ՆԱՏՕ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հյուսիսատլանտյան պայմանագրի կազմակերպություն
North Atlantic Treaty Organization
ՆԱՏՕ-ի դրոշը

Դաշինքի անդամ հանդիսացող երկրները
Հապավում ՆԱՏՕ / NATO/OTAN
Կարգախոս Animus in consulendo liber
(լատ.՝ )
Հիմնադրված 1949 թ. ապրիլի 4
Տիպ Ռազմական դաշինք
Նպատակներ արտաքին ագրեսիայիցպաշտպանում
Շտաբակայան Բելգիա Բրյուսել, Բելգիա
Տարածաշրջան Հյուսիսայն արլանտիկայի տարածքաշրջան
Պաշտ. լեզու(ներ) անգլերեն
ֆրանսերեն
Գլխավոր քարտուղար Յենս Ստոլտենբերգ (Jens Stoltenberg)
Անդամ երկրներ
ՆԱՏՕ-ի ռազմական կոմիտեի նախագահ Կնուդ Բարթելս (Knud Bartels)
Կայք nato.int

Հյուսիսատլանտյան պայմանագրի կազմակերպություն, Հյուսիսատլանտյան դաշինք կամ ՆԱՏՕ (անգլ.՝ North Atlantic Treaty Organization, NATO, ֆրանսOrganisation du traité de l'Atlantique Nord, OTAN), միջկառավարական ռազմական դաշինք։ Ստեղծվել է 1949 թվականի ապրիլի 4-ին՝ ԱՄՆ-ի նախաձեռնությամբ։ Պայմանագիրը ստորագրեցին 12 երկիր։

Հետագայում ՆԱՏՕ-ն ընդլայնվեց և համալրվեց նոր անդամներով։

1952 թվականին ՆԱՏՕ-ի անդամ դարձան Թուրքիան և Հունաստանը, 1955 թվականին Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը, 1982 թվականին Իսպանիան, 1999 թվականին Լեհաստանը, Հունգարիան և Չեխիան, 2004 թվականին Բուլղարիան, Սլովենիան, Ռումինիան, Սլովակիան, Էստոնիան, Լատվիան և Լիտվան, 2009 թվականին Ալբանիան և Խորվաթիան։

Ներկայումս ՆԱՏՕ-ի անդամ-պետությունների թիվը քսանութն է։

Ստեղծվել է 1949 թ ապրիլի 4
Անդամ երկրներ 28 անդամ երկիր. ՀՀ-ն համագործակցում է “Խաղաղության համագործակցության” շրջանակներում
Գլխավոր քարտուղար Անդերս Ֆոգ Ռասմուսսեն (Դանիա)
Խոսնակ Ջեյմս Ապաթուրայ
Նստավայր Բրյուսել, Բելգիա
Պաշտոնական լեզուներ Անգլերեն, ֆրանսերեն

