Նորիկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հռոմեական նահանգ Նորիկի քարտեզը (ներկված է դեղին գույնով): Նորիկը ձևավորվել է ժամանակակից Ավստրիայի տարածքի մեծ մասի վրա
Ավստրիայի պատմություն
Austria Bundesadler.svg

Նախապատմական Ավստրիա
Նորիկ և Ռեցիա
Արևելյան Մարկա
Ավստրիայի դքսություն
Ավստրիայի էրցհերցոգություն
Սրբազան Հռոմեական կայսրություն
(Հաբսբուրգյան միապետություն)
Ավստրիական կայսրություն
Ավստրո-Հունգարական կայսրություն
Գերմանական Ավստրիա
Առաջին Հանրապետություն
Նացիստական Գերմանիա
Ալպյան և Դանուբյան Ռեյսխգաու
Դաշնակցային բռնազավթում
Երկրորդ Հանրապետություն

Նորիկ (լատ.՝ Noricum), պատմական երկիր , որը համապատասխանում է ժամանակակից Ավստրիայի տարածքին: Այն հին դարերում եղել է տարբեր թագավորությունների և կայսրությունների կազմում: Մ.թ.ա 4-ից 1-ին դարերում եղել է տավրիսկների ցեղի թագավորությունը: Մթ.ա. 1 դարից մինչև 420 թվականը եղել է Հռոմեական կայսրության կազմում՝ սեղմվելով Դրավա և Դանուբ գետերի միջև[1][2]:

Մինչհռոմեական ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն լատիներեն աղբյուրների՝ մ.թ.ա 4-րդ դարում նորիկների իլլարյան ցեղը միավորեց իր իշխանության ներքո մի քանի կելտական, իլլիրյան ցեղերի, ինչպես նաև վենետներին՝ հյուսիս-արևելյան Ալպերում կազմավորելով սեփական պետությունը: Թագավորության մայրաքաղաքը Նորեյանն էր: Տավրիկյան Նորիկի մասին առաջին հիշատակությունները գտնվել են Պոբլուբի «Ընդհանրական պատմություն» աշխատության մեջ:

Վիքիքաղվածք
«Նորիկում ոսկե հոսքերը... դեռևս իր ժամանակներում ասում է Պոլիբին, Ակվիլեի մոտիկ տավրիսկների և նորիկների հողում, բաց էին չափազանց հարուստ ոսկե հոսքեր, որ բավական էր հեռանալ հողի մակերեսից մեկ ֆուտ, որպեսզի անմիջապես հասնես ոսկուն. ոսկեբեր երակը ուներ ոչ ավել տասնհինգ ֆուտ: Ոսկու մի որոշ մասը գտնվում էր այնտեղ մաքուր տեսքով, կտորներով, որոնք կրակի վրա կորցնում էին ծավալի ութերորդ մասը միայն, մյուսը պահանջում է ավելի երկարատև հալեցում, բայց այն էլ շատ եկամտաբեր է: Մի ժամանակ իտալացիները բարբարոսների հետ երկու ամիս աշխատեցին հանածոներով հարուստ փխրուն հանքաշերտում, և ոսկին ամբողջ Իտալիայում անմիջապես կորցրեց գնի մեկ երրորդը: Երբ տավրիսկները դա նկատեցին, ապա վռնդեցին նրանց և առևտուրը իրականացրեցին միայնակ:»
(Պոլիբի, Ընդհանրական պատմություն[3])

Հռոմեացիները Նորիկի տարածք սկսեցին ներթափանցել դեռևս մ.թ.ա. 2-րդ դարում: Հատկապես նրանց գրավում էին հանքաքարի հարուստ շերտերը, որոնց անունից էլ հավանաբար առաջացել է երկրամասի հռոմեական անվանումը[1]:

Մ.թ.ա. 113 թվականին կիմվրները Նորիկի տարածքում ջախջախում են կոնսուլ Գնեյ Պապիրիա Կարբոնի բանակը:

Մ.թ.ա. 49-45 թվականների քաղաքացիական պատերազմում տավրիսկները աջակցեցին Գնեոս Պոմպեոսին:

