժամանակահատվծում ծառայում էր, որպես բանտ: Բաստիլի գրավումով սկսվեց Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունը։ 1791 թվականին հիմնահատակ կործանվեց ֆրանսիական բացարձակ միապետության խորհրդանիշ համարվող Բաստիլի ամրոցը։ 1987 թվականին ոչ միայն Ֆրանսիան, այլև ամբողջ աշխարհը նշել է ֆրանսիական մեծ հեղափոխության 200 ամյակը, որը նոր դարաշրջան է բացել ինչպես ֆրանսիացիների, այնպես էլ համայն մարդկության պատմությամ մեջ։ Փոխաբերական իմաստով Բաստիլ են անվանում ռեակցիոն կառավարությունների ցանկացած մեծ քաղաքական բանտ։

18-րդ դարում Ֆրանսիան միապետություն էր, որն ապավինում էր քաղաքական կենտրոնացվածության և մշտական բանակի վրա։ Երկրում սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական դրությունը գնալով վատթարանում էր և իշխանությունները ստիպված էին փոխզիջումների գնալ՝ հօգուտ ժողովրդի: Երկրում ստեղծված քաոսը հետևանք էր 14-16-րդ դարերում տեղի ունեցած քաղաքացիական պատերազմի։ Այսպիսի մի փոխզիջում էլ կատարվել էր արտոնյալ խավերի նկատմամբ. քաղաքական որևէ նկրտումների դիմաց պետական իշխանությունները պարտավորվում էին պահպանել այս դասակարգի շահերը։ Մեկ այլ փոխզիջում կատարվել էր գյուղացիների հետ հարաբերություններում, ըստ որի պետությունը հրաժարվում էր գյուղացիներից գանձվող գումարային հարկերից և դրա փոխարեն վերցնում էր բնամթերքներ։ Երրորդ փոխզիջումը կատարվեց բուրժուազիայի ներկայացուցիչների հանդեպ (այս ժամանակաշրջանում բուրժուազիան համարվում էր Ֆրանսիայի միջին խավը)։ Սակայն փոխզիջումային քաղաքականության արդյունքում է, որ 18-րդ դարում Ֆրանսիան ետ մնաց իր հարևաններից՝ գլխավորապես օրեցօր զարգացող Անգլիայից։

Մեծ չափերի հասնող բռնաճնշումներն ավելի են մեծացնում զինված մասսաների հանդես գալու վտանգը։ 18-րդ դարում Ֆրանսիայում հասունանում էին այն գաղափարները, թե երկրի կառավարումը անկում է ապրում և այն շատ էր հնացել։ Սա այնքան էր խորացել, որ անգամ ապստամբությունների կողմն էին անցնում պալատական վերնախավի ներկայացուցիչները։ Սկսվեցին շրջանառվել ֆրանսիացի մեծ լուսավորիչներ Շառլ Լուի Մոնտեսքյոյի և Ժան-Ժակ Ռուսոյի գաղափարները: Ասպարեզ եկան հեղափոխական գաղափարներ, ըստ որի ապագա հեղափոխությունը պետք է հիմնված լինի կոորպորացիաների և մասնավոր ունեցվածքի վրա: Լյուդովիկոս XV Բառարանագետի ժամանակ սկսվեցին բարեփոխումները և մեծ մասամբ շարունակվեցին Լյուդովիկոս XVI-ի օրոք: Այս ռեֆորմները ի վերջո հանգեցրեցին Ֆրանսիայի թագավորությունում հին կարգերի քայքայմանը։

Նապոլեոն Բոնապարտը՝ Ֆրանսիական գահին

Շուտով Ֆրանսիայի իշխանությունները ստիպված եղան վերացնել դասային արտոնությունները տարբեր խավերի միջև: Կարևոր նվաճում էր այն, որ ընդունվեց մարդու և քաղաքացու իրավունքների մասին դեկլարացիան: Պետության կողմից բռնագրավվեցին եկեղեցու կալվածքները, որն առաջացրեց հոգևորականության խավի զայրույթին: Իրականացված բուրժուա-դեմոկրատական վերափոխումներից գլխավորը պետական կառավարման համակարգի փոփոխությունն էր: 1792 թվականին վերացվեց միապետությունը և երկրում հաստատվեց հանրապետական կարգեր։ Հեղափոխության գագաթնակետը եղավ երկրում Յակոբինյան դիկտատուրայի (1793 թվականի հունիս-1794 թվականի հուլիս) հաստատումը։ 1794 թվականի հուլիսի 27-ին տեղի ունեցավ հակահեղափոխական Տեր Աիդորյան հեղաշրջումը, որը իշխանութւան գլուխ բերեց նոր բուրժուազիային։ Ֆրանսիայում սկսվեց ռեակցիայի շրջանը։ Դիրեկտորիայի ժամանակ իշխանության գլուխ անցած խոշոր բուրժուազիան, պայքարելով ժողովրդական զանգվածների դեմ, վերացրեց հեղափոխության ժամանակաշրջանի օրենքները, որոնք չէին համապատասխանում իր շահերին, ձախողեց «Տանուն հավասարության ժողովրդական շարժումը։

Բրյումերի տասնութի (1799 թվականի նոյեմբերի 9–10) հեղաշրջման հետևանքով, որն իրականացրեց Նապոլեոն I Բոնապարտը, Ֆրանսիայում տապալվեց Դիրեկտորիան և ռազմական դիկտատուրա հաստատվեց Կայսրության ձևով։ 1804 թվականին դառնալով կայսր՝ Նապոլեոն IԵվրոպայում մղեց մի շարք զավթողական պատերազմներ, որոնց հետևանքով ընդլայնվեցին Ֆրանսիայի սահմանները և հաստատվեց ֆրանսիական բուրժուազիայի հեգեմոնիան, որը սակայն կարճատև եղավ։ Նապոլեոնյան կայսրության ռազմական ջախջախման գործում գլխավոր դերը խաղաց Ռուսաստանը։ Ռազմական ջախջախումը արագացրեց բոնապարտիստական դիկտատուրայի կործանումը։ 1814 թվականին վերստին իշխանության գլուխ եկած (երկրորդ անգամ՝ «Հարյուր օրից» հետո, 1815 թվականին) Բուրբոն ներքև (Լյուդովիկոս XVIII, այնուհետև Կարլոս XI) Ռեստավրացիայի շրջանում հաջողվեց ժամանակավորապ-ես վերականգնել խոշոր հողատիրական արիստոկրատիայի տիրապետությունը[98]։

Նապոլեոնյան Ֆրանսիայի դեմ Ռուսաստանի, Ավստրիայի, Պրուսիայի և Շվեդիայի՝ 1813 թվականի պատերազմաշրջանի վճռական ճակատամարտ տեղի ունեցավ Լայպցիգում։ Տեղի է ունեցել հոկտեմբերի 4-7-ին Լայպցիգի շրջանում (Սաքսոնիա)։ Դաշնակիցների բանակն ուներ ավելի քան 300 հազար զինվոր, ֆրանսիականաը՝ 200 հազար։ Բուրժուական պատմաբանները Լայպցիգի ճակատամարտը անվանել են «ժողովուրդների ճակատամարտ»։ Կորցնելով մոտ 80 հազար մարդ (այդ թվում՝ 20 հազար գերի) և գրեթե ամբողջ հրետանին՝ Նապոլեոնը նահանջեց դեպի Հռենոս, ապա՝ Ֆրանսիա։ Լայպցիգի ճակատամարտը արագացրեց Նապոլեոնի անկումը, Ֆրանսիային զրկեց եվրոպական բոլոր տարածքային նվաճումներից, հանգեցրեց Գերմանիայի և Հոլանդիայի լրիվ ազատագրմանն ու Հռենոսյան միության քայքայմանը։

Ֆրանսիայի արշավանքը դեպի Եգիպտոս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1798 թվականին գեներալ Նապոլեոնին հանձնարարվեց գրավել Եգիպտոսը[99]։ Ֆրանսիան ցանկանում էր խարխլել Բրիտանիայի դիրքերը Հնդկաստանում, ինչպես նաև Ֆրանսիայի կառավարությունը, վախենալով Նապոլեոնից[100], ցանկանում էր հեռու պահել նրան Ֆրանսիայից։ ֆրանսիական բանակը Նապոլեոնի գլխավորությամբ հաղթեց Բուրգերի ճակատամարտում։ Ընդամենը 300 ֆրանսիացի զինվոր զոհվեց մամլուքների հազարավոր զոհերի դիմաց։ Սակայն Նապոլեոնի բանակը թուլացած էր ժանտախտի և քիչ զինամթերքի պատճառներով։ Շուտով Նապոլեոնը Ֆրանսիայում կառավարության փոփոխման պատճառով լքեց բանակը և վերադարձավ Ֆրանսիա։ Չնայած ռազմական տեսանկյունից Եգիպտական արշավանքը ձախողվեց, սակայն արշավանքի ժամանակ կատարված գիտական հետազոտությունները, մասնավորապես՝ «Ռոզետայի քարի» բացահայտումը ու Եվրոպա տեղափոխումը թույլ տվեցին հետագայում Ժան-Ֆրանսուա Շամպոլիոնին վերծանել եգիպտական հիերոգլիֆները։