ՆԱՏՕ-ի անդամները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

հերթական համարը Երկիրը Անդամագրման տարեթիվը, ամսաթիվը
1 Բելգիա Բելգիա 1949 թ. ապրիլի 4
2 {{{2}}} ՄԹ 1949 թ.ապրիլի 4
3 {{{2}}} Դանիա 1949 թ. ապրիլի 4
4 {{{2}}} Իսլանդիա 1949 թ. ապրիլի 4
5 {{{2}}} Իտալիա 1949 թ. ապրիլի 4
6 Flag of Canada.svg Կանադա 1949 թ. ապրիլի 4
7 {{{2}}} Լյուքսեմբուրգ 1949 թ. ապրիլի 4
8 Flag of the Netherlands.svg Նիդերլանդներ 1949 թ. ապրիլի 4
9 {{{2}}} Նորվեգիա 1949 թ. ապրիլի 4
10 {{{2}}} Պորտուգալիա 1949 թ. ապրիլի 4
11 ԱՄՆ-ի դրոշը ԱՄՆ 1949 թ. ապրիլի 4
12 {{{2}}} Ֆրանսիա 1949 թ. ապրիլի 4
13 {{{2}}} Հունաստան 1952 թ. փետրվարի 18
14 {{{2}}} Թուրքիա 1952 թ. փետրվարի 18
15 {{{2}}} Գերմանիա 1955 թ. մայիսի 9
16 {{{2}}} Իսպանիա 1982 թ. մայիսի 30
17 {{{2}}} Հունգարիա 1999 թ. մարտի 12
18 Flag of Poland.svg Լեհաստան 1999 թ. մարտի 12
19 Flag of the Czech Republic.svg Չեխիա 1999 թ. մարտի 12
20 Flag of Bulgaria.svg Բուլղարիա 2004 թ. մարտի 24
21 {{{2}}} Լատվիա 2004 թ. մարտի 24
22 {{{2}}} Լիտվա 2004 թ. մարտի 24
23 {{{2}}} Ռումինիա 2004 թ. մարտի 24
24 Flag of Slovakia.svg Սլովակիա 2004 թ. մարտի 24
25 Flag of Slovenia.svg Սլովենիա 2004 թ. մարտի 24
26 {{{2}}} Էստոնիա 2004 թ. մարտի 24
27 {{{2}}} Ալբանիա 2009 թ. ապրիլի1
28 {{{2}}} Խորվաթիա 2009 թ. ապրիլի 1

Երկրորդ աշխարհամարտի ավարտից և սառը պատերազմի մեկնարկից հետո Արևմտյան Եվրոպայի և Կանադայի ու ԱՄՆ-ի միջև ստեղծվեց Հյուսիսատլանտյան դաշինքը, որի նպատակն էր անվտանգության երաշխիքներ ապահովել Խորհրդային Միությունից եկող սպառնալիքների դեմ։ ԱՄՆ-ն և իր դաշնակից պետությունները փորձում էին խուսափել ԽՍՀՄ-ի ագրեսիայից և այդ իսկ պատճառով ստեղծվեց այս ռազմաքաղաքական կառույցը։

Պաշտպանական այս կառույցի նպատակները, նախորդ դարից ի վեր, որոշակիորեն վերաձևակերպվել են։ Դաշինքի համար բեկումնային էր մասնավորապես սառը պատերազմի ավարտը, երբ հակառակորդ գլխավոր ուժի՝ Վարշավյան պայմանագրի կազմակերպության փլուզումը զարկ տվեց Հյուսիսատլանտյան դաշինքի մինչև օրս շարունակվող ընդլայնմանը։ 21-րդ դարում ՆԱՏՕ-ի գլխավոր մարտահրավեր է սահմանված ահաբեկչությունը։ Այժմ միջկառավարական այս կազմակերպությունում ներգրավված է 28 երկիր։

Երբ 1949 թ.-ին ՆԱՏՕ-ն հիմնադրվեց, դրա հիմնական նպատակն էր դիմակայել Եվրոպայի բաժանմանը և մի նոր սպառնալիքի, որը Խորհրդային Միության աճող ուժն

Որոշումները կառույցում ընդունվում են համընդհանուր համաձայնությամբ՝ կոնսենսուսով։ Դաշինքի որոշումներ կայացնող գլխավոր մարմինը Հյուսիսատլանտյան Խորհուրդն է, որը գործում է երեք մակարդակներով՝ մշտական ներկայացուցիչների, արտգործնախարարների կամ պաշտպանության նախարարների, պետությունների ղեկավարների։ Երեք մակարդակում էլ Խորհուրդը որոշումներ կայացնելու նույն լիազորվածությունն ունի։ Որոշումները համարժեք են՝ կարգավիճակով և իրավական ուժով։ Հյուսիսատլանտյան խորհրդի հանդիպումները վարում է կազմակերպության գլխավոր քարտուղարը, այժմ՝ Անդերս Ֆոգ Ռասմուսեն։