Նորիկում ձևավորվեց յուրօրինակ ստրկատիրական հասարակություն: Անտիկ Նորիկի զարգացման մակարդակը բավականին բարձր էր: Այստեղ կիրառվում էր սեփական յուրօրինակ գրագրություն և նույնիսկ հատվեց սեփական ոսկեդրամ: Վենետների և իլլիրիացիների լեզուները համեմատաբար մոտ էին միմյանց, այդ իսկ պատճառով Նորիկում օգտագործվում էր վենետյան և իլլիրիական այբուբենական գիրը: Հայտնի է նորիկների միայն երկու աստվածություն՝ Մարս Լատոբին («մեծ աստված», «տուատա թագավոր») և Նորեա աստվածուհին («ժողովրդի մեծ մայր»): Մի քանի չվերծանված մակագրությունների հիման վրա ենթադրվում է նորիկյան լեզվի գոյության մասին[1]:

Նորիկի կառավարիչներ (մոտ մ.թ.ա. 370-16թթ.)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոտ մ.թ.ա. 370-45 տավրիսկների կելտական ցեղախմբի միություն (մայրաքաղաքը Վինդոբո, ներկայիս Վիեննա)[2][4]

  • Էկկեո (թագավոր, մոտ մ.թ.ա. 200թ.),
  • Բորո,
  • Տինեո,
  • Ատտա,
  • Անդամատի,
  • Էկրիտուսիր (մոտ մ.թ.ա. 60թ.),
  • Վոկկիո (մոտ մ.թ.ա 60-45 թթ.),
  • Մ.թ.ա. 45 -մ.թ.ա. 42թթ.-ին Նորիկը դառնում է Հռոմեական կայսրության նահանգ:

Ներքոնշյալ կառավարիչների գոյությունը ուսումնասիրողները կասկածի տակ են դնում՝

  • Սվիեկկա,
  • Սոնգե,
  • Նեմետ,
  • Էկսինգոմա,
  • Գեզատորիկս:

Հռոմեական նահանգ (մ.թ.ա.16-մ.թ.476 թթ.)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մ.թ.ա. 16 թվականին տավրիսկները գրավվեցին Իլլիրիայի պռոկոնսուլ Պ.Սիլիի կողմից, և երկրամասը միացվեց Հռոմին՝ վերակազմավորվելով Նորիկի նահանգի[1]:

Հաջորդ երեք հարյուրամյակում Նորիկը ենթարկվեց ուժեղ ռոմանիզացիայի, որին նպաստեց այդ նահանգում խաղաղ իրավիճակը, որը տևեց մինչև 4-րդ դարի խոշոր բարբարոսական ներխուժումներ: Նահանգում երկար ժամանակ չկային նշանակալի հռոմեական զորքեր: Կայսրության ռազմական ներկայությունը սահմանափակվում էր մի քանի ալաներով և կոգորտներով, որոնք հավաքագրվել էին տեղական բնակչությունից: Երբ մ.թ. 15 թվականին Էմոնից Կարևունտ տեղափոխվեց ապոլոնների 15-րդ լեգիոնը, քաղաքն անմիջապես անցավ Պանոնին: Բացի այդ, Նորիկում հիմնավորվեց Դանուբի պահպանության համար գետային նավերի նավատորմ: Մարկոմանյան պատերազմների ժամանակ Մարկոս Ավրելիոսը ստիպված էր Իտալիայում հավաքել երկու նոր լեգիոն, որոնցից մեկը՝ 2-րդ իտալականը, պատերազմից հետո մնաց Լավրիակում[1][2][5]:

Նորիկի սահմանները այդ ժամանակ սահմանափակվում էին հյուսիսում Դանուբ գետով, որն այն առանձնացնում էր Գերմանիայից, արևմուտքում Ինն գետով Ռեցիայից, հարավում Կարնիական Ալպերով և Կարավանկեով կարների հողից, արևելքում Մոնս և Շտիրյան բլուրային երկրով Պանոնիից: Նորիկի հարավ-արևելյան մասով անցնում է կռազմավարական կարևոր Վիա Գուբիա Աուգուստա ճանապարհը, որը կապվում էր Սաթի ճանապարհի հետ, որն էլ իր հերթին անցնում էր Դանուբից Լավրիակի միջով Վիրուն, Ցելեյանա և Ակվիլեիա[2]:

Կլավդիոսի կառավարման ժամանակ նահանգի քաղաքային բնակավայրերը ստացան մունիցիպների կարգավիճակ: Կարակալլայի օրոք այդպիսի կարգավիճակ ստանում է Լավրիակը, որը հիմնվել էր 2-րդ դարի վերջում կամ 3-րդ դարի սկզբում որպես Իտալական 2-րդ լեգիոնի ճամբար, որի շուրջը աստիճանաբար կազմավորվեց բնակավայր: Նահանգի վարչական կենտրոնը Վիրունն է: Նորիկի առավել նշանակալի քաղաքներից էին Վիրունը, Տեյրինան, Յուվավումը (ժամանակակից Զալցբուրգ քաղաքը), Լենցիան (ժամանակակից Լինց քաղաքը), Լավրիակը, Պետովիումը և Օվիլավան[2]:

Via Giulia Augusta ճանապարհի վրա գտնվում էին ոչ մեծ քաղաքներ Վինդեբոլը (ժամանակակից Վիեննա քաղաքը), Boiodurum, Ioviacum, Arelape, Namare, Bedaium:

Բացի մետաղների կորզումից բնակիչները զբաղվում էին անասնապահությամբ և լճերից աղի կորզումով: կորգոտայում, իրենց անվանում էին սիսցիաներ, վարիաններ և լատոբիկներ (Մարս Լատոբիայի աստվածությունից)[6]:

Դիոկղետիանոսի բարեփոխումների ժամանակ Նորիկ նահանգը բաժանվեց երկու մասի՝ Նորիկ առափնյա (Վիեննական անտառի և Ինն գետի միջև) և Ներքին Նորիկ: Վարչական կենտրոններ դարձան համապատասխանաբար Օվիլավան և Վիրունը: Ստեղծվեց ծովայինների Նորիկյան լեգիոնը, որի խնդիրն էր դանուբյան փոխադրումների պաշտպանությունը: Այն տեղակայված էր Իբս գետի վրա՝ Ad pontem Ises վայրում: Գլխավոր հրամանատարի նստավայրը գտնվում էր Լավրիակում: Նա կրում էր dux Noricum տիտղոսը[2]:

Վալենտինյան 1-ինը (364-375թթ.) ուժեղացրեց Դանուբի վրա պաշտպանական համակարգը, այդ թվում՝ նաև Նորիկը, ինչը թույլ տվեց հետ մղել կվադների արշավանքը (374-375թթ.): Սակայն սահմաններին ընդհանուր դրությունը շարունակում էր վատթարանալ. հարևան Ռեցիա թափանցած ալեմանն հարյուրամյակի վերջում դուրս եկան Ինն գետի սահմաններ, այսինքն՝ Նորիկի սահմաններ, իսկ 395 թվականին կվադները, մարկոմանները, վանդալները, ավերելով Կարնուտը և Վինդոբոնը, մոտեցան Նորիկի արևելյան սահմաններին՝ չնայած 396 թվականին Ստիլիանոսին հաջողվեց Դանուբի մոտ վերականգնել սահմանները[2]:

Ժողովուրդների մեծ տեղափոխության ժամանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սակայն, չնայած որ Նորիկ նահանգը ինչ-որ չափով պաշտպանված էր հյուսիսից, հարևան պաննոնյան լիմեսի անկումը կվաների, ալանների և վանդալների կողմից 4-րդից 5-րդ դարերի սահմաններում, ճանապարհ բացեց Նորիկի արևելքից, որտեղ այն գործնականում անպաշտպան էր: 401 թվականին վանդալները ներխուժեցին Ափամերձ Նորիկ՝ ավերելով մի քանի քաղաք, այդ թվում՝ Լավրիակը Սակայն հետո դուրս մղվեցին Ստիլիոսի կողմից: Մի փոքր ուշ Ալարիկ I-ի վեստգոթերը, լինելով Հռոմի դաշնակիցները, բնակեցվեցին Նորիկում: Ստիլիանոսի սպանությունից հետո 408 թվականին Նորիկը ժամանակավոր զավթվեց Ալարիկի կողմից, սակայն արդեն 409 թվականին հռոմեական զորահրամանատար Գեներիդը անցկացրեց արևմտաիլլիրյան դիոցեզի վերակազմավորում, որտեղ մասնակիորեն մտնում էր Նորիկը: Այն կրկին ենթարկվեց Հռոմին: Մտական բարբարոսական սպառնալիքի պատճառով դարասկզբին վարչական կենտրոնները տեղափոխվեցին ավելի ամրացված քաղաքներ: Այսպիսով՝ Նորիկի կենտրոնը դառնում է Լավրիակը, իսկ միջերկրականինը՝ հավանաբար Տիբուրնիան[1][7]:

430-431 թվականներին Նորիկի բնակիչները ապստամբություն բարձրացրեցին, որը հաջորդ տարի ճնշվեց Ֆլավիոս Աետիոսի կողմից[7]:

5-րդ դարի կեսերին ուժեղացավ հոների ճնշումը դանուբյան նահանգի վրա: 451 թվականին Աթթիլան, շարժվելով դեպի Գալիա, անցավ Առափնյա Նորիկի միջով, իսկ 452 թվականին դեպի Իտալիա արշավանքի ժամանակ՝ Ներքին Նորիքի միջով: Աթթիլայի մահից և հոների ջախջախումից հետո գերմանական ցեղերի դաշինքի կողմից, հռոմեացիները պայմանագիր կնքեցին հաղթողների հետ և 456 թվականին կարողացան ոչ երկարատև վերականգնել հսկողությունը Նորիկի մի մասում: Առափնյա Նորիկի տարածքը ընկավ Ներքին Ավստրիայի շրջանում միջին Դանուբի հովոտւմ բնակեցված ռուգերի ազդեցության տակ: Մոտավորապես 467 թվականին Պաննոնիում հիմնավորված օստգոթերը ներխուժեցին Ներքին Նորիկ, որտեղից հեռացան միայն 472 թվականին՝ ճանապարհին պաշարելով Տիբուրնիան: Բացի այդ, Ներքին Նորիկը հաճախակի ենթարկվում էր հարևան Ռեցիայից ներթափանցող ալեմանների հարձակումներին[1][7]:

Հարաբերական խաղաղությունը հռոմեացիների և գերմանացիների միջև պահպանվեց մինչև 476 թվականը: Երբ Իտալիայում իշխանությունը զավթած Օդոակրը դադարեցրեց նորիկյան լիմեսի զինվորների վարձատրությունը, հռոմեական սահմանային պաշտպանությունը փլուզվեց վերջնականապես, և րուգերը տիրեցին Առափնյա Նորիկին՝ իրենց ենթարկելով տեղական հռոմեական բնակչությանը[7]:

Օդոակրը, ձգտելով պատպանել իր պետությունը րուգերից, 487 թվականին Դանուբի հովտում ջախջախեցին նրանց: Րուգերի թագավոր Ֆելետեյը գերի վերցվեց և հետագայում կախաղան բարձրացվեց: Նրա որդի Ֆրեդերիխը ցեղի մնացորդների հետ փախավ օստգոթների մոտ, որպեսզի հետագայում մասնակցի Իտալիայի գրավմանը օստգոթների թագավոր Տեոդորիսի կողմից: 488 թվականին Օդոակրի զորքի երկրորդ արշավանքը ավարտվեց Նորիկի հռոմեականացված բնակչության տարհանումով դեպի Իտալիա[7]:

5-րդ դարի վերջում երկրի մեծ մասը պատկանում էր օստգոթերին, իսկ հյուսիս-արևմտյան մասը, որն ամենից երկարը պահպանեց Նորիկ անվանումը, զբաղեցվա էր բայովարների (բավարների) կողմից: Հարավային Նորիկում 6-րդ դարի վերջում բնակեցվեցին սլավոնա-կարինթացիները՝ տեղանքին տալով Կարինթիա անվանումը: Հյուսիս-արևելքը մինչև 9-րդ դար գտնվում էր ավարների իշխանության ներքո[7]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Норик // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Мартин Бракарский / С. А. Иванов: вступление, текст, перевод, комментарий, Е. Ч. Скржинская: комментарий // Свод древнейших письменных известий о славянах: в 2-х томах / Сост. и ред. Л. А. Гиндин, С. А. Иванов, Г. Г. Литаврин. — М.: Восточная литература РАН, 1994. — Т. 1 (I—VI вв.).(ռուս.)
  3. Полибий «Всеобщая история»(ռուս.)
  4. Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман. — Т. Глава 1. 10.5. Норик.(ռուս.)
  5. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона(ռուս.)
  6. ИМПЕРИЯ В "ЗОЛОТОЙ ВЕК" АНТОНИНОВ.(ռուս.)
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Кузьмин А. Г. Из предыстории народов Европы.(ռուս.)