Նապոլեոնի զորքերը Եգիպտոսում

Թողնելով Եգիպտոսը՝ Նապոլեոնը 1799 թվականի հոկտեմբերին վերադարձավ Փարիզ։ Օգտվելով Դիրեկտորիայի թուլությունից, նրա մշտական տատանումներից և հենվելով ֆրանսիական բուրժուազիայի ազդեցիկ շրջանների վրա՝ Նապոլեոնը նոյեմբերի 9-10, 1799, կատարեց պետական հեղաշրջում, հաստատեց կոնսուլության վարչակարգ՝ իր ձեռքում կենտրոնացնելով երկրի ամբողջ իշխանությունը, որի գործունեությունը նպատակաուղղված էր բուրժուազիայի, գյուղացի սեփականատերերի շահերը պաշտպանելուն և, ընդհանրապես, բուրժուական պետությունն ամրապնդելուն, որով վերացվում էին ֆրանսիական հեղափոխության նվաճումների մնացորդները։ Նրա անմիջական մասնակցությամբ մշակվեցին բուրժուական հասարակության իրավական նորմերը հաստատող քաղաքացիական, քրեական և առևտրային օրենսգրքեր։

1802 թվականին Նապոլեոնը կարողացավ նշանակվել ցմահ կոնսուլ, իսկ 1804 թվականին հռչակվեց կայսր։ Եվրոպական պետությունների դեմ Նապոլեոնի մղած հաջող պատերազմների (Մարենգոյի (1800), Աուստերլիցի (1805), էնայի (1806), Վագրամի (1809) հաղթական ճակատամարտերը) շնորհիվ ընդարձակվեցին կայսրության սահմանները, Նապոլեոնը դարձավ գրեթե ամբողջ Արևմտյան (բացառությամբ Մեծ Բրիտանիայի) և Կենտրոնական Եվրոպայի տիրակալ։

Նապոլեոնի բանակը Մալթայում

Օժտված լինելով բացառիկ աշխատասիրությամբ, անկոտրում կամքով, արթուն մտքով, նպատակին հասնելու անողոքությամբ՝ Նապոլեոնը մարմնավորում էր ծագող դասակարգը՝ բուրժուազիային հատուկ բոլոր գծերով, իր ուժեղ և արատավոր կողմերով (անողոք դաժանություն, անսանձ փառասիրություն և այլն)։ Ռազմական արվեստի բնագավառում Նապոլեոնը զարգացրեց և կատարելագործեց հեղափոխական Ֆրանսիայի բանակների ավելի վաղ ստեղծած նորը, նա գտավ հեղափոխության շնորհիվ հանդես եկած զինված հսկայական զանգվածների տակտիկական և ստրատեգիական առավել նպատակահարմար գործադրումը, իրեն դրսևորեց որպես ռազմավարության և մանևրային տակտիկայի հիանալի վարպետ, իր հրամանատարներին տալիս էր նախաձեռնելու հնարավորություն, կարողանում էր գտնել և առաջ քաշել ընդունակ և շնորհալի մարդկանց։

Բայց նապոլեոնյան Ֆրանսիայի վերելքը պայմանավորված էր ոչ միայն կայսրի ու նրա զորավարների անձնական հատկանիշներով։ Միապետական Եվրոպայի հետ զինված ընդհարումներում հեղափոխական Ֆրանսիան ներկայանում էր որպես պատմականորեն ավելի առաջավոր բուրժուական հասարակարգ։ Համապատասխանաբար առաջավոր էր և ռազմական արվեստը։ Նապոլեոնի զորավարական արվեստն առավելություններ ուներ ֆեոդալական Եվրոպայի բանակների ռազմավարության և տակտիկայի նկատմամբ։ Բայց նապոլեոնյան պատերազմները հետզհետե կորցրին իրենց հատուկ առաջադիմական գծերը և դարձան զուտ զավթողական։

Ռուս-ֆրանսիական պատերազմները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիացիների մուտքը Մոսկվա
Նապոլեոնի նահանջը Մոսկվայից

Նապոլեոն Բոնապարտի հիմնական նպատակներից էր Ռուսաստանի հետ դաշինք հաստատելը։ Ամբողջ խնդիրն այն էր, որ ցամաքում նրա համար այլևս հակառակորդ չկար. Ավստրիական կայսրությունը և Պրուսիան բավականին թուլացել էին ու լրջագույն ազդեցություն չէին կարող ունենալ ցամաքային Եվրոպայի կյանքում։ Պատահական չէ, որ Նապոլեոնը Ավստրիայի հետ հարաբերություններում այնպես էր բանակցություններ վարում, որպիսին ուղղակի անհնար էր վարել ուժ ունեցող կայսրության հետ։ Նույնիսկ մի անգամ Նապոլեոնը Ավստրիական Կայսրությունը համեմատեց պառաված աղախնի հետ, որը սովոր է, որ տան տերերը միշտ իրեն պիտի բռնաբարեն[101]։

Անգլիան մշտապես եղել ու մնում էր Նապոլեոն Բոնապարտի գլխավոր հակառակորդը[102]։ Անգլիան հրաշալիորեն պայքարում էր ծովում, իսկ ցամաքում չէր կարող դիմակայել Ֆրանսիային։ Ուստի Նապոլեոնի գլխավոր խնդիրն էր՝ անպայման հասնել դաշինքի կնքմանը Ռուսաստանի հետ դաշինք կնքելուն՝ ցամաքային Եվրոպայում թողնելով երկու հզորագույն տերություն՝ Կայսերական Ֆրանսիա ու Ցարական Ռուսաստան։

Նապոլեոնը փորձեց մեկ անգամ հարաբերությունների մեջ մտնել Պավելի հետ, ում սակայն սպանեցին հենց ռուսական իշխանները՝ թույլ չտալու համար Կայսերական Ֆրանսիայի հետ մերձեցումը։

Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն I-ը աշխարհակալության ճանապարհին, Ռուսաստանը նվաճելու համար, ստեղծեց այսպես կոչված «Մեծ բանակը» և, առանց պատերազմ հայտարարելու, 1812-ի հունիսի 12 (24)-ին անցավ ռուսական սահմանը՝ Նեման գետը (պատերազմի սկզբին ֆրանսիացի զինվորները՝ մոտ 610 հազար, ռուսները մոտ 240 հազար էին)[103]։

Օգոստոսի 4-6-ին տեղի է ունեցել Սմոլենսկի ճակատամարտը, որով խափանվել է ռուսական զորքի հիմնական ուժերը ջախջախելու Նապոլեոնի փորձը։ Օգոստոսի 8-ին Մ.Ի. Կուտուզովը նշանակվել է ռուսական բանակի գլխավոր հրամանատար. օգոստոսի 26-ին տեղի է ունեցել Բորոդինոյի ճակատամարտը, սեպտեմբերի 1-ին ֆրանսիական բանակը մտել է ռուսների կողմից թողնված Մոսկվան[104], որը հրդեհվել է սեպտեմբերի 2-6-ին։ Սեպտեմբեր-հոկտեմբերին Կուտուզովն անց է կացրել Տարուտինյան ռազմերթը և հարկադրել ֆրանսիացիներին հեռանալ Մոսկվայից ու նահանջել։ Ծավալվել է նաև պարտիզանական պայքար։ Նոյեմբերի 14-16-ին տեղի է ունեցել Բերեզինոյի ճակատամարտը, նոյեմբեր-դեկտեմբեր ջախջախվել է ֆրանսիական բանակը, դեկտեմբերի 14-ին Ռուսաստանից դուրս են շպրտվել «Մեծ բանակի» վերջին բեկորները։ Պատերազմը ցրել է Նապոլեոնի անպարտելիության առասպելը, խթանել Եվրոպայում ազատագրական պայքարը, նպաստել ռուս ժողովրդի ազգային ինքնագիտակցության աճին ու դեկաբրիստների գաղափարախոսության ձևավորմանը։