ՆԱՏՕ-ի ռազմական հիմնական մարմինը Զինվորական կոմիտեն է՝ կազմված անդամ-երկրների զինված ուժերի ներկայացուցիչներից։ Կոմիտեն պարտավոր է հանձնարարականներ ներկայացնել կազմակերպության քաղաքական կառույցներին պաշտպանության բնագավառում անհրաժեշտ միջոցառումների շուրջ։ Պաշտպանության ծրագրավորման կոմիտեում 1966 թվականից ներկայացված չէ Ֆրանսիան։ Սակայն Ֆրանսիայի վերջին նախագահական ընտրությունների ժամանակ դեռ նախագահի թեկնածու և ներկայիս Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզին հայտարարել էր, որ, եթե նա ընտրվի Ֆրանսիայի նախագահ, ապա Ֆրանսիան կվերադառնա ՆԱՏՕ՝ որպես լիիրավ անդամ և այդպես էլ եղավ. 2009 թվականին ՆԱՏՕ-ի գագաթաժողովի ընթացքում, որն անցնում էր Ստրասբուրգում, Ֆրանսիայի նախագահը հայտարարեց, որ «Ֆրանսիան ՆԱՏՕ-ի ընտանիքի անդամ է»։

Կառույցն ունի նաև խորհրդարանական վեհաժողով. այս ձևաչափում կազմակերպության անդամ-երկրների պատգամավորները հնարավորություն ունեն քննարկել անվտանգության խնդիրներ։

ՆԱՏՕ-ի ռազմական գործողությունները ղեկավարվում են զինվորական կոմիտեի նախագահի կողմից և իրականացվում են ռազմավարական երկու՝ Ատլանտյան ու Եվրոպական հրամանատարությունների միջոցով. վերջինները գործում են Միացյալ Նահանգների բարձրագույն պաշտոնյայի հրամանատարությամբ։

Եվրոատլանտյան գործընկերության խորհուրդը ՆԱՏՕ-ի անդամներին ու գործընկերներին(ներկայումս 46 երկիր), միավորում է բազմակողմ մի համաժողովում, որի նպատակը քաղաքական ու անվտանգությանն առնչվող խնդիրների վերաբերյալ երկխոսություն ու քննարկումներ անցկացնելն է։

Այն նաև քաղաքական շրջանակ է ծառայում ՆԱՏՕ-ի և «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» ծրագրի մասնակից երկրների միջև հաստատված երկկողմ հարաբերությունների համար։

