Քրիստափոր Կոլումբոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քրիստափոր Կոլումբոս
Christopher Columbus
Ridolfo Ghirlandaio Columbus.jpg
Ծովային հետազոտող՝ Կաստիլի Թագավորության համար
Ծնվել է օգոստոսի 25-ից հոկտեմբերի 31-ի միջև, 1451
Ծննդավայր Իտալիա Ջենովա, Լիգուրիա
Մահացել է մայիսի 20, 1506
Մահվան վայր Իսպանիա Վալյադոլիդ, Իսպանիա
Ազգություն իտալացի
Կրոն Կաթոլիկ
Ամուսին Ֆիլիպա Մոնիս (մոտ 1476-1485)
Երեխաներ Դիեգո
Ֆերնանդո

Քրիստափոր Կոլումբոսը (Ջենովայի բարբառով՝ Christoffa Corombo, իսպ.՝ Cristóbal Colón, լատ.՝ Christophorus Columbus, օգոստոսի 25-ի և հոկտեմբերի 30-ի միջև, 1451 - մայիսի 20, 1506), իտալացի ծովագնաց, գաղութատեր և հետազոտող, ում Ատլանտյան Օվկիանոսի վրա ճամփորդությունները ֆինանսավորված Իսպանիայի Իզաբելլա Թագուհու կողմից աջակցեց ընդհանուր Եվրոպայի՝ արևմտյան Ամերիկայի կիսագնդում գտնվող Ամերիկյան մայրցամաքների լավատեղյակության։

Ըստ ակադեմիկական տեսությունների Կոլումբոսը ծնվել է Գենոայում, թեև այլ տեսություններ կան նրա ծագման մասին։ Christopher Columbus անվանումը լատիներեն Christophorus Columbus-ի անգլիացումն է։ Սկզբնական անունը Լիգուրերենգենոական լեզվով Christoffa[1] Corombo[2] է եղել։ Իտալերենում դա փոխվում է՝ Cristoforo Colombo, պորտուգալերենում՝ Cristóvão Colombo (նախկինում Christovam Colom), և իսպաներենում՝ Cristóbal Colón-ի։

Ծրագրերը[խմբագրել]

Հետևելով երկրի գնդաձևության մասին անտիկ ուսմունքին և ժամանակի գիտնականերին կողմից երկրագնդի չափերի սխալ հաշվարկումներին՝ Կոլումբոսի ծրագրում է գտնել Հնդկաստան տանող ամենակարճ ճանապարհը։ 1492 թվականին դուրս է եկել Պալոսի նավահանգստից (3 նավով) և, կտրելով Ատլանտյան օվկիանոսը մերձարևադարձային գոտում, հոկտեմբերի 12-ին (համարվում է Ամերիկայի հայտնագործման պաշտոնական օրը) հայտնագործել է Բահամյան կղզիախմբի Սան Սալվադոր կղզին։

Հայտնագործութունները[խմբագրել]

Ուսումնասիրելով Կուբա կղզու հյուսիս-արևելյան ծովափի մի մասը և Հայիթի կղզին՝ Կոլումբոսը վերադարձել է Կաստիլիա (14931493-1504 թվականին Կոլումբոսը ևս 3 ճանապարհորդություն է կատարել դեպի Ամերիկայի ափերը, որը նա ընդունել է որպես Հնդկաստան, իսկ տեղացիներին՝ հնդիկներ։ Այդ ճանապարհորդությունների ընթացքում Կոլումբոսը հայտնաբերել է Մեծ և Փոքր Անտիլյան կղզիախմբերը, Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի՝ Հոնդուրասի, Նիկարագուայի, Կոստա Ռիկայի և Պանամայի Կարիբյան ափերը, հասել մինչև Օրինոկոյի արևմտյան բազուկի գետաբերանը։ Սակայն նա առաջինը չէր, որ Եվրոպայից Ամերիկա հասներ նրան նախորդում էին Նորվեգացիները՝ Լեյֆ Էրիկսոնի առաջնորդությամբ, ովքեր Կոլումբոսից 500 տառի առաջ ժամանակավոր ավան էր կառուցել L'Anse aux Meadows-ում[3] - Կոլումբոսը տարածված կոնտակտ նախաձեռնեց եվրոպացիների և բնիկ ամերիկացիների միջև։ Հիսպանիոլա կղզու վրա ավան ստեղծելու իր քանի փորձերում, նա անձնապես նախաձեռնեց իսպանական գաղութացման ընթացքը, որը նախորդում էր «Նոր Աշխարհի» ընդհանուր Եվրոպական գաղութացման։ («Նախակոլումբական» տերմինը ընդհանրապես օգտագործվում է Ամերիկայի մարդկանց և մշակույթներին՝ նախքան Կոլումբոսի և իր Եվրոպացի հետնորդների ժամանման վերաբերելու համար)