Հայրենական պատերազմին մասնակցել են շատ հայ զինվորականներ և կամավորներ։ Աչքի են ընկել գեներալ-մայորներ Վ. Մադաթովը, Դ. Դելյանովը (հուսարական գնդի հրամանատար), Դ. Ախշարումովը, Պ. Մելիքյանցը (ռոտմիստր-կապիտան)։ Բորոդինոյի ճակատամարտում սպանվել է գվարդիայի կապիտան Պ. Շախնավազյանը (Երևանից), Ա. Լազարևը զոհվել է Լայպցիգի ճակատամարտում։ Ռազմական գործողություններին մասնակցել են նաև Աբամելիք եղբայրները, Հայրապետովը, Մանվելովը, Մելիք-Օսիպովը, Լալաևը, Բեհբութովը, Վարժապետյանը, Աղամբարովը, Թումանովը, Սումբատովը և ուրիշներ։ Ռուսաստանի և Կովկասի շատ քաղաքների հայ բնակիչներ նյութական օժանդակություն են ցույց տվել պատերազմից տուժածներին. Աստրախանի հայերը 1812-ին հավաքել են 100․000 ռուբլի, նախիջևանցիները՝ ավելի քան 300․000 ռուբլի, նվիրատվություններ են արել Մոսկվայի, Սանկտ Պետերբուրգի, Ղզլարի, Մոզդոկի, Գրիգորիուպոլսի, Թիֆլիսի ևն հայերը։

Մեծ թվով հայեր արժանացել են զինվորական պարգևների, պարգևատրվել «1812 թ. համար» մեդալով։ Երկրում սկիզբ առավ ազնվականական և կղերական ռեակցիա։ Բուրբոնների դինաստիան տապալվեց Հուլիսյան հեղափոխությունով[105]։ Թագավոր հռչակվեց բուրժուական շրջաններին մոտ կանգնած դուքս Լուի Ֆիլիպ Օռլեանցին։ Սակայն Տուլիսյան միապետության (1830–1848) շրջանում իշխանության գլուխ կանգնած էր ոչ թե ամբողջ բուրժուազիան, այլ միայն ֆինանսական արիստոկրատիան։ Կապիտալի շահագործման ուժեղացումը, կապիտալիստական հակասությունների սրումը հիմք հանդիսացան, սոցիաիստական ուսմունքների առաջացման համար։ Բանվոր դասակարգի առաշին զինված ելույթներն էին բուրժուազիայի տիրապետության դեմ։ 1840-ական թվականներին հանդես եկան մանրբուրժական սոցիալիզմի գաղափարախոսներ Լ․ Բչանը և Պ․ Պրուդոնը, ուժեղացավ բուրժուա–հանրապետական շարժումը։ 1848 թվականի Փետրվարյան հեղափոխոթյունը տապալեց միապետությունը և հաստատեց՝ Երկրորդ հանրապետությունը (1848–52)։ Հեղափոխության գագաթնակետը Փարիզի բանվորների հունիսյան ապստամբություն 1848 թվականն էր, որի դաժան ճնշումից հետո հեղափոխությունը աստիճանաբար մարեց, հանրապետական բուրժուազիան, զիջումներ կատարելով միապետականներին, ուղի հարթեց միապետության վերականգնման համար։

Ռուսների կողմից Մոսկվայի այրումը

1851 թվականի դեկտեմբերի 2-ի պետական հեղաշրջման հետևանքով Ֆրանսիայում հաստատվեց Լուի Նապոլեոն Բոնապարտի (1852 թվականից՝ Նապոլեոն III կայսր) ռազմաբուրժական դիկտատուրան, այսպես կոչված Երկրորդ կայսրությունը (1852–1870), որը մի շարք արտաքին քաղաքական պարտություններից և ներքին տնտեսական անհաջողություններից հետո տապալվեց 1870 թվականի Սեպտեմբերյան հեղափոխության հետևանքով, 1866 թվականի պրուս-իտալա-ավստրիական պատերազմի հաղթանակից հետո Պրուսիան ձգտում էր միավորել Գերմանիան և թույլացնել Ֆրանսիային[106]։ Ֆրանսիան իր հերթին փորձում էր կանխել միասնական և ուժեղ Գերմանիայի ստեղծումը։ Պատերազմի առիթ էր դարձել իսպանական գահը։ Իսպանիայում հեղափոխությունից հետո Գերմանիան և Ֆրանսիան առաջ բերեցին իրենց թեկնածությունները Իսպանական գահին։ Պատերազմի առթիվ 1870 թվականի հուլիսի 8-ին Ֆրանսիական դեսպանին ուղարկեցին Պրուսիայի թագավորի մոտ, որպեսզի նա փոխանցի Նապոլեոն III-ի անգոհությունը Իսպանիայի գահի հարցի նկատմամբ։ Համաձայնվելով ֆրանսիական կողմի պահանջների հետ, Վիլհելմ I-ը, կապ հաստատեց Լեոպոլդ Գոգենցոլլերնի հետ և համոզեց նրան հրաժարվել իսպանական գահից։ Լեոպոլդը համաձայնվեց և հրաժարվեց իսպանական գահից։

Սակայն կոնֆլիկտը չէր վերջացել։ Պրուսիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը հույս ուներ ներքաշել Ֆրանսիային պատերազմի մեջ և իմանալով թագավորի որոշման մասին Բիսմարկը կատաղության մեջ ընկավ։ Նապոլեոնը գոհ էր դիվանագիտական արդյունքներից, սակայն նրա ջրջապատի մեծ մասը պնդում էր, որ պետք է սկսել պատերազմ Պրուսիայի դեմ։ Հուլիսի 12-ին Ֆրանսիան նոր պահանջ առաջ բերեց, որի համաձայն Պրուսիայի թագավորը պետք է տար համաձայնություն, որ Լեոպոլդը կհրաժարվեր իսպանական գահից, նույնիսկ եթե նրան առաջարկեին։ Սակայն Պրուսիայի թագավորը պատասխանեց, որ չի կարող խոստանալ դա։ Ֆրանսիան ուղարկեց դեսպան որիշ առաջարկով, սակայն նրան չնդունեցին, իսկ հոտո Պրուսիայի թագավորը խոստացավ շարունակել զրույցը Բեռլինում և հրամայեց ուղարկել արդյունքները կանցլերին։ Երեկոյան երբ Բիսմարկը ծանոթացավ դիվանագիտական զրույցի արդյունքների հետ, Բիսմարկը հիասթափվեց թագավորից, որը նվաստեցնում էր Պրուսիան պատերազմից խուսափելու նպատակով։ Այդ ժամանակ նա հանեց նամակից այն, որ թագավորը կընդունի դեսպանին Բեռլինում։։ Ֆրանսիան նորից հռչակվեց հանրապետություն։ «Ազգային պաշտպանության» բուրժուազիայի կառավարությունը փաստորեն վարում էր կապիտուլյանտական քաղաքականություն, և Փարիզի բանվորներին զինաթափ անելու կառավարության փորձին բանվոր դասակարգը պատասխանեց 1871 թվականի մարտի 18-ի ապստամբությամբ, որը հանգեցրեց Փարիզի կոմունայի ստեղծմանը (1871)[107]։ Փարիզի կոմունան, որը պատմության մեջ պրոլետարական դիկտատուրայի առաջին փորձն էր, տապալվեց վերսաչցիների (գերմանական օկուպանտների օգնությամբ) կողմից։

Վիեննայի վեհաժողով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Վիեննայի վեհաժողով

Իր ընդգրկմամբ նախադեպը չունեցող Վիեննայի վեհաժողովին մասնակցում էին 2 կայսր, 4 թագավոր, 2 թագաժառանգ և 215 իշխանական տների ղեկավարներ։ Այստեղ հավաքվել էր 450 դիվանագետ։ Այն ավարտեց եվրոպական տերությունների կոալիցիաների պատերազմները նապոլեոնյան Ֆրանսիայի դեմ։ Տեղի է ունեցել Վիեննայում 1814 թվականի սեպտեմբերից 1815 թվականի հունիսը։ Վիեննայի կոնգրեսին մասնակցել են եվրոպական բոլոր պետությունների (բացի Թուրքիայից) 216 ներկայացուցիչներ։ Կոնգրեսում առաջատար դեր էին խաղում Ռուսաստանը, Ավստրիան և Անգլիան։

Վեհաժողովի մասնակիցները գտնում էին, որ Ֆրանսիական հեղափոխությունը Եվրոպայում խախտել է օրինական կարգը։ Նրանք որոշեցին վերականգնել տապալված արքայատոհմերն ու իշխանական տները։ Դա վերաբերում էր առաջին հերթին Ֆրանսիային։ Վերականգնվեցին նաև նրա մինչհեղափոխական սահմանները։

