Չեխիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Չեխիայի Հանրապետություն
Česká republika
Չեխիա դրոշ
Դրոշ
Չեխիա զինանշանը
Զինանշան
Ազգային օրհներգ՝
Kde domov můj
Որտեղ մեր տունն է  (գրադարձություն)
Կդե դոմով մու


Չեխիա դիրքը
Չեխիայի տեղագրական քարտեզ
ՄայրաքաղաքՊրահա
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ չեխերեն[1]
Էթնիկ խմբեր (2022[2])
Կառավարում ունիտար խորհրդարանական հանրապետություն
 -  նախագահ Միլոշ Զեման
 -  վարչապետ Պետր Ֆիալա
Ժամանակագրություն
 -  Բոհեմիայի դքսություն ~ 870 
 -  Բոհեմիայի թագավորություն 1198 
 -  Չեխոսլովակիա հոկտեմբերի 28, 1918 
 -  Չեխոսլովակիայի կազմալուծում հունվարի 1, 1993 
 -  Ջրային (%) 2.14 (2021)[3]
Բնակչություն
 -  2022 նախահաշիվը 10,516,707[4]  (86-րդ)
 -  2021 մարդահամարը 10,524,167[2] 
ՀՆԱ (ԳՀ) 2022 գնահատում
 -  Ընդհանուր $509.953  մլրդ[5] (48-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $47,527[5] (36-րդ)
ՀՆԱ (անվանական) 2022 գնահատում
 -  Ընդհանուր $296.238  մլրդ[5] (48-րդ)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $27,609 [5] (43-րդ)
Ջինի (2020) 24.2 
ՄԶՀ (2021) 0.889 (32-րդ)
Արժույթ չեխական կրոնա (CZK)
Ժամային գոտի ԿԵԺ (ՀԿԺ+1)
 -  Ամռանը (DST) ԿԵԱԺ (ՀԿԺ+2)
Ազգային դոմեն .cz[բ]
Հեռախոսային կոդ ++420[ա]

Չեխիա (չեխերեն՝ Česko)[6], պաշտոնական անվանումը՝ Չեխական Հանրապետություն (չեխերեն՝ Česká republika), պատմականորեն հայտնի է նաև որպես Բոհեմիա[7], դեպի ծով ազատ ելք չունեցող պետություն Կենտրոնական Եվրոպայում։ Զբաղեցնելով 78,871 քառակուսի կմ ընդհանուր տարածք, Չեխիան հարավում սահմանակցում է Ավստրիային, արևմուտքում՝ Գերմանիային, հյուսիսարևելյան հատվածում՝ Լեհաստանին և հարավ-արևելքում՝ Սլովակիային[8]։ Մայրաքաղաքն ու երկրի կարևորագույն կենտրոնը Պրահան է, իսկ մյուս խոշոր քաղաքներից են Բռնոն, Օստրավան, Պլզենը և Լիբերեցը։

Ավանդաբար, ընդունված է առաջին չեխական պետական կազմավորումը համարել 9-րդ դարում Մեծ Մորավիայի տարածքում ձևավորված Բոհեմիայի կամ Չեխական դքսությունը, որը 1002 թվականին պաշտոնապես ճանաչվում է որպես Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսերական տարածք, իսկ արդեն 1198 թվականին՝ անկախ թագավրություն[9][10]։ 1526 թվականին տեղի ունեցած Մոհաչի ճակատամարտից հետո Չեխական թագի հողերն աստիճանաբար միավորվում են Հաբսբուրգյան միապետության կազմում։ Ավելի ուշ բողոքական չեխերի ապստամբությունը դառնում է Եվրոպայում Երեսնամյա պատերազմի բռնկման առիթ, սակայն Սպիտակ լեռան ճակատամարտը ազդարարում է բոհեմիական ապստամբների պարտությունն ու Հաբսբուրգների իշխանության ամրապնդումը, որը շարունակվում է մինչև 1806 թվական։ Այդ տարում Սրբազան Հռոմեական կայսրության լուծարմամբ Չեխական թագի հողերն անցնում են Ավստրիական կայսրությանը։

