Չեխոսլովակիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Československo, Česko‑Slovensko
Չեխոսլովակիա
 Ավստրո-Հունգարիա Չեխիա 
Սլովակիա 
Flag of Czechoslovakia.svg Coat of arms of the Czech and Slovak Federal Republic.svg
(Դրոշ) (Զինանշան)
Քարտեզ

LocationCzechoslovakia.png

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Պրահա
Լեզու չեխական կրոնա
Արժույթ Չեխերեն, Սլովակերեն
Իշխանություն
Պետական կարգ հանրապետություն
Czechoslovakia01.png
Czechoslovakia.png

Չեխոսլովակիան (չեխերեն և սլովակերեն՝ Československo) պատմական երկիր է Կենտրոնական Եվրոպայում։ Գոյություն է ունեցել 1918-1939 թթ. և 1945-1992 թթ. միջև։ 1918 թվականին հայտարարեց անկախությունը Ավստրո-Հունգարիայից։ 1939-1945 թթ. տարածքում իշխում էր նացիստական Գերմանիան, իսկ 1945-1990 թթ. միջև պատկանում էր Սոցիալիստական Ճամբարին։ 1993 թ. հունվարի 1-ին խաղաղաբար բաժանվեց երկու անկախ պետության՝ Չեխիա և Սլովակիա։

Պատմություն[խմբագրել]

Առաջին համաշխարհային պատիրազմի ավարտին Տոմաշ Մասարիկի և Էդվարդ Բենեշի ջանքերով ստեղծվեց Չեխոսլովակիան, որպես Ավստրո-Հունգարիայի ժառանգորդ պետություններից մեկը։ 1918-1938 թվականների միջև գոյատևեց Չեխոսլովակիայի առաջին հանրապետությունը։ 1928-1938 թթ. միջև այն բաղկացած էր չորս հիմնական մասից. Բոհեմիա, Մորավիա-Սիլեսիա, Սլովակիա, Անդրկարպատ։

1938 թվականին Մյունխենի խորհրդաժողովի ընթացքում Հիտլերի պահանջով Սուդետիան անջատվեց Չեխիայից ու բռնակցվեց Գերմանիային։ Նույն թվականին, Առաջին վիեննական իրավարարության հետևանքով Հունգարիան ստացել է Սլովակիայի հունգարաբնակ մասերը, 1939 թվականին նաև Անդրկարպատը։ Թուլացած երկրում 1938-1939 թթ. գոյատևեց երկրորդ հանրապետությունը։

1939 թվականին Նացիստական Գերմանիան չեխական մասը ամբողջովին զավթեց, հիմնադրելով Բոհեմիայի և Մորավիայի Պրոտեկտորատը, իսկ սլովակական մասը վերացրեց տիկնիկային պետության, որի պաշտոնական անունը Սլովակիայի Հանրապետություն էր, հայտնի նաև որպես Սլովակիայի Պետություն։

1945 թվականին Չեխոսլովակիան նորից անկախացավ, սակայն Անդրկարպատը բռնակցվել է Խորհրդային Միությանը։ Երրորդ հանրապետությունը տևեց ընդամենը 1945-1948 թթ. միջև։ 1948 թվականին հաստատվեց կոմունիստական վարչակարգը։ 1960 թվականին երկիրը վերանվանվեց Չեխոսլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետության։

1968 թվականին, Պրագյան գարնան ընթացքում կոմունիստական կուսակցության նորընտիր առաջին քարտուղար Ալեքսանդեր Դուբչեկը բարեփոխություններ նախաձեռնեց։ Խորհրդային Միույթան և Վարշավյան պայմանագրի մյուս երկրների բանակները ներխուժեցին Չեխոսլովակիա, 62 մարդ զոհվեց ու հարյուրավոր մարդիկ վիրավորվեցին։

Կոմունիստական վարչակարգը վերջնական փլուզվեց 1989 թվականի Թավշե հեղափոխության հետևանքով։ 1990-1992 թթ. միջև երկրի անունը Չեխ և Սլովակ Դաշնային Հանրապետություն էր։ 1992 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Չեխոսլովակիան դադարել է գոյություն ունենալուց, հաջորդ օրվանից նրա տարածքում կազմվեց երկու նոր պետություն՝ Չեխիան և Սլովակիան։

Վարչական բաժանում[խմբագրել]

1918-1923 թթ. վարչական համակարգը խառն էր. կազմված էր Չեխիայի տարածքում երեք նահանգից (Բոհեմիա, Մորավիա, Սիլեզիա մի մաս), Սլովակիայի տարածքում 21 մարզից, իսկ Անդրկարպատում երկու մարզից։ 1923 թվականին Սլովակիայի 21 մարզերը միացվել են 6 գավառի, իսկ Անդրկարպատի մարզերը՝ մի գավառի։

1928-1938 թթ. միջև երկիրն ունեց չորս նահանգ. Բոհեմիա, Մորավիա-Սիլեզիա, Սլովակիա, Անդրկարպատ։ 1938 թվականին Սլովակիան և Անդրկարպատը դարձան ինքնավար շրջաններ։

1939-1945 թթ. միջև Նացիստական Գերմանիան էր իշխում տարածքում, բաժանելով այն երկու մասի՝ Բոհեմիայի և Մորավիայի Պրոտեկտորատ (Գերմանիայի ներքո) և Սլովակիայի Հանրապետություն (տիկնիկային պետություն, վերահսկվում էր Գերմանիայի կողմից)։

1945 թվականին վերականգնվեց 1938 թվականի իրավիճակը, բայց Անդրկովկասը միացվեց Խորհրդային Միությանը։ 1949-1960 երկիրը բաժանված էր 19 գավառի և 270 շրջանի, իսկ 1960-1992 միջև 10 գավառի (Պրահան, և 1970 թվականից Բրատիսլավան գավառի նման կարգավիճակ ունեին) և 109-114 շրջանի։

1969 թվականից երկիրն ուներ երկու հիմնական մաս՝ Չեխիայի Սոցիալիստական Հանրապետություն և Սլովակիայի Սոցիալիստական Հանրապետություն։ «Սոցիալիստական» բառը հանվել է 1990 թվականին։

Էթնիկական խմբեր[խմբագրել]

1921 թվականին երկրի բնակչության 64,37 %-ը կազմում էին «չեխոսլովակներ», 22,95 %-ը գերմանացիներ, 5,47 %-ը հունգարացիներ, 3,39 %-ը ռութեններ, 1,33 %-ը հրեաներ, 0,56 %-ը լեհեր, 0,17 %-ը այլազգիներ, 1,75 %-ը արտասահմանցիներ։

Նացիստական իշխանության ժամանակ հարյուր հազարավոր չեխեր սպանվեցին։ Ավելի քան 70.000 հրեա կոտորվեց, տաս հազարավոր հրեաներ լքել են երկիրը։ 1945 թվականից հետո ավելի քան 2 միլիոն գերմանացի տեղահանվեց, մնացածներից շատերը ամուսնացան չեխի հետ։ Հունգարացիներից շատերը նույնպես աքսորվել են։

Կրոններ[խմբագրել]

1991 թ. բնակչության 46,4 %-ը կաթոլիկ էր, 5,3 %-ը լութերական, 29,5 %-ը աթեիստ, 16,7 %-ը՝անհայտ։