Վիեննայի կոնգրեսի կարևորագույն խնդիրներն էին Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությամբ և նապոլեոնյան պատերազմների ժամանակ վերացված ֆեոդալական, միապետական կարգերի վերականգնումը, մի շարք տապալված դինաստիաների վերահաստատումը, պայքարը ազգային-ազատագրական ու հեղափոխական շարժումների դեմ, դաշնակից տերությունների հաղթանակի ամրապնդումը, Ֆրանսիայում նապոլեոնյան վարչակարգի վերականգնումը կանխելու և Եվրոպան Ֆրանսիայի նոր զավթողական պատեազմներից ապահովագրելու ամուր երաշխիքների ստեղծումը, հաղթողների տերիտորիալ հավակնությունների բավարարումը և Եվրոպայում նոր պետական սահմանների հաստատումը։

Կոնգրեսի նիստերի ժամանակ, Էլբա կղզի աքսորված Նապոլեոնը, 1815 թվականի մարտի 1-ին անսպասելիորեն ափ իջավ Ֆրանսիայում և հաղթարշավով սկսեց առաջանալ դեպի Փարիզ Կոնգրեսի մասնակիցները Նապոլեոնի դեմ անհապաղ ստեղծեցին նոր, յոթերորդ կոալիցիան։

Վաթեռլոոյի ճակատամարտից մի քանի օր առաջ, 1815 թվականի հունիսի 9-ին, Ռուսաստանը, Պրուսիան, Ավստրիան, Անգլիան, Ֆրանսիան, Իսպանիան, Շվեդիան և Պորտուգալիան ստորագրեցին 121 հոդվածներից և 17 առանձին հավելվածներից բաղկացած Վիեննայի կոնգրեսի գլխավոր եզրափակիչ պայմանագիրը։ Վիեննային կոնգրեսովով Ֆրանսիան զրկվեց բոլոր տերիտորիալ նվաճումներից։ Բելգիան և Հոլանդիան միավորվեցին Նիդերլանդական թագավորության մեջ, որը Պրուսիայի և Ավստրիայի հետ պետք է դառնար «պատնեշ» ընդդեմ Ֆրանսիայի։ Նապոլեոնի նախկին դաշնակից Դանիայից, անջատվեց Նորվեգիան և միացավ Շվեդիային։ Դանիան ստացավ Շլեզվիգը և գերմանական Հոլշտայնը։

Ֆրանկֆուրտյան հաշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1871 թվականի Ֆրանկֆուրտի հաշտության պայմանագրով Ֆրանսիա զրկվեց Էլզասից և Լոթարինգիայի մեծ մասից։ Պայմանագրի համաձայն, ավարտել է ֆրանս-պրուսիական պատերազմը։ Ֆրանսիան Գերմանիային Էր զիջում Էլզասը և Լոթարինգիայի հյուսիս-արևելյան մասը, պարտավորվում էր վճարել 5 մլրդ ֆրանկ ռեպարացիա (ռազմատուգանք), Ֆրանսիայի տարածքում մնում էին գերմանական օկուպացիոն զորքերը, որոնց դուրս բերումն իրականացվելու էր ռազմատուգանքի վճարման համեմատ։ Ֆրանկֆուրտյան հաշտության պայմանագիրը նպաստել է Գերմանիայի ուժեղացմանը, խորացրել է ֆրանս-գերմանական հակասությունները և դարձել Եվրոպայում լարվածության աճման գործոն։ Ֆրանկֆուրտյան հաշտության պայմանագիրը չեղյալ է հայտարարվել Վերսալի հաշտության պայմանագրով (1919 թվական

Նոր շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին աշխարհամարտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիական ռազմական դիվիզիա առաջին աշխարհամարտում

19-րդ դարի 70-ական թվականներից բանվորական շարժումը վերելք ապրեց Ֆրանսիայում։ 1880 թվականին ձևավորվեց Ֆրանսիայի բանվորական կուսակցությունը։ 1895 թվականին ստեղծվեց Ֆրանսիայի Աշխատանքի համընդհանուր կոնֆեդերացիան, 1903 թվականին Ֆրանսիայի Սոցիալիստ, կուսակցությունը։ 19-րդ դարի վերջին հիմնականում ավարտվեց ֆրանսիական գաղութային կայսրության ստեղծումը, որը Բրիտանական կայսրությունից հետո երկրորդն էր իր չափերով ու տնտեսական նշանակությամբ։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Ֆրանսիա վարում էր ակտիվ նվաճողական քաղաքականություն, և այդ հողի վրա նա մերձեցավ Ռուսաստանի հետ՝ 1891-1893 թվականին նրա հետ կնքելով դաշինք, որը Անգլո-Ֆրանսիական համաձայնագիր 1904 թվականի և Անգլո-ռուսական համաձայնագիր, 1907 թվականից հետ կարևոր օղակ հանդիսացավ Անտանտի կազմավորման համար։

Յոզեֆ Յոֆրե

1914 թվականին սկսվեց առաջին աշխարհամարտը։ Պատերազմին ներքաշված էին ժամանակի բոլոր հզոր պետությունները[108], որոնք բաժանված էին երկու դաշինքի, որոնցից էին Անտանտը, որի կազմում էին Միացյալ թագավորությունը, Ֆրանսիան ու Ռուսական կայսրությունը և Կենտրոնական ուժերը, որի կազմում էին Գերմանիան և Ավստրո-Հունգարիան։ Մինչդեռ Իտալիան եղել է և' Անտանտի և' Կենտրոնական ուժերի կազմում[109]։ Հետագայում նոր ուժեր ներքաշվեցին հակամարտությանը, այդ թվում Իտալիան, Ճապոնիան և ԱՄՆ-ն, որոնք միացան Անտանտին, իսկ Օսմանյան կայսրությունը և Բուլղարիան միացան Կենտրոնական ուժերին։ Պատերզամին մասնակցում էր ավելի քան 70 միլիոն զինվորական, որոնցից 60 միլիոնը միայն Եվրոպայում[110][111]։

Ֆրանսիական 114-րդ ռազմական հետևազորը Փարիզում
Ֆրանսիական գնդի հարձակումը

1917 թվականի Նիվելի հարձակման ժամանակ, ֆրանսիայի 2-րդ գաղութարար դիվիզիոնի Վերդունի ճակատամարտի վետերանները հրաժարվեցին կատարել հրամանները՝ լինելով հարբած և առանց զինվորական համազգեստի։ Նրանց սպաներին չհերիքեց միջոցներ, որպեսզի պատժի ամբուղջ գումարտակը, բացի այդ պատիժը անմիջապես չհետևեց։ Ֆրանսիական բանակի խռովությունները վարակեցին ևս 54 դիվիզոն, 20,000 զինվոր դարձավ դասալիք։ Չնայած զանգվածային ձերբակալություններին, պատիժներին, հայրենասիրական դասերի և պարգևատրական մեխանիզմների, ֆրանսիացի զինվորները հրաժարվում էին մասնակցել հետագա գրոհներին։[112] Ռոբերտ Նիվելը պաշտոնանկ արվեց հրամանատարի պաշտոնից, նրան փոխարինեց գեներալ Ֆիլիպ Պետեյնը, ով կանգնեցրեց արյունահեղ գրոհները։

Ֆրանսիական գնդացիր Հունաստանում, Սալոնիկում

Աստրո-Հունգարիայի և Գերմանիայի հաղթանակը Կապորետտոյի ճակատամարտում պատճառ հանդիսացավ Անտանտին կազմակերպել գլխավոր խորհուրդ, որտեղ որոշվեց կազմել ընդհանուր հրամանատարական շտաբ, մինչ այդ բրիտանական և ֆրանսիական զորքերը գործում էին առանձին։

Բրիտանացիները և ֆրանսիացիները ցանկանում էին, որպեսզի ամերիկացի զինվորները միանգամից ուժեղացնեին ռազմաճակատի դիրքերը, նրանք չեէին ցանկանում ժամանակ կորցնել այդ զինվորների պատրաստվածության վրա։ Գեներալ Ջոն Պերշինգը հրաժարվեց տրամադրել ամերիկյան զինվորներին ֆրանսիացիների և բրիտանացիների հրամանատարությանը։ Որպես բացառություն նա թույլատրեց Աֆրիկա-ամերիկյան գնդին գործել Ֆրանսիայի հրամանատարության ներքո։ ԱՄՆ-ին տրամադրվեցին ճակատային այն գծեր որտեղ բրիտանացիները և ֆրանսիացիները անհաջողություններ էին ունեցել։[113]