EAPC-ն ստեղծելու մասին 1997-ի որոշումն արտացոլում էր Հյուսիսատլանտյան համագործակցության խորհրդի ձեռքբերումներով չբավարարվելու ցանկությունը, որպեսզի հիմնադրվեր ավելի կատարյալ ու կենսունակ գործընկերություն ապահովող մի անվտանգության ֆորում, որը կհամապատասխաներ գործընկերների հետ գնալով ավելի ու ավելի բաղադրյալ դարձող հարաբերություններին՝ ինչպես ԳՀԽ-ի շրջանակներում, այնպես էլ շնորհիվ Բոսնիայում ու Հերցեգովինայում ծավալված խաղաղարար գործողության, որտեղ 1996-ին դաշնակիցների հետ կողք-կողքի ծառայելու համար տեղակայվեցին 14 գործընկեր երկրների զորախմբերը։ Զուգահեռաբար նախաձեռնված այդ լրացուցիչ քայլերը կոչված էին մեծացնելու «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» ծրագրի դերը՝ գործընկերության աշխատանքների ողջ ծավալով որոշումների կայացմանն ու ծրագրմանը գործընկեր երկրների մասնակցության ընդլայնման միջոցով։ EAPC-ի ստեղծումը նաև ընդլայնեց սկզբնապես միայն նախկին Վարշավյան համաձայնագրի երկրների ներգրավման համար նախատեսված գործընկերության շրջանակները՝ ներառելու համար չեզոք արևմտաեվրոպական երկրներին ևս։ EAPC-ում, բացի քաղաքական ու անվտանգությանն առնչվող խնդիրների վերաբերյալ կարճաժամկետ խորհրդակցություններից, նաև երկարաժամկետ խորհրդակցություններ ու համագործակցություն է ծավալվում մի շարք ոլորտների շուրջը։ Ի թիվս այլոց, այդպիսիների թվում են ճգնաժամերի հաղթահարման ու խաղաղարար գործողությունները, տարածաշրջանային խնդիրները, սպառազինությունների նկատմամբ հսկողության ու զանգվածային ոչնչացման, զենքերի տարածմանն առնչվող խնդիրները, միջազգային ահաբեկչությունը, պաշտպանության ոլորտի խնդիրները, ծրագրում բյուջեի ձևավորում, քաղաքացիական պաշտպանության ծրագրում ու աղետներին պատրաստվածություն, սպառազինությունների ոլորտում համագործակցություն, միջուկային անվտանգություն, օդային երթևեկության կառավարման քաղաքացիական ու ռազմական համակարգում և գիտական համագործակցություն։ EAPC-ն իր տրամադրության տակ ունի մի շարք տարբերակներ՝ կախված քննարկման առարկայից, ինչը թույլ է տալիս հանդիպումներ ունենալ՝ ինչպես բոլոր դաշնակիցների ու գործընկերների մասնակցությամբ, այնպես էլ ավելի փոքր, սակայն մասնակիցների չսահմանափակված քանակով աշխատանքային խմբերով։ Նման ճկունությունը նրա հաջողության գրավականն է։ Գործընկեր երկրների մեծ մասը դիվանագիտական առաքելություններ են հիմնել Բրյուսելում գտնվող ՆԱՏՕ-ի կենտրոնակայանում, ինչը նպաստում է ընթացիկ շփումներին ու հնարավոր դարձնում խորհրդակցություն կազմակերպել անհրաժեշտությունն առաջանալուն պես։ EAPC-ի նիստերը լինում են ամենամսյա՝ դեսպանների մակարդակով, տարեկան՝ արտաքին գործերի ու պաշտպանության նախարարների և պաշտպանության կառույցների ղեկավարների մակարդակով, ինչպես նաև ըստ կարիքի՝ գագաթաժողովի մակարդակով։ 2005 թ. դրությամբ, EAPC-ի նոր, բարձր մակարդակի Անվտանգության ֆորումը կգումարվի ամեն տարի՝ քննարկելու անվտանգության կարևոր խնդիրներ և դիտարկելու ՆԱՏՕ-ի ու Գործընկեր երկրների կողմից դրանց համատեղ լուծման լավագույն եղանակները։