Իր նախնական 1492 թվականի ճամբարը պատահեց ազգային իմպերիալիզմի աճման և զարգացող ազգ-երկրների տնտեսական մրցության կրիտիկալ ժամանակ, որոնք առևտրական երթուղիների հիմնադրումից և գաղութացումից հարստություն էին որոնում։ Այս հասարակաքաղաքական եղանակում, Կոլումբոսի հեռաձիգ կանխագիծը շահեց Իսպանիայի Թագուհի Իզաբելլայի ուշադրությունը։ Երկրի շրջագիծը խիստ թերագնահատելով, նա ենթադրում էր, որ Իբերիայից Օստ Ինդիա տանող արևելյան երթուղին ավելի կարճ և ուղիղ է լինելու քան Արաբիայից անցնող ցամաքային երթուղին։ Եթե դա ճիշտ լիներ, ապա իրավունք կտար Իսպանիային՝ մտնել շահութաբեր համեմունքի առևտրի մեջ, որ մինչև այդ արաբների և իտալացիների ձեռքում էր։ Իր գծած կուրսին հետևելով, նա փոխարենը Բահամյան կղզիների արշիպելագոյում վայրէջք կատարեց մի տեղայնության վրա, որը անվանեց «Սան Սալվադոր»։ Հյուսիսային Ամերիկյան կղզին Արևելյան Ասիայի մայրցամաքի հետ սխալվելով, նրա բնակիչներին անվանեց «հնդիկներ» (Indios)։

Կոլումբոսի հայտնագործությունները համաշխարհային պատմական նշանակություն ունեցան. դրանից հետո էր, որ ամերիկյան ցամաքն ընդգրկվեց մարդկության աշխարհագրական պատկերացումների մեջ, սկսվեց Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների դարաշրջանը, և հիմք դրվեց գաղութային տերությունների առաշացմանը։ Կոլումբոսի 1492 թվականի Ամերիկայում վայրէջքը նշվում է իբրև Կոլումբոսի Օր՝ Իսպանիայում և Ամերիկաներում հոկտեմբերի 12-ին. դրա բացառությունն է ԱՄՆ-ն, որտեղ այն նշվում է հոկտեմբերի երկրորդ երկուշաբթի։ Այսօր մենք չենք կարող երկրագունդը պատկերացնել առանց Ամերիկայ և Խաղաղ օվկիանոսի։ Մինչդեռ 15-րդ դարի վերջին Եվրոպայում դրանց գոյության մասին ոչ ոք չգիտեր։ Ահա այդ ժամանակ էր որ ծագումով իտալացի Կոլումբոսը գիտեր,թե ինչպես հասնել Հնդկաստան և հայտնագործել այն, բայց երկար տարիներ պայքարից, նվաստացումներից ու հուսախաբություններից հետո այնուամենայնիվ հաջողվեց համոզել իսպանական թագավորներին, որոնք ոսկու ու հարուստ հողերի մեծ կարիք ունեին։ 1492թ-ին Իսպանիայի Պալոս քաղաքից դուրս եկան նավարկության 3 առագաստանավերով։ Բաց օվկիանոսը վախեցնում էր ծովայիններին։ Օրերը հաջորդում էին իրար, իսկ շուրջը միայն անծայր ու ամայի օվկիանոս էր։ Նա քաջալերում էր վհատաված նավաստիներին խոստանում ոսկի ու զանազան համեմունքներ։ Բայց ի վերջո դադարեցին նրան հավատալ և կտրուկ պայման դրին, որ եթե 3 օրից ցամաք չտեսնեն` ետ են դառնալու։ Կոլումբոսը հարկադրված համաձայնեց։ Այդ ժամկետն ավարտվելու վրա էր , երբ գիշերվա ժամը 2-ին վերջապես լսվեց հերթապահի ճիչը «Ցամա°ք։Ցամաք եմ տեսնում »։ Դա մի փոքր կղզի էր։ Կոլումբոսն այն անվանեց Սան Սալվադոր։ Դրան հաջորդեցին Կարիբյան ծովի կղզիները ` երանավետ Կուբան, չքնաղ Հայիթին և էլի ու էլի շատ կղզիներ: Նավաստիներն առաջին անգամ էին տեսնում պղնձակարմրամորթ, գեղեցիկ ու բարձրահասակ մարդականց ,բույսեր` որոնք չէին աճում Եվրոպայում`կարտոֆիլ, եգիպտացորեն, ծխախոտ։ Կոլումբոսը կարծում էր, թե Հնդկասատան է հասել, այդ մարդկանց սկսեցին անվանել հնդկացիներ։ Հայտնագործիչը գտնում էր, թե ինքը հայտնագործել էր սոսկ Հնդկաստան տանող արևմտյան ճանապարհը, այլ ոչ թե անհայտ մի մայրցամաք։ Կյանքի վերջին միայն երրորդ և չորրորդ նավարկություններից հետո նա սկսեց կասկածել,որ դա ինչ-որ «ուրիշ աշխարհ» է։1506թ-ին Կոլումբոսը մահացավ։ Ու թեև Ամերիկան այդպես կոչվեց մեկ այլ ծովագնացի Ամերիգո Վեսպուչիի անունով, սակայն մենք Կոլումբոսին մեծարում ենք որպես Ամերիկայի առաջին հայտնագործողի, խիզախ ու անվեհեր ծովագնացի։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Rime diverse, Pavia, 1595, p.117
  2. Ra Gerusalemme deliverâ, Genoa, 1755, XV-32
  3. http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/nl/meadows/index_e.asp Կանադայի Զբոսայգիներ - L'Anse aux Meadows Կանադայի Ազգային Պատմական Վայր (անգլերեն)