1918 թվականին առաջին համաշխարհային պատերազմը ավարտվեց նրա համար շահավետ Վերսալի հաշտությամբ։ Ֆրանսիայի որոշ շրջաններ մասնակցեցին խորհրդային հանրապետության դեմ ինտերվենցիային։ Միաժամանակ նրանք Փարիզի հաշտության կոնֆերանսում շարունակեցին պայքարը Եվրոպայում Ֆրանսիայի հեգեմոնիան հաստատելու համար, որը հանդիպեց Անգլիայի, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի դիմադրությանը։

1919 թվականի Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում Մեծ քառյակը (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ և Իտալիա) ստորագրեցին մի շարք պայմանագրեր։ Ստեղծվեց Ազգերի լիգա, որպեսզի հետագայում բացառվեր նմանատիպ հակամարտություն։ Սակայն արդյունքում Եվրոպական շատ երկրներ ընկան խորը ճգնաժամի մեջ և զարգացավ ազգայնամոլությունը, ինչից ծնունդ առավ նաև Նացիզմը։

Պայմանագրի կնքումը 1919 թվականին Վերսալյան հեյելապատ դղյակում

Այդ պայքարը հատկապես սուր բնույթ ստացավ գերմանական հարցում (ռազմատուգանքներ, Ռուրի օկուպացիան Ֆրանսիայի կողմից 1923 թվականին և այլն) և ավարտվեց Ֆրանսիայի պարտությամբ։ Պատերազմի ժամանակ խիստ սրված սոցիալական հակասությունների պայմաններում և Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցությամբ Ֆրանսիայում սկսվեց հեղափոխական շարժման վերելք։ 1920 թվականին հիմնադրվեց Ֆրանսիայի կոմկուսակցությունը (ՖԿԿ)։ 1924 թվականին է Էրրիոյի կառավարությունը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց ԽՍՀՄ-ի հետ, 1932 թվականին կնքվեց խորհրդա-ֆրանսիական չհարձակման պակտը։

Նորագույն պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրադարձությունները Եվրոպայում առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1930-ական թվականներին Ֆրանսիան ապրեց տնտեսական ճգնաժամ։ Ա․ Բրիանի (1929), Ա․ Տարդիյոյի (1929-1930), Պ․ Լավաի (1931-1932) աջ կառավարությունները վարում էին ներքին և արտաքին հետադիմական քաղաքականություն։ 1934 թվականին դեմոկրատական ուժերը խափանեցին երկրում ֆաշիստական (նացիստական) վարչակարգ հաստատելու ծայրահեղ աջերի փորձը։ 1935 թվականին ստեղծվեց ժողովրդական ճակատը, որը պայքար ծավալեց ֆաշիզմի և պատերազմի դեմ։ Գերմանիան ագրեսիայի վտանգի դեմհանդիման և ժողովրդական մասսաների ճնշման տակ Ֆրանսիայի միջնորդությամբ պայմանագիր կնքեց ԽՍՀՄ-ի հետ։ 1936 թվականի հունիսին կազմվեց դեմոկրատական ճակատի վրա հենվող կառավարություն, որը մի շարք միջոցառումներ ձեռնարկեց աշխատավորների կենսամակարդակի բարձրացման ուղղությամբ։ 1938 թվականին ժողովրդական ճակատը կազմալուծվեց։ Դաւադիեի կառավարությունը (1938-1940) ստորագրեց Մյունխենի համաձայնագիրը, ձախողեց Մոսկովյան բանակցությունները և դրանով նպաստեց ֆաշիստական ագրեսիայի սանձազերծմանը Եվրոպայում։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 26-ին ՖԿԿ-ն հայտարարվեց օրենքից դուրս[114]։

Երկրորդ աշխարհամարտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանս-գերմանական պատերազմները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1939 թվականի սեպտեմբերի 3 Լեհաստանի վրա հիտլերյան Գերմանիայի հարձակումից հետո, Ֆրանսիա պատերազմ հայտարարեց Գերմանիային։ Սակայն ֆրանսիական զինվորական հրամանատարությունը ոչինչ չարեց ագրեսիային հակահարված տալու համար (այսպես կոչված «տարօրինակ պատերազմ»)։ 1940 թվականի մայիսին գերմանական զորքերը Հյուսիսից շրջանցեցին «Մաժինոյի գիծը» և ներխուժեցին Ֆրանսիա։ Ֆրանսիական զորքերի մի մասը էվակուացվեց Անգլիա, հունիսի 14ին հիտլերականները առանց մարտի գրավեցին Փարիզը[115]։ Հունիսի 22ին Պետենի կառավարությունը ընդունեց կապիտուլյացիայի պայմանները, որոնցով Ֆրանսիայի տարածքի 2/3-ը օկուպացվում էր գերմանական զորքերի կողմից, չգրավված տարածքում ստեղծվեց «Վիշի» կոչվող ֆաշիստամետ վարչակարգը Պետենի և Լա վալի գլխավորությամբ։

1942 թվականի նոյեմբերին Ֆրանսիայի այդ մասը նույնպես օկուպացրին գերմանական և իտալական զորքերը։ Ֆրանսիայում ծավալվեց Դիմադրության շարժումը, որը ղեկավարեցին կոմունիստները։ Լոնդոնում կազմվեց Դիմադրության բուրժուական կենտրոն «Ազատ Ֆրանսիան» (1942 թվականից՝ «Մարտնչող Ֆրանսիա») գեներալ Շառլ դը Գոլի ղեկավարությամբ, որը 1943 թվականից գլխավորեց Ազգային ազատագրության ֆրանսիական կոմիտեն (1944 թվականից՝ ժամանակավոր կառավարություն)։ 1944 թվականին, խորհրդային բանակի և դաշնակից զորքերի հաղթանակների պայմաններում, ֆրանսիական հայրենասերները դիմեցին համաժողողովրդական ապստամբության, որի գագաթնակետը եղավ Փարիզի ապստամբությունը։ 1944 թվականի վերջին Ֆրանսիայի ազատագրումը ֆրանսիական հայրենասերների (նրանք ազատագրել էին երկրի տարածքի կեսից ավելին) և անգլոամերիկյՆ զորքերի կողմից, որոնք ափ էին իջել Ֆրանսիայում 1944 թվականի հունիս-օգոստոսին, ավարտվեց։ 1944 թվականի դեկտեմբերի 10-ին կնքվեց դաշինքի և փոխօգնության մասին խորհրդա-ֆրանսիական պայմանագիրը։

Ֆրանսիայի ետպատերազմյան առաջին կառավարությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիայի ետպատերազմյան առաջին կառավարությունները՝ Շառլ դը Գոլի (1945-1946), Ֆրանսիա Գուենի, Բիդոյի (1946), Ռամա դիեի (1947) ընդգրկում էին ՖԿԿ-ի, ֆրանսիական սոցիալիստական կուսակցության և ժողովրդա-հանրապետական շարժում կուսակցության ներկայացուցիչներին։ 1946 թվականին ընդունվեց Չորրորդ հանրապետության (1946-1958) սահմանադրությունը։ Մի շարք միջոցառումներ անցկացվեցին հօգուտ աշխատավորների (այդ որոշ ճյուղերի և խոշոր բանկերի ազգայնացում և այլն)։ 1947 թվականին ներքին և արտաքին ուժերի ճնշման տակ կոմունիստները դուրս եկան կառավարությունից։ 1949 թվականին մտավ ՆԱՏՕ-ի մեջ, ստորագրեց Փարիզի համաձայնագրերը (ԳՖՀ-ի վերառազմականացման վերաբերյալ), որը ի չիք դարձրեց 1944 թվականի խորհրդա-ֆրանսիական պայմանագիրը։ 1954 թվականին Շվեյցարիայում Ժնևի խորհրդակցության որոշմամբ վերջ դրվեց Ֆրանսիայի գաղութային պատերազմին Վիետնամում։ Նույն տարին Ֆրանսիայի կառավարող շրջանները գաղութային պատերազմ սկսեցին Ալժիրում։ Այդ ժամանակաշրջանում Ֆրանսիայի կառավարությունը ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի և կապիտալիստական մի շարք այլ երկրների կառավարությունների հետ «Սառը պատերազմ» սանձազերծեց ԽՍՀՄ-ի և նրա դաշնակից սոցիալիստական երկրների դեմ։