19-րդ դարում Չեխիան դառնում է առավելապես արդյունաբերական պետություն։ 1918 թվականին այս հողերի մեծ մասի հիմնադրվում է Առաջին Չեխոսլովակիայի Հանրապետությունը, որը հաջորդում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում Ավստրո-Հունգարիայի փլուզմանը[11]։ Չեխոսլովակիան Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի միակ երկիրն էր, որը շարունակեց մնալ խորհրդարանական ժողովրդավարական հանրապետություն միջպատերազմյան ողջ ժամանակաշրջանում[12]։ 1938 թվականի Մյունխենյան համաձայնագրից հետո նացիստական Գերմանիան վերահսկողություն է սահմանում Չեխական հողերի նկատմամբ։ Չեխոսլովակիան վերականգնում է իր անկախությունը 1945 թվականին և դառնում Արևելյան բլոկի կոմունիստական պետություն՝ 1948 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո։ Կառավարության և տնտեսության ազատականացման փորձերը ճնշվում են 1968 թվականի Պրահայի գարնան ընթացքում՝ խորհրդային զորքերի երկիր ներխուժմամբ։ 1989 թվականի նոյեմբերին տեղի ունեցած Թավշյա հեղափոխությունը, սակայն, վերջ է դնում երկրում կոմունիստական իշխանությանը։ Այս արդյունքներով պայմանավորված 1993 թվականի հունվարի 1-ին Չեխոսլովակիան լուծարվում է և նրա երբեմնի տարածքում ձևավորվում են անկախ Չեխիայի և Սլովակիայի Հանրապետությունները։

Չեխիայի Հանրապետությունը ունիտար խորհրդարանական հանրապետություն է՝ զարգացած, բարձր եկամուտ ապահովող շուկայական տնտեսությամբ։ Չեխիան նաև որդեգրել է եվրոպական սոցիալական մոդելը՝ իր քաղաքացիների համար երաշխավորելով համընդհանուր առողջապահություն և անվճար համալսարանական կրթություն։ Ըստ ՄԱԿ-ի մարդկային զարգացման ինդեքսի՝ Չեխիան 32-րդն է աշխարհում և 24-րդը՝ Համաշխարհային բանկի մարդկային կապիտալի ինդեքսում։ Եվրոպական այս պետությունը 8-րդ ամենաանվտանգն է աշխարհում և զբաղեցնում է 29-րդ հորիզոնականը՝ ժողովրդավարական կառավարման աղյուսակում։

Չեխիան մի շարք միջազգային կազմակերպությունների, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի, ՆԱՏՕ-ի, Եվրոպական միության, ՏՀԶԿ-ի, ԵԱՀԿ-ի և Եվրոպայի խորհրդի անդամ է։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պետությունն առաջացել է երկու պատմական շրջանների՝ Մոռավիայի և Բոհեմիայի, ինչպես նաև Սիլեզիայի մի մասի միավորման արդյունքում։ Չեխական հողերի մասին առաջին հիշատակումները վերաբերվում են մ.թ. 9-րդ դարին։ Այն ժամակներում այդ հողերի վրա առաջացել է առաջին միավորված պետությունը՝ Պրժեմիսլովիչների թագավորությամբ։ Այդ պետությունը կոչվում էր Բոհեմիա Թագավորություն։ Այն բավականին հարուստ և հզոր էր, սակայն 15-րդ և 17-րդ դարերում ծագած կրոնական հակամարտությունների հետևանքով, այն անկում ապրեց։ Որոշ ժամանակ անց բոլոր հողերը անցան Հաբսբուրգների ազդեցության տակ և մտան Ավստրո-հունգարական կայսրության կազմի մեջ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1918 թվականին, Չեխիան, միավորվելով Սլովակիայի և Անդրկարպատյան Ռուսիայի հետ, հիմնեց նորանկախ Չեխոսլովակիայի հանրապետություն։ 1938 թվականին Մյունհենյան պայմանագրով Սլովակիան դուրս եկավ Հանրապետությունից, իսկ 1939 թվականին Գերմանիան օկուպացրեց ողջ Չեխոսլովակիան, դարձնելով այն Մոռավիայի և Բոհեմիայի պրոտեկտորատ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Գերմանիայի պարտությունից հետո, Չեխոսլովակիան անցավ Խորհրդային Միության ազդեցության տակ և մտավ Սոցճամբար։ 1968 թվականից շրջանառության մեջ մտավ Պրահյան գարուն արտահայտությունը, երբ օգոստոսի լույս 21-ի գիշերը Վարշավյան պայմանագռի անդամ խորհրդային հինգ հանրապետությունների զորքերը հատեցին Չեխոսլովակիայի սահմանը՝ ազատական տրամադրված բնակչությանը ճնշելու նպատակով։ Փողոց դուրս եկան շարքային քաղաքացիները։ Դիմադրությունը տևեց ընդամենը երկու օր, ապստամբությունը ճնշվեց։ 1989 թվականին Չեխոսլովակիան Թավշյա հեղափոխության հետևանքով շեղվեց զարգացման սոցիալիստական ուղուց։ 1993 թվականի հունվարի 1-ին երկիրը խաղաղ ճանապարհով բաժանվեց երկու մասի՝ առաջացնելով անկախ Չեխիայի և Սլովակիայի պետություններ։