Ի սկզբանե ՆԱՏՕ-ի ստեղծման նպատակն էր դիմակայել ԽՍՀՄ-ի կողմից եկող սպառնալիքին։ Սառը պատերազմի տարիներին ամիջապես ԽՍՀՄ-ը և ԱՄՆ-ն չեն բախվել միմյանց հետ, սակայն սառը պատերազմի տարիներին տեղի ունեցած Կորեական պատերազմի, Վիետնամական պատերազմի, Աֆղանական պատերազմի ժամանակ երկու թշնամիներ զինում էին հակամարտող պետություններին՝ ընդդեմ միմյանց՝ ինչպես Կորեական պատերազմի ժամանակ, որը սկսեց 1950 հունիսի 25-ին և ավարտվեց 1953 հուլիսի 27-ին։ Պատերազմը ընթանում էր Հյուսիսային և Հարավային Կորեաների միջև։ Հյուսիսային Կորեային իր աջակցությունն էին ցույց տալիս ԽՍՀՄ, ՉԺՀ-ն, իսկ Հարավային Կորեային ՆԱՏՕ-ի անդամ պետությունները, որոնցից ամենաակտիվը, իհարկե, ԱՄՆ-ն էր։ Պատերազմի ընթացքում ԽՍՀՄ-ը և ՉԺՀ-ն հայտարարեցին, որ պատերազմի մեջ չեն մտնում, սակայն դա այդպես չէր. և’ ԽՍՀՄ-ը և’ ՉԺՀ-ն մեծ աջակցություն էին ցույց տալիս Հյուսիսային Կորեային։ ԽՍՀՄ-ը իր վրա վերցրել էր հիմնականում ֆինանսավորելու, հակաօդային պաշտպանության և ռազմական խորհրդատուներ մատակարարելու գործը, իսկ ՉԺՀ-ն զինվորականներ էր տրամադրում։ Նույնը տեղի ունեցավ Վիետնամի պատերազմի ժամանակ, երբ ԱՄՆ-ն պատերազմական գործողություններ էր իրականացնում Վիետնամում, ԽՍՀՄ-ը օգնում էր Վիետնամին, մասնավորապես 1965 թվականին, երբ ԱՄՆ-ն հայտարարեց պատերազմի մեջ մտնելու մասին, հենց նույն թվականին ԽՍՀՄ-ը պաշտոնապես հայտարարեց, որ մտադիր է օգնություն տրամադրել Վիետնամին և այդպեսել եղավ. հենց նույն թվականից սկսած մինչ պատերազմի ավարտը ԽՍՀՄ-ը խոշոր ռազմական և նյութական օժանդակություն սկսեց ցույց տալ Վիետնամին։ Այս երկու պատերազմների մեջ մտել էր նաև ՆԱՏՕ-ն։ Հյուսիսատլանտյան դաշինքը մեծ օգնություն էր ցույց տալիս ԱՄՆ-ին. որը հիմնական ռազմական գործողություններն էր իրականացնում։ Սակայն, եթե Կորեայում ԱՄՆ-ն և իր դաշնակիցները(ՆԱՏՕ-ն) կարողացան հասնել հաջողության՝ համենայն դեպս կասեցրեցին Հյուսիսային Կորեայի այն միտումները, որով նա ցանկանում էր ամբողջ կզղին իր ձեռքը վերցնել, նույնը չկարողացավ անել Վիետնամում. այստեղ, արդեն, պետք է նշել Վիետնամի և նրա կողքը կանգնած պետությունների՝ մասնավորապես ԽՍՀՄ-ի փայլուն հաղթանակի մասին։ Քիչ այլ պատկեր ստացավ Աֆղանական պատերազմը։ 1979 թվականին բարդ իրավիճակ ստեղծվեց Աֆղանստանում, երկիրը կանգնեց քաղաքացիական պատերազմի եզրին, մոջահեդները գլուխ բարձրացնելով փորձեցին իշխանությունը իրենց ձեռքը վերցնել։ ԽՍՀՄ-ը նպատակ ունենալով օգնել Աֆղանստանի կառավարական զորքերին՝ զորքեր մտցրեց Աֆղանստան, այստեղ արդեն ԱՄՆ-ն և ՆԱՏՕ-ն պաշտոնապես չմտնելով պատերազմի մեջ մեծ նյութական և ռազմական օժանդակություն էիր ցույց տալիս մոջահեդներին։ Աֆղանական պատերազմի ժամանակ մոջահեդներին պատրաստում էին Իսրայելում, տեղի հատուկ ծառայության ուժերը ԱՄՆ-ի հովանավորության ներքո, այդպիսի ճամբարներ կային նաև Պակիստանում։

Սառը պատերազմի տարիներին կոնֆլիկտ առաջացավ ՆԱՏՕ-ի անդամ-պետությունների մեջ։ 1974 թ հունիսի 20-ին որպես պատասխան հունական «սև գնդապետների» կողմից Կիպրոսում նոր ծայրահեղական ղեկավար նշանակելուն, Թուրքիան ռազմական գործողություններ սկսեց Կիպրոսի դեմ և գրավեց Կիպրոսի ողջ հյուսիսը այնտեղ ստեղծելով Կիպրոսի թուրքական պետություն, որը մինչ այսօր չի ճանաչվել ոչ մի պետության կողմից բացառությամբ Թուրքիայի։ Այդ տարիների Հունաստանը չմասնակցեծ ՆԱՏՕ-ի ոչ մի գործողությունների և նույնիսկ կոնֆերանսներին։

Կիպրոսը չի մտնում ՆԱՏՕ-ի բլոկի մեջ, թե’ այն ժամանակ թե’ ներկայումս։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]