ՆԱՏՕ-ի խաղաղության կազմակերպության դրոշը

1956 թվականին Ֆրանսիա մասնակցեց Անգլո-ֆրանս-իսրայելական ագրեսիային Եգիպտոսի դեմ։ Ալժիրում ստեղծված փակուղին, Սուեզի արկածախնդրության ձախողումը, ֆինանսական դժվարությունները հանգեցրին Չորրորդ հանրապետության ճգնաժամին։ 1958 թվականին նորից իշխանության գլուխ անցավ Շառլ դը Գոլը (դեկտեմբերից՝ նախագահ), ընդունվեց Հինգերորդ հանրապետության սահմանադրությունը, որը մեծ լիազորություններ տվեց նախագահին։ 1960-ական թվականներին, իմպերիալիզմի գաղութային սիստեմի քայքայման պայմաններում, Ֆրանսիայի աֆրիկյան գաղութների մեծ մասը անկախություն ձեռք բերեց։ 1959 թվականին ֆրանսիական կառառավարությունը ընդունեց Ալժիրի ինքնորոշման իրավունքը։ Դա հանգեցրեց ծայրահեղ գաղութատիրական ուժերի խռովությանը Ալժիրում (1960 թվականի հունվար), որը ճնշեցին կառավարությանը հավատարիմ զորքերը։ 1962 թվականի Էվիանի համաձայնագրերով Ֆրանսիա փաստորեն ճանաչեց Ալժիրի անկախությունը։

1960-ական թվականների կեսին աշխարհում ստեղծված ուժերի նոր հարաբերակցության սթափ գնահատումը, միջիմպերիալիստական հակասությունների սրումը էական տեղաշարժեր առաջացրին Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքականության մեջ։ Ֆրանսիա արտահայտվեց ԳՖՀ-ի մասնակցությամբ բազմակողմ «միջուկային ուժերի» ստեղծման դեմ, 1966 թվականին դուրս եկավ ՆԱՏՕ-ի ռազմական կազմակերպությունից և վերացրեց իր տարածքում եղած ամերիկյան բազաները, դատապարտեց ԱՄՆ-ի ագրեսիան Վիետնամում, 1967 թվականին՝ Իսրայելի ագրեսիան արաբական երկրների դեմ[116]։ Միաժամանակ բարելավվեցին Ֆրանսիայի հարաբերությունները սոցիալիստական համագործակցության երկրների հետ (1966 թվականին Շառլ դը Գոլի ԽՍՀՄ կատարած այցելությանը հաջորդեցին խորհրդա-ֆրանսիական քաղաքական մերձեցում, տնտեսական գիտատեխնիկական մշակութային համագործակցության աշխուժացում են)։ 1980-ական թվականների սկզբին Ֆրանսիայում սկսված տնտեսական ճգնաժամը, աճող գործազրկությունը և դասակարգային հակասությունների սրումը նպաստավոր պայմաններ ստեղծեցին ձախ ուժերի (կոմունիստներ, սոցիալիստներ և այլն) հաղթանակի համար[117][118]։