1999 թվականին Չեխիան մտել է ՆԱՏՕ-ի, իսկ 2004 թվականին՝ Եվրամիության կազմի մեջ։ ԵՄ-ին անդամակցելու հետ զուգահեռ Չեխիան ստոևագրել է Շենգենյան համաձայնագիրը և 2007 թվականի դեկտեմբերի 21-ից վերացվել է Չեխիայի ցամաքային սահմաններին սահմանապահական հսկողությունը։ Չեխիայի բնակչությունը 10 միլիոնից ավել է, որի 95 տոկոսը կազմում են չեխերը, ևս 3 տոկոսը կազմում են գերմանացիները, գնչուները, հունգարացիները, լեհերը և հրեաները, իսկ 2 տոկոսը՝ սլովակները։ Արժե նշել, որ բնակչության 70 %-ից ավելին 15-65 տարեկանի միջակայքում է, իսկ մանկական մահացության մակարդակը ամենացածրերից է Եվրոպայում։ Չեխիան հանդիսանում է խիտ բնակեցված երկիր, որի բնակչությունը հավասարաչափ է բաշխված պետության ողջ տարածքով։ Ամենախիտ բնակեցված շրջանները գտնվում են խոշոր քաղաքների՝ Պրահա, Օստրավա, Բրնո, տեղակայման վայրերում։ Քաղաքներում են ապրում բնակչության 70-ից ավել տոկոսը։ Չեխիայի Հանրապետությունը զբաղեցնում է 79 հազ. քառ. կմ տարածք։ Չեխիայի ամենաբարձրադիր շրջանը Բոհեմյան լեռնազանգվածն է, որը ծովի մակերևույթից բարձր է 3000 ֆունտ։ Չեխիայի ամենաբարձր գագաթը կոչվում է Կրկոնոսե, ինչը թարգմանաբար նշանակում է Հսկայական լեռ։ Գետերը Չեխիայի անբաժան մասն են կազմում։ Վլտավան, Էլբան, Մորավան և Օդերը հոսում են պետության ողջ տարածքով։ Չնայած որ Չեխիան չունի ելք դեպի ծով, նրա մեծ գետերը ունեն ելք դեպի 3 ծով՝ Բալթիկ, Հյուսիսային և Սև ծովեր։ Չեխիայի Հանրապետությունը գտնվում է Հյուսիսային կիսագնդում բարեխառն աշխարհագրական լայնություններում։ Երկրի կլիման մեղմ է՝ ցուրտ ձմեռներով և ջերմ ամառային սեզոններով։ Այսօր Չեխիայի Հանրապետության արդյունաբերությունը ամենազարգացածն ու կայունն է համեմատած սոցճամբարի մնացած երկրների։ Չեխիայի էկոնոմիկայի հիմքը արդյունաբերությունն է, մասնավորապես՝ մեքենաշինությունը, էլէկտրատեխնիկան, սև մետալուրգիան և քիմիական արդյունաբերությունը։ Գյուղատնտեսության և անտառային արդյունաբերության դերը երկրի էկոնոմիկայում աննշան է և մշտապես նվազում է։ Չեխիայի Հանրապետության էկոնոմիկան մեծ թռիչք կատարեց անցած դարի 90-ական թվականների սկզբին, երբ երկրում օրինականացվեց մասնավոր բիզնեսը և վերացվեց գների պետական կարգավորումը։ Պետք է նշել, որ չեխական էկոնոմիկայի զարգացման մեջ մեծ դեր են խաղացել օտարերկրյա ներդրումները, որոնց շնորհիվ կարճ ժամանակում իրականացվեց արդյունաբերության բոլոր ճյուղերի և սպասարկման ոլորտի սրընթաց արդիականացումը։

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չեխիայի կլիման բարեխառն է, եղանակային անցումը ծովայինից մայրցամաքային քիչ թե շատ հավասար է ողջ երկրում, բայց իր տարածաշրջանային առանձնահատկությունները հիմնականում կախված է ռելիեֆից։ Ձմռանը ջերմաստիճանը սովորաբար մեղմ է լինում՝ -2-ից մինչև – 4 °C, լեռներում՝ –8 մինչև –10 °C ջերմաստիճան։ Չնայած ձմեռը քիչ ձյուն է լինում. լեռներում ձյունը հազիվ բավականացնում է լեռնադահուկային սպորտի համար։ Ամառը բավականաչափ տաք է՝ +19-21 °C ջերմաստիճան, իսկ լեռներում՝ համապատասխանաբար +4-8 °C։ Մորավիայում գրեթե միշտ +20 °C ջերմաստիճան է։ Տարեկան տեղումները 500-700 մմ է, իսկ լեռներում 1600-2100 մմ։ Հարավային Մորավիայում նաև երաշտ է լինում։