Ֆրանսիացի զինվորը արաբ ռազմագերիների մոտ

1981 թվականին նախագահ դարձավ Ֆրանսիա Միտերանը (սոցիալիստ), Մորուայի կառավարության մեջ մտան (մինչև 1984 թվականի հունիսը) 4 կոմունիստ մինիստրներ, ազգայնացվեցին մի շարք մասնավոր բանկեր, արդիական որոշ ընկերություններ, բարձրացվեցին նվազագույն աշխատավարձը, կենսաթոշակները, նպաստները, ստեղծվեցին նոր աշխատատեղեր։ 1984 թվականի հունիսին կայացած եվրոպական պառլամենտի ընտրություններում սոցիալիստները ստացան ընդամենը ձայների 20,8%։ Մորուայի կառավարությունը հրաժարական տվեց, վարչապետ նշանակվեց Լորան Ֆաբիուսը (սոցիալիստ)[119][120]։ ՖԿԿ որոշեց չմասնակցել նրա կառավարությանը՝ վճռականորեն սահմանազատվելով սոցիալիստների «խիստ տնտեսման» և նրա հակաբանվորական կուրսից։ 1986 թվականի մարտի պառլամենտական ընտրություններում սոցիալիստները կորցրին Ազգային ժողովում ունեցած բացարձակ մեծամասնությունը, աջ օպոզիցիան (Հանրապետությանը աջակցող միավորում, Հանուն ֆրանսիական դեմոկրատիայի միասնության) շահեց 289 տեղ։ Վարչապետ դարձավ աջերի ներկայացուցիչ Ժ. Շիրակը։ Ֆրանսիա փոխշահավետ կապեր ու շփումներ է զարգացնում սոցիալիստ, երկրների հետ։ 1960-70-ական թվականներին Ֆրանսիայի և ԽՍՀՄ-ի միջև կնքվեցին մի շարք հիմնարար փաստա- թղթեր, որոնցից՝ ԽՍՀՄ-ի և Ֆրանսիայի միջև համագործակցության և բարեկամության հետագա զարգացման մասին դեկլարացիան (1975), ԽՍՀՄ-ի և Ֆրանսիայի միջև տնտեսական, արդիական և տեխնոլոգիական համագործակցության երկարաժամկետ (1980-1990) ծրագիրը (1979) և այլն։ Պաշտպանելով հասարակական տարբեր կարգ ունեցող պետությունների խաղաղ գոյակցության սկզբունքը, ֆրանսիական կառավարությունը միաժամանակ սերտացնում է կապերը ՆԱՏՕ-ի հետ, տուրք է տալիս սպառազինությունների մրցավազքին, հավանություն տալիս ամերիկյան միջուկային հրթիռների տեղադրմանը Արևմտյան Եվրոպայում։ Ֆրանսիա 1945 թվականից ՄԱԿ-ի, 1957 թվականից՝ Եվրոպական տնտեսական համագործակցության անդամ է։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Միջին քարե դարի աշխատանքային գործիքներ՝ Սմիթսոնյան ինստիտուտ, ամերիկյան գիտահետազոտական և մշակութային խոշոր կենտրոն»։ humanorigins.si.edu (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-01-24 
  2. «Քարեդարյան արվեստը Գալիայում: Գալիան՝ հնագույն մարդկանց քաղաքակրթությունների կենտրոն» 
  3. «Ժամանակակից մարդկանց էվոլյուցիան՝  Վաղ մարդկային քաաքակրթությունները Եվրոպայում»։ anthro.palomar.edu։ Վերցված է 2017-01-24 
  4. «OLogy»։ www.amnh.org։ Վերցված է 2017-01-24 
  5. «Եվրոպացիների բնակչության դինամիկ փոփոխությունները վերջին սառցե դարաշրջանի ավարտից հետո»։ www.mpg.de։ Վերցված է 2017-01-24 
  6. «Կելտերի պատմություն»։ Live Science։ Վերցված է 2017-01-24 
  7. «Հունական գաղութացում»։ Ancient History Encyclopedia։ Վերցված է 2017-01-24 
  8. «Հին հույները հարավային Ֆրանսիայում և Մարսելում»։ HistoryDisclosure.com (en-US)։ 2015-11-23։ Վերցված է 2017-01-24 
  9. «Հունական գաղութացում»։ earlyworldhistory.blogspot.am։ Վերցված է 2017-01-24 
  10. nationsonline.org klaus kästle -։ «Ֆրանսիայի քաղաքներ»։ www.nationsonline.org (en-us)։ Վերցված է 2017-01-24 
  11. Tsatsou Marianna։ «Մարսելում հայտնաբերվել է հին հունական գերեզմանոց»։ Վերցված է 2017-01-24 
  12. «Աստերիքսն ու Օբելիքսն ընդդեմ Կեսարի (1999)»։ kinogo.club (ru-RU)։ Վերցված է 2017-02-17 
  13. «Աստերիքսն ու Օբելիքսն ընդդեմ Կեսարի՝ Հին աշխարհի պատմություն»։ gidonline.club (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  14. «Աստերիքսն ու Օբելիքսը // Պայքար ընդդեմ Հռոմեական կայսրության՝ Կեսարի»։ www.online-life.cc։ Վերցված է 2017-02-17 
  15. «Գալլիայի պատերազմի դեպքերն ու իրադարձությունները՝ Գալիայի ապստամբություն, իրադարձությունները մ.թ.ա. 58-51 թվականներին»։ www.historyofwar.org։ Վերցված է 2017-02-17 
  16. Դիո Կասիուս։ «Հուլիոս Կեսար՝ Ամբորիքսների պատմություն»։ www.livius.org։ Վերցված է 2017-02-17 
  17. Քրիստոնեական աշխարհի պատմություն՝ հին աշխարհ։ «Քրիստոնեության տարածումն ու քարոզումը Գալլիայում»։ history-world.org։ Վերցված է 2017-02-17 
  18. «Քրիստոնեության պատմությունը Ֆրանսիայում»։ www.cai.org (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  19. Դամ, Ռայմոնդ վան (1985-01-01) (անգլերեն). Քրիստոնեության տարածումը 4-րդ դարի Գալիայում և Իսպանիայում. Կալիֆոռնիայի համալսարանի հրատարակչություն, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ. ISBN 9780520051621. https://books.google.am/books?id=KPNDoifwp7EC&pg=PA57&lpg=PA57&dq=christianity+in+gaul&source=bl&ots=KGtMakLAoU&sig=uzs7-qT5BTfo46NmawT2ltaobI4&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjipZm2_pfSAhUMb5oKHbZiCA84ChDoAQgnMAY#v=onepage&q=christianity%20in%20gaul&f=false. 
  20. «Գալլերի ներխուժումն Իտալիա, մ.թ.ա. 390»։ Հնագույն պատմության հանրագիտարան։ Վերցված է 2017-02-17 
  21. Գալերը մարտի դաշտում։ «Մեծ թալանչություն Հռոմում, մ.թ.ա. 390 թվական»։ www.historyofwar.org։ Վերցված է 2017-02-17 
  22. Թալանչություն Հռոմում։ «Գալլա-իտալական մարտերը Ապենինյան թերակղզում»։ www.unrv.com։ Վերցված է 2017-02-17 
  23. «Ալլիայի ճակատամարտը, հուլիսի 18, մ.թ.ա. 390»։ www.historyofwar.org։ Վերցված է 2017-02-17 
  24. «Հաննիբալ Բարկա՝ Հին պատմություն»։ HISTORY.com։ Վերցված է 2017-02-17 
  25. Պատմություն Հռոմեաց աշխարհի։ «Հին Հռոմի պատմության ամենամութ օրերը. Կաննեի ճակատամարտ»։ HISTORY.com։ Վերցված է 2017-02-17 
  26. «Տաս փաստեր, որոնք անհրաժեշտ է իմանալ Կաննեի ճակատամարտի վերաբերյալ»։ Realm of History։ 2016-06-07։ Վերցված է 2017-02-17 
  27. «Զամմայի ճակատամարտ»։ www.roman-empire.net։ Վերցված է 2017-02-17 
  28. «Զամայի ճակատամարտ // Հռոմեա-կարթագենական հակասական պատմություն»։ Բրիտանիկա հանրագիտարան (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  29. «Օգոստոս Օկտավիանոս»։ www.roman-empire.net։ Վերցված է 2017-02-17 
  30. «Լիոն քաղաքի պատմություն // Լուգունումը՝ Գալիայի մայրաքաղաք»։ Վերցված է 2017-02-17 
  31. «Լիոնի պատմություն՝ Գալլաֆրանսիական ժամանակաշրջան»։ French Moments (en-US)։ 2013-08-05։ Վերցված է 2017-02-17 
  32. «Գալլերեն լեզվի արմատները // լատիներենը, որպես Եվրոպայի հնագույն քաղաքակրթությունների լեզու»։ www.orbilat.com։ Վերցված է 2017-02-17 
  33. «Ֆրանսերեն լեզու. Ֆրանսերենի պատմություն»։ www.infoplease.com։ Վերցված է 2017-02-17 
  34. «Սինկրետիզմ»։ Հոգեբանություն և հոգեբուժություն (ռուսերեն)։ 2016-05-14։ Վերցված է 2017-02-17 
  35. «Գալիական կայսրություն»։ www.roman-empire.net։ Վերցված է 2017-02-17 
  36. «Գալիայի կայսրություն՝ Գալիան մ.թ.ա. 3-րդ դարում // ֆրանսիացի էթնոսի պատմություն»։ historum.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  37. Universalis‎ Encyclopædia։ «Մարկուս Կասիանուս Լատինուս Պոստամուս՝ Գալիայի անկախ կայսրության առաջին ղեկավարը»։ Encyclopædia Universalis (ֆրանսերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  38. «Մարկուս Պոստամուսի կառավարումը Գալիայում»։ www.rheinische-geschichte.lvr.de։ Վերցված է 2017-02-17 
  39. «Ավրելիանոս Լուցիոս Դոմիցիոսի կառավարումը Հռոմում»։ www.roman-empire.net։ Վերցված է 2017-02-17 
  40. LLC Revolvy,։ «Շալոնի ճակատամարտի սկիզբն ու ավարտը (274), Revolvy.com»։ www.revolvy.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  41. «Շալոնի ճակատամարտն ու Գալիայի կայսրության անկումը 274-228 թվականներին»։ warhammer.org.uk (en-gb)։ Վերցված է 2017-02-17 
  42. «313 թվականի Միլանի էդիկտը»։ Քրիստոնեության պատմություն // Սովորել քրիստոնեության և եկեղեցու պատմությունը (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  43. «Միլանի հրովարտակ՝ Հռոմեական պատմություն»։ Encyclopedia Britannica (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  44. «Համաշխարհային քրիստոնեական պատմություն»։ sourcebooks.fordham.edu։ Վերցված է 2017-02-17 
  45. «Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/535 — Վիքիդարան»։ hy.wikisource.org (Հայերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  46. Գ. Հարությունյան, Ա. Նազարյան (2014). Համաշխարհային պատմություն, միջին դարեր. Երևան, «Զանգակ–97» ՍՊԸ. ISBN 978–9939–68. 
  47. «Արդյո՞ք հոները երբևիցե ապրել են Չինաստանում՝ Կենտրոնական Ասիայում»։ www.quora.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  48. «Հռոմեական կայսրությունը մեր թվականության 117 թվականին՝ իր տարածքային մեծության բարձրակետում»։ Ancient History Encyclopedia։ Վերցված է 2017-02-17 
  49. «Հին Հռոմի բաժանումը երկու հատվածի»։ Պատմագիտական կայք (en-GB)։ Վերցված է 2017-02-17 
  50. «Դիոկղետիանոս կայսր՝ կյանքն ու գործունեությունը Հռոմեական կայսրությունում»։ Հինաշխարհյան պատմության հանրագիտարան։ Վերցված է 2017-02-17 