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոհանոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Czech fried cheese.jpg

Չեխական խոհանոցը հայտնի է իր սոուսներով և լցոններով, բայց ոմանց կարծիքով, դրանց մեջ պակասում է թարմ բանջարեղենը։ Խոզապուխտը և մանր վարունգը՝ որպես նախուտեստ, որին հաջորդում է կարտոֆիլի կամ բանջարեղենային ապուրը։ Չեխերը սիրում են խմորագնդիկներով և թթու կաղամբով մսային ապուրներ։ Հայտնի ճաշատեսակների մեջ են մտնում տապակած պանիրը և արիշտայով ձվածեղը։ Չեխական մրգային գնդիկները պատրաստվում են յուղով և կաթնաշոռային պանիրով։ Չեխիան չի կարելի պատկերացնել առանց ավանդական գարեջրագործության։ Գարեջրի հումքը Չեխիայում և Մորավիայում սկսել են աճեցնել դեռևս 11-րդ դարից սկսած։ Պլզեն քաղաքում է գտնվում հայտնի գարեջրի «Պրազդրոյ» գործարանը, որը հիմնադրվել է 1842 թվականին։ Մարավիայի բերրի հողերում աճեցնում են գարի, որն էլ օգտագործում են գարեջրի պատրաստման մեջ։ «Պրազդրոյի» մառանների խորությունը 9 կմ է։

Տոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Հունվարի 1՝ Նոր Տարի
  • Զատիկի երկուշաբթի
  • Մայիսի 1՝ Աշխատավորի օր (Չեխիայում այդ օրը անվանում են «սիրո տոն»)
  • Մայիսի 8՝ Չեխիան ֆաշիզմից ազատագրելու օրը
  • Հուլիսի 5՝ Սլավոնական առաքյալներ Կիրիլի և Մեթոդիոսի օրը
  • Հուլիսի 6՝ Յան Գուսի հիշատակի օր
  • Հոկտեմբերի 28՝ Անկախության օրը։ 1918 թվականի այդ օրը Պրահայում հռչակվեց Չեխոսլովակիայի Հանրապետությունը։
  • Դեկտեմբերի 25 և 26՝ Սուրբ Ծնունդ.

Այդ օրերին խանութները չեն աշխատում (իսկ դեկտեմբերի 24-ին Սուրբ Ծննդյան նախաշեմին խանութները բաց են լինում մինչև ժամը 14։00-ն)։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Czech language»։ Czech Republic – Official website։ Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic։ Արխիվացված է օրիգինալից 6 November 2011-ին։ Վերցված է 14 November 2011 
  2. 2,0 2,1 «Národnost»։ Census 2021 (չեխերեն)։ Czech Statistical Office։ Վերցված է 13 January 2022 
  3. «Public database: Land use (as at 31 December)»։ Czech Statistical Office։ Վերցված է 15 October 2022 
  4. «Population of Municipalities – 1 January 2022»։ Czech Statistical Office։ 29 April 2022 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 «World Economic Outlook Database April 2022»։ IMF.org։ International Monetary Fund։ Վերցված է 19 June 2022 
  6. «the Czech Republic»։ The United Nations Terminology Database։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 September 2016-ին։ Վերցված է 2 September 2016 
  7. Šitler Jiří (12 July 2016)։ «From Bohemia to Czechia»։ Czech Radio։ Վերցված է 1 June 2021 
  8. «Information about the Czech Republic»։ Czech Foreign Ministry։ Արխիվացված է օրիգինալից 3 April 2016-ին։ Վերցված է 25 March 2016 
  9. Mlsna Petr, Šlehofer F., Urban D. (2010)։ «The Path of Czech Constitutionality»։ 1st edition (cs, en)։ Praha: Úřad Vlády České Republiky (The Office of the Government of the Czech Republic)։ էջեր 10–11։ Արխիվացված է օրիգինալից 16 January 2013-ին։ Վերցված է 31 October 2012 
  10. Čumlivski Denko (2012)։ «800 let Zlaté buly sicilské» (չեխերեն)։ National Archives of the Czech Republic (Národní Archiv České Republiky)։ Արխիվացված է օրիգինալից 28 November 2012-ին։ Վերցված է 31 October 2012 
  11. Dijk Ruud van, Gray William Glenn, Savranskaya Svetlana, Suri Jeremi, Zhai Qiang (2013)։ Encyclopedia of the Cold War։ Routledge։ էջ 76։ ISBN 978-1135923112։ Արխիվացված է օրիգինալից 22 November 2018-ին։ Վերցված է 13 December 2017 
  12. Timothy Garton Ash The Uses of Adversity Granta Books, 1991 0-14-014038-7 p. 60