  51. Lightfoot Author: Christopher։ «Հռոմեական կայսրությունը մ.թ.ա. 27-ից մինչև մեր թվականության 393 թվականը»։ The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History։ Վերցված է 2017-02-17 
  52. «Հռոմուլոս Օգոստուլոսն ընդդեմ Օդոակրի»։ New Historian (en-US)։ 2015-09-03։ Վերցված է 2017-02-17 
  53. Հռոմուլոս Օգոստուլոս։ «Արևմտյան Հռոմեական կայսրության վերջին կայսրը»։ www.roman-empire.net։ Վերցված է 2017-02-17 
  54. «Աֆանասիոս Սիագրուս՝ Գալիայի հռոմեական ժամանակաշրջան»։ Բրիտանիկա հանրագիտարան (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  55. «Օդոակրը դա... Ո՞վ է Օդոակրը»։ Հանրագիտարան և բառարան (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-17 
  56. «Օդոակր՝ գոթական ցեղերի առաջնորդ»։ www.hrono.ru։ Վերցված է 2017-02-17 
  57. «Օդոակր — Կիրիլի և Մեթոդիոսի մեգա հանրագիտարան — հոդված»։ Կիրիլի և Մեթոդիոսի հանրագիտարան։ Վերցված է 2017-02-17 
  58. «Աշխարհի նշանավոր ղեկավարներ // Օդոակր, Իտալիայի թագավոր, Բյուզանդական կայսրության գլխավոր հակառակորդը»։ www.allmonarchs.net։ Վերցված է 2017-02-17 
  59. «Արևմտյան Հռոմեական կայսրության մայրամուտը»։ Հին շրջանի պատմության հանրագիտարան։ Վերցված է 2017-02-20 
  60. «Բարբարոսները Հռոմում»։ Պատմություն։ 2013-08-13։ Վերցված է 2017-02-20 
  61. «Հռոմ»։ Ընդլայնված ժամանակացույց (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-20 
  62. 62,0 62,1 62,2 «Ֆրանկական թագավորությունը»։ www.tacitus.nu։ Վերցված է 2017-02-20 
  63. Ֆրանսիայի պատմության միջնադարյան ժամանակաշրջան (21.02.2017)։ «Ֆրանկիայի պատմություն» 
  64. «Հռոմի կայսերական բանակի վերջին ճակատամարտերը»։ Վերցված է 2017-02-20 
  65. «Գալլերի ստեղծած պետությունից մինչև Սուասոնի դաշտ»։ www.historyfiles.co.uk (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-20 
  66. 66,0 66,1 66,2 66,3 66,4 66,5 «Խլոդվիգ I–ի մկրտությունը. կաթոլիկության ընդունման 1 500–ամյակը Ֆրանսիայում — Դիտարանի ՕՆԼԱՅՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆ»։ wol.jw.org (Հայերեն)։ Վերցված է 2017-02-20 
  67. «Սալիական դատաստանագիրք՝ եվրոպական իրավունք»։ Բրիտանիկա հանրագիտարան (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-20 
  68. «Սալիական օրենսդրություն»։ Duhaime.org՝ սովորել իրավունք (ամերիկյան անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-20 
  69. «Մերովինգներ. Ֆրանկական արքաներ և թագուհիներ – Հին շրջանի պատմություն»։ Ancient History et cetera (անգլերեն)։ 2013-06-09։ Վերցված է 2017-02-20 
  70. «Քլոդվիգ I – կենսագրություն - ռուսական պատմագիտական գրադարան»։ rushist.com (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-20 
  71. Համաշխարհային պատմություն։ «Քլոդիվ Ա, ֆրանկների թագավոր»։ www.world-history.ru։ Վերցված է 2017-02-20 
  72. «ՔԼՈԴՎԻԳ I // Մոլորակի շուրջը հանրագիտարան»։ www.krugosvet.ru (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-20 
  73. «Մերովինգների թագավորական դինաստիա - Crystalinks»։ www.crystalinks.com։ Վերցված է 2017-02-20 
  74. (անգլերեն) Հյուսիսային Եվրոպա՝ պատմական վայրերի միջազգային բառարան // Աախեն. Routledge. 2013-10-28. ISBN 9781136639449. https://books.google.am/books?id=yfPYAQAAQBAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=aachen+capital+o+franks&source=bl&ots=2bgMkUb9Yq&sig=4NiaCsmOZbHH46VRncjKrq2wanA&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjm8cna25_SAhXMvRQKHYBZC0QQ6AEIWjAI#v=onepage&q=aachen%20capital%20o%20franks&f=false. 
  75. «Մուսուլմանական Իսպանիա (VIII – XV դդ)»։ www.runivers.ru։ Վերցված է 2017-02-20 
  76. «Շառլ Մարտել՝ ո՞վ... Ո՞վ է Շառլ Մարտելը»։ Բառարան և հանրագիտարան (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-21 
  77. «732 թվականի Պուատիեի ճակատամարտը»։ Ռազմական կրթություն (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-21 
  78. «Պուատիեի ճակատամարտ (732 թ.)` Կառլոս Մարտելի հաղթանակն արաբների նկատմամբ // Ֆրանս-անգլիական տարածքային վեճերը VIII–XIV դդ-ին»։ licey.net։ Վերցված է 2017-02-21 
  79. «Աշխարհի բոլոր միապետները»։ www.allmonarchs.net։ Վերցված է 2017-02-21 
  80. «Պիպին Կարճահասակի կյանքն ու գործունեությունը // Համաշխարհային պատմություն»։ www.hrono.ru։ Վերցված է 2017-02-21 
  81. 81,0 81,1 «Պիպին Կարճահասակ թագավոր, Կարոլինգների առաջին թագավորը – Պատմություն»։ geschichte-wissen.de (գերմաներեն)։ Վերցված է 2017-02-21 
  82. 82,0 82,1 «Պիպին Կարճահասակ — Ցիկլոպեդիա»։ cyclowiki.org (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-21 
  83. «Կառլոս Մեծ — Ցիկլոպեդիա»։ cyclowiki.org (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-21 
  84. 84,0 84,1 «Կառլոս Մեծ՝ ֆրանկների և լանգոբարդների արքա, կայսեր 800 թվականից // Համաշխարհային պատմության քառուղիներում»։ rulers.narod.ru։ Վերցված է 2017-02-21 
  85. «Կառլոս Մեծն ու սլավոնները»։ library.ua (ուկրաիներեն)։ Վերցված է 2017-02-21 
  86. «Կառլոս I Մեծ՝ Ֆրանսիայի մայորդոմ»։ www.hrono.info։ Վերցված է 2017-02-21 
  87. «Գրանադայի պատմություն - Գրանադայի անցյալը, Արաբական թագավորությունն ու քրիստոնեական արշավանքները»։ www.lovegranada.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-21 
  88. «Շառլ Մեծ»։ Կարոլինգների տոհմածառ (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-27 
  89. «Կառլոս կա Շառլ Մեծի կենսագրությունը՝ կյանքը, մանկությունը, ծնողները, կրթությունն ու մահը»։ www.notablebiographies.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-02-27 
  90. «Լյուդովիկոս I Բարեպաշտ»։ Լյուդովիկոս I Բարեպաշտ (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-27 
  91. Admin Administrator։ «Լյուդովիկոս I Բարեպաշտի մասին // Religions.am»։ www.religions.am։ Վերցված է 2017-02-27 
  92. 92,0 92,1 «Աշխարհի բոլոր կառավարիչները. Ղեկավարներ/ Լյուդովիկոս-Լուի Բարեպաշտ, արևմուտքի կայսր, Աքվիտանիայի և Բավարիայի թագավոր, ֆրանկների կայսր»։ www.allmonarchs.net։ Վերցված է 2017-02-27 
  93. 93,0 93,1 «Կառլոս Մեծի ժառանգությունը»։ diletant.media (ռուսերեն)։ Վերցված է 2017-02-27 
  94. «Վերդենի դաշնագրի կնքման պատճառները»։ www-co.narod.ru։ Վերցված է 2017-02-27 
  95. 95,0 95,1 95,2 «Վերդենի համաձայնագիր — Կիրիլի և Մեթոդիոսի մեգահանրագիտարան — հոդված»։ Энциклопедия Кирилла и Мефодия։ Վերցված է 2017-02-27 
  96. Քաղվածքներ «Օռլեանի կույս» Ժաննա դ'Արկից
  97. «Ֆրանց ֆոն Մերցի բարոն – Բրիտանական առցանց հանրագիտարան»։ britannica.com։ Վերցված է 2008 թ․ մայիսի 22 
  98. John B. Wolf, Louis XIV (1814), the standard scholarly biography online edition
  99. Paul Strathern, Napoleon in Egypt (2009)
  100. George F. Nafziger, Historical Dictionary of the Napoleonic Era (2002)
  101. Pierre Goubert, The Ancien Régime (1973) pp. 2-9.
  102. David Nicholls (1999). Napoleon: A Biographical Companion. ABC-CLIO. էջ 81. https://books.google.am/books?id=PmCdv91zPS0C&pg=PA81. 
  103. Count Miklós Zrínyi,the Poet-Warlord
  104. James B. Collins, "Geographic and Social Mobility in Early-Modern France," Journal of Social History (1991) 24#3 pp 563-577 in JSTOR For the Annales interpretation see Pierre Goubert, The French Peasantry in the Seventeenth Century (1986) excerpt and text search
  105. Lefebvre, Napoleon: From Tilsit to Waterloo, 1807-1815 (1969) pp 309-52
  106. D. M. G. Sutherland, The French Revolution and Empire: The Quest for a Civic Order (2003) pp 329-33
  107. Goubert (1871) ch 14
  108. Willmott 2003, էջեր. 10–11
  109. Willmott 2003, էջ. 15
  110. Keegan 1998, էջ. 8
  111. Bade & Brown 2003, էջեր. 167–168
  112. Marshall, 292.
  113. Millett & Murray 1988, էջ. 143
  114. Lucien Hervé; Barry Bergdoll (2003). The Eiffel Tower. Princeton Architectural Press. էջ 16. https://books.google.am/books?id=XJvlC5e8Hb8C&pg=PA16. 
  115. Mary McAuliffe, Dawn of the Belle Epoque: The Paris of Monet, Zola, Bernhardt, Eiffel, Debussy, Clemenceau, and Their Friends (2011)
  116. Thomas Martin, "After Mers-el-Kébir: The Armed Neutrality of the Vichy French Navy, 1940-43." English Historical Review (1997)։ 643-670. in JSTOR
  117. Joel Blatt (ed), The French Defeat of 1940 (Oxford, 1998)
  118. Robert A. Doughty, The Breaking Point: Sedan and the Fall of France, 1940 (2014)
  119. Milton Viorst, Hostile allies: FDR and Charles de Gaulle (1967)
  120. David G. Haglund, "Roosevelt as 'Friend of France'—But Which One?." Diplomatic history (2007) 31#5 pp: 883-908.

Կաղապար:ՀՍԿ