Կուբա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
República de Cuba
Կուբայի Հանրապետություն
Կուբայի դրոշ
Դրոշ
Կուբայի զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
Patria o Muerte
Հայրենիք կամ մահ
Օրհներգ՝
La Bayamesa
Պայամեսայի երգը

Կուբայի դիրքը
Մայրաքաղաք Հավանա
23°8′N, 82°23′W
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ իսպաներեն
Կառավարում Սոցիալիստ Հանրապետություն
 -  Նախագահ Ռաուլ Կաստրո
 -  Փոխնախագահ Խոսե Ռամոն Մաչադո Վենդուրա
Անկախություն Սկսած Իսպանիայից 
 -  Հայտարարված հոկտեմբերի 10 1868 
 -  Հանրապետության հայտարարում մայիսի 20 1902 
 -  Կուբական Հեղափոխություն հունվարի 1 1959 
Տարածք
 -  Ընդհանուր 110,861 կմ²  (105րդ)
Բնակչություն
 -  2006 նախահաշիվը 11,382,820  (73րդ)
 -  2002 մարդահամարը 11,177,743 
 -  Խտություն 102 /կմ² (97րդ)
264 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2006 գնահատում
 -  Ընդհանուր $44.54 միլիարդ (2006 թ.) (չշարված)
 -  Մեկ շնչի հաշվով $3,900 (չշարված)
ՄԶՀ (2004) Green Arrow Up Darker.svg 0.826 (բարձր) (50րդ)
Դրամական միավոր Կուբայական պեսո (CUC)
Ժամային գոտի EST (UTC-5)
 -  Ամռանը (DST) (Սկսում մարտի 11; վերջանում նոյեմբերի 4) (UTC-4)
Վերին մակարդակի ազգային դոմենն .cu
Հեռախոսային կոդ +53

Կուբա, պաշտոնապես Կուբայի հանրապետություն, պետություն տեղակայված Կուբա կղզու, ինչպես նաև Խուվենտուդ կղզու և մի քանի փոքր արշիպելագների վրա: Կուբան տեղակայված է Կարիբյան ավազանի հյուսիսում, որտեղ հանդիպում են Կարիբյան ծովը, Մեքսիկական ծոցը և Ատլանտյան օվկիանոսը: Այն գտնվում է ԱՄՆ Ֆլորիդա նահանգից և Բահամյան Կղզիներից հարավ, Հայիթիի արևմուտքում և Ճամայկայի հյուսիսում: Երկրի մայրաքաղաքը և խոշորագույն քաղաքը Հավանան է: Մյուս խոշոր քաղաքներն են Սանտյագո դե Կուբան և Կամագուեյը: Կուբան Կարիբյան ավազանի խոշորագույն կղզին է, որի տարածքը կազմում է 109.884 քառակուսի կիլոմետր, իսկ բնակչությամբ երկրորդն է Հայիթի կղզուց հետո, ավելի քան 11 միլիոն բնակչությամբ[1]:

Տարածքը բնակեցված է եղել Սիբոնեյ ցեղերի կողմից մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակում[2]: Մինչև 15-րդ դարն այստեղ բնակվել են հնդկացի ցեղեր: 15-րդ դարում Կուբան դարձավ իսպանական գաղութ մինչև 1898 թվականի Իսպանա-ամերիկյան պատերազմը, երբ այն ձեռք բերեց անվանական անկախություն, քանի որ դե ֆակտո ենթարկվում էր ԱՄՆ-ին: Որպես փխրուն հանրապետություն Կուբան փորձեց հաստատել ժողովրդավարական համակարգ, սակայն արմատականության բարձր մակարդակը և ազգային անհանդուրժողականության արդյունքում հաստատվեց դիկտատուրա Ֆուլխենսիո Բատիստայի գլխավորությամբ 1952 թվականին[3]: Հետագայում ոչ ստաբիլ վիճակե բերեց Բատիստայի պաշտոնանկությանը 1959 թվականի հունվարին Հուլիսի 26 շարժման կողմից, որը հաստատեց կոմունիստական համակարգ Ֆիդել Կաստրոյի ղեկավարությամբ[4][5][6]: Սկսած 1965 թվականից երկիրը կառավարում է Կուբայի կոմունիստական կուսակցությունը: Երկիրը Սառը պատերազմի ժամանակ կարևոր դեր խաղաց ԽՍՀՄ-ԱՄՆ հարաբերություններում: Ատոմային պատերազմը մոտ էր բռնկվելուն Կարիբյան ճգնաժամի ժամանակ 1962 թվականին: Կուբան մնացած Մարքսիստ-Լենինիստ սոցիալիստական պետություներից այն քչերից է, որն այժմ գոյատևում է աշխարհում:

Մշակույթային առումով Կուբան համարվում է Լատինական Ամերիկայի մաս[7]: Այն բազմազգ երկիր է, որի ժողովուրդը, մշակույթը ունեն բազմազան արմատներ:

Կուբան ՄԱԿ, Մ77, ՉԵՇ, ԱԿՊ, ԱԼԲԱ և ԱԵԿ հիմնադիր անդամ է: Երկիրը աշխարհի վերջին պլանային տնտեսությամբ երկրներից և տնտեսության մեջ առաջատար դիրք ունեն շաքարի, ծխախոտի, կոֆի և աշխատուժի արտահանումը: Համաձայն մարդկային զարգացման ինդեքսի, Կուբան ունի բարձր զարգացման ինդեքս և զբաղեցրնում է 67-րդ տեղն Աշխարհում[8]:

Բովանդակություն

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմաբանները հավատում են, որ Կուբա անվանումը գալիս է Տայնո լեզվից, սակայն դրա հստակ ստուգաբանությունը հայտնի չէ[9]: Չնայած ստույգ անվանման իմաստը հայտնի չէ, այն կարող է թարգմանվել 'որտեղ բերրի հողը հարուստ է' (կուբաու)[10] կամ 'մեծ վայր' (կոաբանա)[11]: Հեղինակները, ովքեր կարծում են Քրիստափոր Կոլումբոսի պորտուգալական ծագմանը, համարում են, որ Կուբա անվանվել է Կոլումբոսի կողմից Կուբա քաղաքի պատվին, որը գտնվում է Պորտուգալիայի Բեժա շրջանում[12][13]:


Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախակոլումբոսյան ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աթուեյի արձանը, ով եղել է Տայնո ժողովրդի առաջնորդ:

Մինչև իսպանացիների ժամանումը, Կուբան բնակեցված է եղել երեք տարբեր հնդկացիների ցեղերով: Տայնո, Գուանահատաբեյ և Սիբոնեյ ժողովուրդներ:

Սիբոնեյների նախնիները գաղթել են Հարավային Ամերիկայից մոտ մ.թ.ա. 5000 թվականին[14]:

Տայնոները ժամանել են Հայիթի կղզուց մոտավոր 3-րդ դարում: Երբ Կոլումբոսը ժամանեց Կուբա, Տայնոները առաջնորդ մշակույթով ժողովուրն էին 150.000 բնակչությամբ[14]:

Տայնոները հիմնականում եղել են անասնապահներ և հողագործներ, մինչդեռ Սիբոնեյները նաև եղել են ձկնորսներ, որսորդներ և հավաքչությամբ զբաղվողներ:

Իսպանացիների կողմից գաղութականացում և իշխանություն (1492–1898)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսպանացիները երբ առաջին անգամ ափ իջան Կուբայում 1492 թվականի հոտեմբերի 12-ին, այն կոչվում էր Գուհանդահանի[15]:Քրիստափոր Կոլումբոսը իր երեք նավերով իջևանեց Կուբայի հյուսիս արևելյան ափին 1492 թվականի հոկտեմբերի 28-ին[16]: Կոմումբոսը կղզին հայտարարեց Իսպանիայի թագավորության մաս[17] և այն անվանեց Իսլա Խուանա, արքայազն Խուանի պատվին[18]:

1511 թվականին Դիեգո Վելասկես դե Կուելարի կողմից հիմնադրվեց Կուբայում առաջին իսպանական բնակավայրը Բարակոայում: Շուտով կառուցվեցին այլ քաղաքներ, ներառյալ Սան Կրիստոբալ դե լա Հաբանան 1515 թվականին, որը հետագայում դարձավ մայրաքաղաք: Բնիկ Տայնո ժողովուրդը բռնի աշխատանքի ուղարկվեցին էնկոմիենդա համակարգի ներքո[19], որը նման էր ֆեոդալական համակարգին միջնադարյան Եվրոպայում[20]: Դարերի ընթացքում տեղաբնիկ ժողովուրդները վերացան մի քանի պատճառով, հիմնականում եվրասիական վարակների պատճառով, որոնցից չունեին բնական իմունիտետ, բացի այդ գաղութարարների ճնշումների շնորհիվ[21]: 1529 թվականին կարմրուկի համաճարագը Կուբայում սպանեց քիչ մնացած բնիկների երկու երրորդին, որոնք մինչ այդ հաղթահարել էին բնական ծաղիկը[22][23]:

1539 թվականի մայիսի 18-ին կոնկիստադոր Էրնանդո դե Սոտոն 600 հետևորդների հետ Հավանայից մեկնեց ներկայիս ԱՄՆ-ի Հարավարևելյան մաս, սկսելով Լա Ֆլորիդայից ոսկու, գանձերի, ճանաչման և իշխանության որոնումներով[24]: 1548 թվականի սեպտեմբերի 1-օն Գոնսալո Պերես դե Անգուլոն նշանակվեց Կուբայի նահանգապետ: Նա ժամանեց Կուբայի Սանտիագո քաղաք 1549 թվականի նոյեմբերի 4-ին և անմիջապես բոլոր բնիկներին հայտարարեց ազատ[25]: Նա դարձավ Կուբայի առաջին մշտական նահանգապետը, ում նստավայրն էր Հավանան Սանտիագոյի փոխարեն և կառուցեց Հավանայի առաջին քարե եկեղեցին[26]: Երբ ֆրանսիացիները վերցրեցին Հավանան 1555 թվականին, նահանգապետի որդին` Ֆրանցիսկո դե Անգուլոն մեկնեց Մեքսիկա[27]:

1680 թվականի Կուբայի բրիտանական քարտեզ

Կուբան զարգանում էր դանդաղորեն ի տարբերություն Կարիբյան ավազանի մյուս կղզիների, այստեղ գյուղատնտեսությունը բազմաճյուղ էր: Սակայն գաղութի զարգացման կարևոր պատճառն այն էր, որ քաղաքային հասարակություն հիմնականում սատարում էր Իսպանական կայսրությանը: 18-րդ դարի կեսերին այստեղի գաղութարարներն ունեին 50.000 ստրուկ, համեմատության համար Բարբադոսում կային 60.000 ստրուկ, Վիրջինիայում` 300,000[28]:

Կուբայի քարտեզը ըստ Կորնելիուս վան Վիթֆլիդի 1597 թվականին (Շվեդիայի ազգային գրադարան)

Յոթնամյա պատերազմը, որը 1754 թվականի դրությամբ ընդգրկեց երեք մայրցամաքները, նաև հասավ իսպանական Կարիբյան ավազան: Իսպանիայի դաշինքը Ֆրանսիայի հետ ուղղակի ընդհարման բերեց բրիտանացիների հետ և 1762 թվականին բրիտանական հինգ ռազմանացեր և 4.000 զինվոր դուրս եկան Պորտսմութից, որպեսզի նվաճեն Կուբան: Բրիտանացիները ժամանեցին հունիսի 6-ին և օգոստոսին պաշարեցին Հավանան[29]: Երբ հավանան նվաճեցին, բրիտանական նավատորմի ադմիրալ Ջորջ Կեպպելը մուտք գործեց քաղաք և վերահսկողություն տարածեց կղզու ամբողջ արևմտյան մասի վրա: Բրիտանացիները անմիջապեդ առևտրային հարաբերություններ սկսեցին իրենց Հյուսիսային Ամերիկայի և Կարիբյան ավազանի գաղութների հետ` արագ կերպարանափոխելով կուբական հասարակությանը: Նրենք ներմուծում էին սննդամթերք, ձիեր և այլ ապրանքներ, բացի այդ հազարավոր ստրուկներ Արևմտյան Աֆրիկայից որպեսզի աշխատեին շաքարի արտերում[29]:

Բրիտանացիների կողմից Կուբա ներխուժումը և նվաճումը 1762 թվականին:

Չնայած Հավանան, որը դարձավ Ամերիկաների երրորդ խոշորագույն քաղաքը, գրանցեց մեծ զարգացում այս ժամանակաշրջանում, մնաց բրիտանացիների վերահսկողության ներքո կարճ ժամանակ: Ճնշումները Լոնդոնի շաքարարտադրողների կողմից, ովքեր վախենում էին շաքարի գների անկումից, ստիպեցին վերականգնել իսպանացիների իրավունքները գաղութների նկատմամբ: Հավանային նվաճումից մեկ տարի նաց ստորագրվեց Փարիզի պայմանագիրը մի կողմից Ֆրանսիայի և Իսպանիայի և մյուս կողմից Բրիտանիայի միջև, որով ավարտվեց Յոթնամյա պատերազմը: Պայմանագրով Բրիտանիային տրվեց Ֆլորիդան Կուբայի փոխարեն: Այս քայլին Իսպանիային դրդեց Ֆրանսիան, որը խորհուրդ տվեց ազատվել Ֆլորիդայից, որից հետո ավելի հեշտ կլինի պահպանեց Մեքսիկան և Ամերիկայի մյուս գաղութները[29]: Շատ բրիտանացիներ հիասթափված էին` համարելով, որ Կուբան ավելի հարուստ տարածք է քան Ֆլորիդան:

Կուբայում առևտրի զարգացման համար իրական շարժիչ դարձավ 18-րդ դարի վերջի և 19-րդ դարի սկզբի Հայիթյան հեղափոխությունը: Երբ Կարիբյան ավազանի ամենահարուստ գաղութի ստրուկները ազատվեցին արյունահեղ ապստամբությունից հետո, կուբացի կալվածետերերը վախից բացի նաև նոր հնարավորությունների պոտենցյալ տեսան: Նրանք վախենում էին, որ ապստամբությունների ալիքը կհասնի նաև Կուբա: Կալվածատերերը առավելություն տեսնում էին, քանի որ Կուբան կարող էր զբաղեցնե; Հայիթի դիրքը շաքարի արտահանման գործընթացում[30]:

Ստրուկները Կուբայում տեղափոխում են սառույց:

Կուբայում նույնպես ստրուկների շրջանում ապստաբության տրամադրությունը բարձր էր: 1812 թվականի ապստաբությունը ճնշվեց[31]:

1817 թվականին Կուբայի բնակչությունը կազմում էր 630.980, որից 291.021 սպիտակամորթ, 115.691 ազատ ոչ սպիտակամորթներ և 224.268 սևամոթ ստրուկներ[32]: Այստեղ ազատների հարաբերակցությունը ստրուկների ավելի մեծ էր քան Վիրջինիայում կամ Կարիբյան ավազանի այլ երկրներում:

1820-ական թվականներին Իսպանական կայսրության Լատինական Ամերիկայի մյուս երկրները ապստաբեցին և անկախություն ձեռք բերեցին, սակայն Կուբան մնաց հավատարիմ: Կուբայի տնտեսություն շատ էր կախված կայսրությունից: 1860 թվականի դրությամբ Կուբայում ապրում էին 213.167 ազատ ոչ սպիտակամորթներ, որը կազմում էր ոչ սպիտակամորթների ընդհանուր բբակչության 39%-ը[28]: Համեմատության համար Վիրջինիայում կային նույն քանակությամբ սևամորթներ, որոնցից միայն 11%-ն էր ազատ[28]: Հետապստաբական շրջանում Վիրջինիայում անհանգստացած էին 1831 թվականի Նատ Թյորների ստրուկների ապստամբությունից հետո ազատված սևամորթերի ճակատագրով և այդ պատճառով մեծանում էր խտրականությունը ազատ սևամորթների նկատմամբ:

Անկախության շարժումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառլոս Մանուել դե Սեսպեդեսը Կուբայում հայտնի էր որպես Հայրենիքի հայր, անկախություն հռչակեց Իսպանիայից 1868 թվականին:

1868 թվականին Կառլոս Մանուել դե Սեսպեդեսի գլխավորած ապստամբության գլխավոր նպատակը լիակատար անկախությունն էր: Դե Սեսպեդեսը, ով շաքարի պլանտատոր էր, ազատություն պարգևեց իր ստրուկներին և հորդորեց կռվել իր հետ Կուբայի անկախության համար: 1868 թվականի դեկտեմբերի 27-ին նա հռչակագիր թողարկեց, համաձայն որի ստրուկները ազատություն կստանան եթե իր մոտ զինվորական ծառայության անցնեն[33]: 1868 թվականի ապստամբությունը ձգձվեց և դարձավ հակամարտություն, որը հայտնի է Տասնամյա պատերազմ անվանմամբ: Ապստամբներին միացան երկու հազար Կուբայի Չինացիներ: Չինացիները ներգաղթել էին որպես պայմանագրային աշխատողներ:

Միացյալ Նահանգները հրաժարվեց ճանաչել Կուբայի նոր կառավարությանը, չնայած Եվրոպայի և Լատինական Ամերիկայի շատ երկրներ ճանաչեցին: 1878 թվականին Զենխոնի պայմանագրով հակամարտությունը ավարտվեց, որով Իսպանիան խոստացավ լայն ինքնիշխանություն տալ Կուբային: 1879–1880 թվականներին կուբացի հայրենասեր Կալիքստո Գարսիան փորձեց մեկ այլ պատերազմ սկսել, որը հայտնի էր որպես Փոքր պատերազմ, սակայն բավարար աջակցություն չստացավ[34] Ստրկությունը Կուբայում արգելվեց 1875 թվականին, սակայն գործընթացը ավարտվեց միայն 1886 թվականին[35][36]:


Խոսե Մարտի անունով մի արտաքսված կուբացի 1892 թվականին հիմնեց Կուբայի հեղափոխական կուսակցությունը Նյու Յորքում: Կուսակցության գերխնդիրն էր ձեռք բերել Կուբայի համար անկախություն Իսպանիայից[37]: 1895 թվականի Մարտին ուղևորվեց դեպի Մոնտեքրիստի և Սանտո Դոմինգո մինալու Մաքսիմո Գոմեսի շարժմանը[37]: Մարտին գրեց իր քաղաքական տեսլականը Մոնտեքրիստիի Մանիֆեստում[38]: Իսպանական բանակի դեմ կռիվները սկսեցին 1895 թվականի փետրվարի 24-ին, սակայն Մարտին հասավ Կուբա միայն 1895 թվականի ապրիլի 11-ին[37]: Մարտին սպանվեց Դոս Ռիոսի ճակատամարտում 1895 թվականի մայիսի 19-ին[37]: Նրա մահից հետո նրան կոչեցին Կուբայի ազգային հերոս[38]:

Կալիքստո Գարսիա, Կուբայի ապստամբների ղեկավարը (աջից) ԱՄՆ Գեներալ Վիլյամ Լուդոուի հետ (Կուբա, 1898)

Մոտ 200.000 իսպանացի զինվորներին դիմակայում էին թվաքանակով մի քանի անգամ քիչ ապստամբներ, որոնք ընտրել էին հիմնականում գերիլիա մարտավարությունը: Իսպանացիները սկսեցին ապստամբության ճնշման գործընթացը: Գեներալ Վալերիանո Վեյլերը, ով Կուբայի ռազմական նահանգապետն էր, մեծ թվով խաղաղ բնակչության ուղարկեց իր կոչված ռեկոնսենտրադոս-ներ, որը թարգմանվում էր որպես «ամրացված քաղաքներ»: Դրանք համարվում էին 20-րդ դարի համակենտրոնացման ճամբարների նախատիպերը[39]: 200.000-ից 400.000 կուբացի քաղաքացի մահացավ քաղցից և համաճարագներից այս ճամբարներում, քանակը ստուգվել է Կարմիր խաչի և ԱՄՆ սենատոր Ռեդֆիլդ Պրոկտորի կողմից: Դրանից հետո Ամերիկայում և Եվրոպայում տեղի ունեցան ցույցեր ընդդեմ իսպանացիների դաժանությունների[40]:

ԱՄՆ ռազմանավ Maine-ն ուղարկվեց պաշտպանելու ԱՄՆ հետաքրքրությունը, սակայն ժամանելու քիչ անց այն պայթեցվեց Հավանայի ծովախորշում և արագորեն խորտակվեց` սպանելով անձնակազմի երեք-քառորդին: Ռազմանավի խորտակման պատճառները մնացին անհայտ: ԱՄՆ ժողովրդական կարծիքը կողմ էր ակտիվ ճնշմանը Իսպանիայի նկատմամբ[41]: Իսպանիան և ԱՄՆ-ն պատերազմ հայտարարեցին միմյանց 1898 թվականի վերջին:

Նախորդ տասնամյակներում ԱՄՆ հինգ նախագահներ` Պոլկը, Պիրսը, Բյուկենենը, Գրանթը և Մաք-Քինլին, փորձել էին գնել Կուբա կղզին Իսպանիայից[42][43]:

Հանրապետություն (1902–59)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին տարիներ (1902–1925)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբայի դրոշի բարձրացում Գլխավոր նահանգապետի պալատի վրա 1902 թվականի մայիսի 20-ին:

Իսպանա-ամերիկյան պատերազմից հետո Իսպանիան և Միացյալ Նահանգները ստորագրեցին Փարիզի պայմանագիրը, որի համաձայն Իսպանիան ԱՄՆ-ին զիջեց Պուերտո Ռիկոն, Ֆիլիպինները և Գուամը 20 միլիոն ԱՄՆ դոլարի դիմաց[44]: Կուբան ֆորմալ անկախություն ձեռք բերեց ԱՄՆ-ից 1902 թվականի մայիսի 20-ին որպես Կուբայի հանրապետություն[45]: Կուբայի նոր սահմանադրության համաձայն ԱՄՆ-ն իրավունք ուներ միջամտելու Կուբայի գործերին, այդ թվում ֆինանսական և արտաքին հարաբերություններին: Պլատտի փոփոխության համաձայն Կուբայից ԱՄՆ-ին էր անցնում Գուանտանամո ծոցի ռազմական նավահանգիստը:

1906 թվականի վիճարկելի ընտություններից հետո, առաջին նախագահ Թոմաս Էստրադա Պալման առերեսվեց զինված հեղաշրջման, որը կազմակերպել էին անկախության պատերազմի վետերանները, ովքեր հաղթեցին կառավարական զորքերին[46]: ԱՄՆ-ն միջամտեց և օկուպացրեց Կուբան ու Չառլս Էդվարդ Մագունին նշանակեց նահանգապետ երեք տարով: Կուբացի պատմաբանները Մագունի կառավարման տարիները բնորոշում են կոռուպցիայի աճով[47]: 1908 թվականին Խոսե Միգել Գոմեսը ընտրվեց նախագահ, սակայն ԱՄՆ-ն շարունակում էր միջամտել Կուբայի գործերին: 1912 թվականին Պարտիդո Ինդեպենդենտ դե Կոլոր կուսակցությունը փորձեց ստեղծել անջատողական սև հանրապետություն Օրիենտե պրովինցիայում[48], սակայն դաժանորեն ճնշվեց կառավարության կողմից:

1924 թվականին նախագահ ընտրվեց Խերարդո Մաչադոն[49]: Նրա ղեկավարման օրոք արագորեն աճեց զբոսաշրջությունը և ամերիկյան սեփականությամբ հյուրանոցներ և ռեստորաններ կառուցվեցին զբոսաշրջիկների համար[49]: Զբոսաշրջային բումը ստիպեց զարգացնել վիճակախաղերը և պոռնկությունը Կուբայում[49]: 1929 թվականի Ուլ Սթրիթի ճգնաժամի արդյունքում անկում ապրեցին շաքարավազի գները, որը բերեց քաղաքական ճգնաժամի[50]: Ցուցարար ուսանողները, որոնք հայտնի էին 1930-ականների սերունդ միացան ընդդիմությանը և պահանջեցին ժողովրդականություն չվայելող Մաչադոյի հեռացումը[50]: Գլխավոր բախումը (որում Կոմունիստական կուսակցությունը միացավ Մաչադոյին)[51] տեղի ունեցավ շաքարավազի բանվորների և բանակի միջև, ստիպեցին Մաչադոյին հեռանալ երկրից 1933 թվականի օգոստոսին: Նրան փոխարինեց Կառլոս Մանուել դե Սեսպեդես ի Կուեսադան[50]:

Կուբայի ղեկավար հնգյակը: Ֆուլխենսիո Բատիստան, ով վերահսկում էր զինված ուժերը գտնվում է աջ ծայրում:

1933-1940 թվականների հեղափոխություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1933 թվականին տեղի ունեցավ Սերժանտների հեղաշրջումը ընդդեմ Սեսպեդեսի, որը գլխավորեց Ֆուլխենսիո Բատիստան[52]: Հեղաշրջման արդյունքում հինգ հոգանոց հատուկ հանձնաժողովը ընտրվեց ժամանակավոր կառավարության ղեկավար[53]: Այնուհետև Ռամոն Գրաու Սան Մարտինը նշանակվեց ժամանակավոր նախագահ[53]: Գրաուն հրաժարական տվեց 1934 թվականին` ճանապարհը ազատ թողնելով Բատիստայի համար, ով առաջնորդեց Կուբայի քաղաքականությունը հաջորդ 25 տարիներին, չնայած մի շարք ձևական նախագահներին[52]: 1933-ից 1937 թվականները անցան անընդհատ սոցիալական և քաղաքական բախումների մեջ[54]: 1933-1940 թվականներին Կուբայում քաղաքական դաշտը դեռևս չէր ձևավորվել, միայն 1935–1936 թվականներին փոխվեցին երեք նախագահներ, սակայն երկիրը իրականում ղեկավարում էր ռազմատենչ և ռեպրեսիվ քաղաքականության կողմնակից Բատիստան, որպես բանակի գլխավոր հրամանատար:

1940 թվականի սահմանադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նոր սահմանադրությունը ընդունվեց 1940 թվականներին, որով իրականություն դարձան արմատական պրոգրեսիվ գաղափարները, մեծ դեր տրվեց նաև ներառյալ աշխատողների իրավունքներին և առողջապահությանը[55]: Նույն տարում Բատիստան ընտրվեց նախագահ` պաշտոնավարելով մինչև 1944 թվականը[56]: Նա առաջին ոչ սպիտակամորթն էր, ով Կուբայում հաղթեց բարձրագույն քաղաքական պաշտոնը[57][58][59]: Նրա կառավարությունը իրականացրեց մի քանի հիմնական սոցիալական բարեփոխումներ: Իր պաշտոնավարման օրոք որոշ բարձրաստիճան պաշտոններ զբաղեցրեցին Կոմունիստական կուսակցության անդամներ[60]: Կուբայի զինված ուժերը չէին ներքաշված Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններին, չնայած Բատիստան պատրաստակամ էր միանալ ԱՄՆ-Լատինական Ամերիկյան զորքերին ընդդեմ Ֆրանկոյական Իսպանիայի, որպեսզի տապալի ավտորիտար ռեժիմը Իսպանիայում[61]:

Բատիստան փոփոխություն կատարեց 1940 թվականի սահմանադրության մեջ, որպեսզի կարողանա վերընտրվել[62]: 1944 թվականի ընտրություններում հաղթեց Ռամոն Գրաու Սան Մարտինը[56]: Գրաուն ավելի վատացրեց Կուբայի քաղաքական համակարգի արդեն իսկ շեղված հիմքը, մասնավորապես խափանելով խորապես թերի և ոչ արդյունավետ Կոնգրեսի և Գերագույն դատարանի գործունեությունը[63]: 1948 թվականին նախագահ ընտրվեց Կառլոս Պրիո Սոկարասը, ով Գրաուի հետևորդն էր[56]: Աուտոտենրիկո կուսակցության կառավարման երկու ժամանակահատվածներում տեղի ունեցավ ներդրումների ներհոսք, ինչը բուռն ու բարձրացրեց հասարակության բոլոր հատվածների կենսամակարդակը մեծ քաղաքային բնակավայրերում ստեղծեց բարգավաճ միջին դաս[64]:

Գետնախորշեր (bohio) Հավանայում, 1954 թվականին, Հավանայի բեյսբոլի մարզադաշտի կողքին:

Բատիստան իր պաշտոնավարումը ավարտելուց հետո 1944 թվականից ապրում էր Ֆլորիդայում: Կուբա վերադարձավ 1952 թվականին նորից նախագահ ընտրվելու նպատակով: Տեսնելով որ պարտվում է ընտրություններում` կազմակերպեց ռազմական հեղաշրջում[65]: Նրա վերադարձն իշխանության ուղեկցվեց ֆինանսական, ռազմական և տեխնիկական աջակցությամբ Միացյալ Նահանգների կառավարության կողմից[66]: Բատիստան փոփոխեց սահմանադրությունը և չեղարկեց քաղաքական ազատությունների մեծ մասը, այդ թվում գործադուլը: Այնուհետև նա հավասարվեց ամենահարուստ հողատերեի հետ, որոնց պատկանում էին ամենամեծ պլանտացիաները և մեծացրեց հարուստների և աղքատների միջև եղած անջրպետը[67]: Բատիստան անօրինական համարեց Կումունիստական կուսակցությունը 1952 թվականին[68]: Հեղաշրջումից հետո Կուբան Լատինական Ամերիկայում ուներ մեկ շնչին ընկնող մսի, բանջարեղենի, հացահատիկի, մեքենաների, հեռախոսների և ռադիոների սպառման ինդեքսը, չնայած բնակչության երրորդ մասը համարվում էր աղքատ[69]:

1958 թվականի դրությամբ Կուբան Լատինական Ամերիկայի երկրների շարքում համարվում էր կյանքի լավ պայմաններով երկիր, որոշ դեպքերում նաև համաշխարհային մակարդակով[70]: Մյուս կողմից, Լատինական Ամերիկայի երկրների մեջ Կուբայում ամենաշատը արտոնությունները տրվեցին աշխատանքային միություններին, այդ թվում, արգելքներ, որոնք վերաբերում էին աշխատանքից հեռացմանը: Դրանք մեծ չափով ձեռք են բերվել «գործազուրկների և գյուղացիների գնով», ինչը հանգեցրեց անհավասարության[71]: 1933-ից 1958 թվականներին Կուբայում իրականացվեց բազմաթիվ տնտեսական նորմերի ընդունում, որոնք բերեցին տնտեսական խնդիրների[57][72]: Գործազրկությունը դարձավ խնդիր, քանի որ աշխատանքային տարիքի հասած անձինք չէին կարողանում աշխատանք գտնել[57]: Միջին խավը, որը համահունչ էր ԱՄՆ ստանդարտներին, սկսեց դժգոհել գործազրկությունից և քաղաքական հետապնդումներից: Աշխատանքային միությունները սատարեցին Բատիստային մինչև վերջ[57][58]: Բատիստան մնաց իշխանության գլուխ մինչև ստիպված եղավ փաղչել 1958 թվականի դեկտեմբերին[73]:

Հեղափոխություն և Կոմունիստական կուսակցության կառավարում (1959–ներկա)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կուբայական հեղափոխություն
Չե Գևարան և Ֆիդել Կաստրոն լուսանկարված Ալբերտո Կորդայի կողմից 1961 թվականին:

1950-ական թվականներին տարբեր կազմակերպություններ, ներառյալ զինված ապստամբության կողմնակիցներ, պայքարում էին երկրում քաղաքական փոփոխություն կատարելու համար[74]: 1956 թվականին Ֆիդել Կաստրոն և նրա մոտ 80 հետևորդներ իջան Գրանմա զբոսանավից և փորձեցին հեղաշրջում սկսել Բատիստայի կառավարության դեմ[74]: Հեղաշրջումը չիրականացավ մինչև 1958 թվականը, երբ Կաստրոյի Հուլիսի 26 շարժումը դարձավ հեղափոխության հիմնական խումբը[74]:

1958 թվականի վերջին ապստամբները անցան Սիերա Մաեստրա լեռները և կազմակերպեցին գլխավոր ժողովրդական ընդվզումը: Դրանից հետո Կաստրոյի մարտիկները նվաճեցին Սանտա Կլարան և 1959 թվականի հունվարի 1-ին Բատիստան իր ընտանիքի հետ միասին փախուստի դիմեց Դոմինիկյան հանրապետություն: Ավելի ուշ նա մեկնեց պորտուգալական Մադեյրա կղզի և վերջնականապես բնակություն հաստատեց Լիսաբոնի մոտակայքում գտնվող Էստորիլ բնակավայրում: Ֆիդել Կաստրոյի զորքերը մտան մայրաքաղաք 1959 թվականի հունվարի 8-ին: Լիբերալ Մանուել Առուտիա Լյեոն դարձավ նախագահի ժամանակավոր պաշտոնակատար[75]:

1959-ից 1966 թվականներին կուբացի խռովարարաները մարտնչեցին Կաստրոյի կառավարության դեմ Էսկամրայ լեռներում: Կառավարությունը մեծ ջանքերի գնով վերջնականապես ճնշեց խռովությունները: Այս ապստամբությունը ավելի երկար տևեց և ներքաշեց ավելի շատ զինվորականների քան Կուբայական հեղափոխությունը[76][77]: Ըստ ԱՄՆ պետդեպարտամենտի տվյալների, 1959-1962 թվականներին մահապատժի են ենթարկվոլ 3.200 մարդ[78]: Այլ հաշվարկների համաձայն մահապատիժների թիվը կազմում էր 4.000-ից 33.000[79][80][81]: 1959 թվականի հեղափոխությունից հետո մահապատժի ենթարկվածների մեծ մասը ոստիկաններ, քաղաքական գործիչներ և Բատիստայի հետևորդներն էին, որոնք Բատիստայի կառավարման ժամանակ ներքաշված էին այնպիսի հանցագործությունների մեջ, ինչպիսիք էին սպանությունները, կտտանքները և այլն[82]:

1959 թվականից հետո Կուբան ԱՄՆ-ի Գուանտանիմոյի ծոցի ռազմական նավահանգիստը համարում է անօրինական[83]:

Միացյալ Նահանգները սկզբնական շրջանում սատարում էր Կուբայական հեղափոխությանը` տեսնելով ժողովրդավարական կարգերի հաստատման փորձ, որը կարող է փոխել ամբողջ Լատինական Ամերիկան[84]: Կաստրոյի կողմից Կոմունիստական կուսակցության օրինականացումը և հարյուրավոր մահապատիժները բերեցին երկու երկրների հարաբերությունների սրման[84]: Գյուղատնտեսական բարեփոխումների օրենքը, որով խոշոր հողատերերը (ներառյալ ԱՄՆ-ից) զրկվեցին իրենց հողերից, ավելի սրեցին հարաբերությունները[84][85]: 1960-ից 1964 թվականներին ԱՄՆ սկսեց տնտեսական պատժամիջոցների կիրառումը, այդ թվում երկու երկների միջև առևտրի կասեցումը և Կուբայի ԱՄՆ-ում գտնվող բոլոր ակտիվների սառեցումը[86]: 1960 թվականի փոտրվարին Կաստրոն առևտրային պայմանագիր ստորագրեց ԽՍՀՄ փոխվարչապետ Անաստաս Միկոյանի հետ[84]:

1960 թվականի մարտին ԱՄՆ նախագահ Դուայթ Էյզենհաուերը հրահանգեց ԿՀՎ-ին նախագիծ մշակել Կուբայի խռովարարների և զինված ջոկատի միջոցով տապալել Կաստրոյի ռեժիմը[87]: Գործողությունը (հայտնի որպես Խոզերի ծոցի գործողություն) տեղի ունեցավ 1961 թվականի ապրիլի 14-ին[85]: Գործողությանը մասնակցեցին 1.400 կուբացի արտաքսվածներ որոնք իջևանեցին Խոզերի ծոցում, սակայն Կաստրոյի տապալման փորձը ձախողվեց[85]:

1962 թվականի հունվարին Կուբան հեռացվեց Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունից (ԱՊԿ) և նույն տարվա վերջում ԱՊԿ-ն հայտարարեց Կուբայի դեմ պատժամիջոցների կիրառման մասին, որոնք համահունչ էին ԱՄՆ պատժամիջոցներին[88]: Կարիբյան ճգնաժամը տեղի ունեցավ 1962 թվականի հոկտեմբերին: Կուբան 1963 թվականի դրությամբ լիովի անցում կատարեց կոմունիստական համակարգին, որը նախագծվել էր ԽՍՀՄ կողմից[89]:

Ֆիդել Կաստրոն և ԳԴՀ Պոլիտբյուրոյի անդամները 1972 թվականներին:

1970-ական թվականներին Ֆիդել Կաստրոնի տասնյակ հազարավոր զինվորականներ տրամադրել ԽՍՀՄ աջակցությամբ պատերազմներին Աֆրիկայում: Նա աջակցեց Անգոլայի ժողովրդական լիբերալ շարժմանը և Մանգիստու Հեյլ Մարիամին Եթովպիայում[90]:

1970-ականներին կյանքի մակարդակը ծայր աստիճան վատ էր, իսկ անհանդուրժողականությունը բարձր[91]: Ֆիդել կաստրոն 1970 թվականի իր ելույթում ընդունեց տնտեսական քաղաքականության սխալները[91]: 1975 թվականին ԱՊԿ-ն ավելացրեց պատժամիջոցները Կուբայի հանդեպ, որին կողմ էին 16 երկիր ներառյալ Միացյալ Նահանգները: ԱՄՆ-ն սակայն նույնը թողեց իր կողմից կիրառվող պատժամիջոցները[88]:

Կաստրոյի ռեժիմի վրա վատագույնս անդրադարձավ ԽՍՀՄ փլուզումը 1991 թվականին (հայտնի կուբայում որպես Հատուկ ժամանակաշրջան): Երկիրը առերեսվեց տնտեսական ծանր իրավիճակի հետ երբ դադարեցվեցին սուբսիդիաները ԽՍՀՄ-ից, որոնք կազմում էին տարեկան 4-ից 6 միլլիարդ ԱՄՆ դոլարին համարժեք, ինչը հանգեցրեց վառելիքի և սննդամթերքի դեֆիցիտի[92][93]: Կառավարությունը չընդունեց Ամերիկայի օգնությունը սննդամթերքի և դեղորայքի տեսքով մինչև 1993 թվականը[92]: 1994 թվականի օգոստոսի 5-ին Հավանայում տեղի ունեցան բազմահազարանոց ցույցեր[94]:

Ֆիդել Կաստրոն Հարավ Աֆրիկյան հանրապետության նախագահ Թաբո Մբակիի և Շվեդիայի վարչապետ Գորան Պերսոնի հետ 2005 թվականին:

Կուբան գտավ նոր սնուցման աղբյուր ի դեմս Չինաստանի: Բացի այդ Վենեսուելայի նախագահ Ուգո Չավեսը և Բոլիվիայի նախագահ Էվո Մորալեսը դարձան Կուբայի դաշնակիցը և գլխավոր նավթ ներմուծողը: 2003 թվականին կառավարությունը ձերբակալեց և բանտարկեց մեծ թվով քաղաքական ակտիվիսների, այս ժամանակաշրջանը հայտնի է «Սև Գարուն» անվամբ[95][96]:

2008 թվականի փետրվարին Ֆիդել Կաստրոն հայտարարեց, որ հեռանում է Կուբայի նախագահի պաշտոնից[97]: Փետրվարի 24-ին նրա եղբայր Ռաուլ Կաստրոն հռչակվեց Կուբայի նոր նախագահ[98]: Իր երդմնակալության արարողության ելույթում Ռաուլը խոստացավ վերացնել որոշ ազատությունը սահմանափակող նորմեր Կուբայում[99]: 2009 թվականի մարտին Ռաուլ Կաստրոն անվավեր հայտարարեց իր եղբոր կողմից ընդունված օրենքների մի մասը[100]:

2009 թվականի հունիսի 3-ին Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունը հռչակագիր ընդունեց, որով չեղարկեց Կուբայի անդամակության 47 տարվա արգելքը[101]: Հռչակագրով սակայն, լիակատար անդամակցությունը կասեցվեց մինչև Կուբան չբավարարի ԱՊԿ գլխավոր դրույթներին և գաղափարներին[88]: Ֆիդել Կաստրոն վերահաստատեց իր դիրքորոշումը, որ ինքը հետաքրքրված չէ ԱՊԿ անդամակցությանը հռչակագրից հետո[102]:

Ռաուլ Կաստրոյի հանդիպումը ԱՄՆ նախագահ Բարակ Օբամայի հետ 2015 թվականի ապրիլի 11-ին:

2013 թվականի հունվարի 14-ին կուբան չեղարկեց 1961 թվականին ընդունված պահանջը, համաձայն որի, քաղաքացիները, ովքեր ցանկանում էին ճանապարհորդել արտերկիր պետք է ստանային թանկարժեք պետական համաձայնություն և հրավերքի նամակ[103][104][105]: 1961 թվականին Կուբայի կառավարությունը սահմանափակումներ էր մտցրել արտերկիր գնացողների վրա, որպեսզի կանխեր հետհեղափոխական զանգվածային արտագաղթը[106][107]: Նրա կանոններով կուբացիներին միայն հարկավոր էր անձնագիր և ազգային նույնականացման քարտ որպեսզի կարողանային լքել երկիրը, բացի այդ նրանք կարող էին իրենց հետ վերցնել իրենց երեխաներին[108]: Սակայն անձնագիր ստանալու համար քաղաքացիները պետք է վճարեին հինգ ամսվա միջին աշխատավարձի չափով: Այս նոր նախագծի կիրառումից հետո 180.000 քաղաքցի կարողացան լքել և վերադառնալ Կուբա[109]:

2014 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ Կուբայի և ԱՄՆ պաշտոնյաների բանակցությունների արդյունքում իրականացվեց ամերիկացի հիսուներկու քաղբանտարկյալների, Ալան Գրոսի փոխանակումը ԱՄՆ-ում բանտարկվա կուբացի գործակալների հետ:

Պետական կարգ և քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբայի 2008 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների պաստառ

Կուբայի հանրապետությունը աշխարհում մնացած վերջին սոցիալիստական երկիրն է, որը հետևում է Մարքսիստ-Լենինիստական գաղափարախոսությանը: 1976 թվականի սահմանադրությամբ Կուբան սահմանվում էր որպես սոցիալիստական հանրապետություն, իսկ 1992 թվականի սահամադադրությամբ սահմանվեց որ երկիրը հետևում է Խոսե Մարտիի գաղափարներին և Մարքսի, Էնգելսի և Լենինի քաղաքական և սոցիալական գաղափարներին[110]: Սահմանադրությամբ Կուբայի Կոմունիստական կուսակցությունը սահմանված է որպես հասարակության և պետության առաջնորդ[110]:

Կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղարը հանդիսանում է նաև պետության խորհդրի նախագահը (Կուբայի նախագահ) և նախարարների խորհրդի նախագահը (որոշ դեպքերում անվանում են Կուբայի վարչապետ)[111]: Երկու խորհրդի անդամներին ընտրում է Ժողովրդական իշխանության ազգային ժողովը[110]: Կուբայի նախագահին նույնպես ընտրում է Ազգային ժողովը հինգ տարով և չկա սահմանափակում քանի անգամ կարող է պաշտոնավարել միևնույն անձը[110]:

Կուբայի Կոմունիստական կուսակցության գլխավոր գրասենյակը

Կուբայի Գերագույն դատարանը համարվում է երկրի բարձրագույն մարմինը և կառավարության մաս է կազմում: Այն նաև վերջին ատյանի դատարանն է:

Կուբայի օրենսդիր մարմինը Ժողովրդական իշխանության ազգային ժողովն է (Asamblea Nacional de Poder Popular), որը իշխանության բարձրագույն օղակն է` բաղկացած 609 անդամից, որոնք պաշտոնավարում են հինգ տարի[110]: Ժողովը նիստեր գումարում է տարին երկու անգամ, մնացած ժամանակ օրենսդիր իշխանությունը համարվում է 31 անդամ ունեցող նախարարների խորհուրդը: Ազգային ժողովի թեկնածուները հաստատվում են համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով: Կուբայի բոլոր քաղաքացիները, որոնց տարիքը 16 տարեկան և ավելի է և չեն ներքաշված հանցագործության մեջ, կարող են քվեարկել[112]: Սահմանադրության 131 հոդվածի համաձայն, ընտրողները ազատ են, հավասար, իսկ ընտրությունները գաղտնի[110]: Համաձայն 136 հոդվածի թեկնածուն համարվում է ընտրված, եթե ստացել է ընտրողների կեսից ավելիի աջակցությունը[110]:

Ոչ մի քաղաքական կուսակցություն, այդ թվում Կոմունիստական կուսակցությունը, իրավունք չունեն թեկնածու ներկայացնել ազգային ժողովի ընտրություններին[113]: Կուբայի Կոմունիստական կուսակցությունը 1975 թվականից հետո անցկացրել է վեց հանրագումար: 2011 թվականի դրությամբ կուսակցությունը ուներ 800.000 անդամ: Երկրի պետական խորհրդի և ազգային ժողովի առնվազն կեսը պետք է լինեն Կոմունիստական կուսակցությունից: Մնացած անդամները պետք է լինեն անկուսակցական: Մյուս քաղաքական կուսակցությունների ֆինանսավորման աղբյուրները երկրի դրսից են, սակայն Կուբայի ներսում ընդդիմադիր խմբերի ակտիվությունը նվազագույնի է հասել:

2013 թվականին Ռաուլ Կաստորն, Կուբայի ներկա նախագահը, հայտարարեց իր հրաժարականի մասին 2018 թվականին, երբ կավարտվի նրա վերջին պաշտոնավարման 5 տարին և հույս է հայտնել, որ սահմանափակումներ կմտցվեն ապագահ նախագահի հարոցում, ներառյալ տարիքային սահմանափակում[114]:

Ֆիդել Կաստրոյի մահից հետո 2016 թվականի նոյեմբերի 25-ին Կուբայում հայտարարվեց իննօրյա սուգ: Այս ժամանակահատվածում բնակիչներին արգելված էր լսել բարձր երաժշտություն, կազմակերպել հավաքույթներ, խմել ալկոհոլ[115]:

Վարատարածքային միավորներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկիրը բաժանված է 15 պրովինցիաների և մեկ հատուկ կարգավիճակով շրջանի (Խուվենտուդ կղզի): Նախկինում երկիրը բաժանված էր վեց պատմական պրովինցիաների` Պինար դել Ռիո, Հավանա, Մատանսաս, Լաս Վիլաս, Կամագուեյ և Օրիենտե: Ներկա վարչատարածքային միավորները մոտավոր համընկնում էին ռազմական շրջանների հետ, որոնց բաժանվել էր Կուբան անկախության համար պատերազմի ժամանակ: Կուբայի պրովինցիաներն են.

Կուբայի պրովինցիաներ
  1. Պինար դել Ռիո
  2. Արտեմիսա
  3. Հավանա
  4. Մայաբակե
  5. Մատանսաս
  6. Սիենֆուեգոս
  7. Վիլա Կլարա
  8. Սանկտի Սպիրիտուս
  1. Սիեգո դե Ավիլա
  2. Կամագուեյ
  3. Լաս Տունաս
  4. Գրանմա
  5. Օլգին
  6. Սանտիագո դե Կուբա
  7. Գուանտանամո
  8. Խուվենտուդ կղզի

Մարդու իրավունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպիտակազգեստ կանանց բողոքի ակցիան Հավանայում (2012 թվականի ապրիլ)

Կուբայի կառավարությունը մեղադրվել է բազմաթիվ անգամ մարդու իրավունքների խախտման մեջ, ներառյալ տանջանքների, անհիմն բանտարկությունների, անտեղի դատական գործերի և արտադրատական մահապատիժների (նաև հայտնի որպես «Էլ Պարեդոն») մեջ[116][117]: Human Rights Watch-ը զեկուցել է, որ կառավարությունը օգտագործել է բոլոր տեսակի լծակները և Կուբայում անընդհատորեն խախտվում են ազատ կամաարտահայտման, հաղորդակցման, ժողովրդական, սեփականության իրավունքները[118]:

2003 թվականին Եվրոպական միությունը (ԵՄ) մեղադրեց Կուբայի կառավարությունը շարունակական մարդու իրավունքների և ֆունդամենտակ ազատության իրավունքի խախտման համար[119]: ԵՄ հորդորեց Կուբայում անցկացնել շարունակական հասարակական և տնտեսական բարեփոխումներ, բացի այդ անհապաղ ազատ արձակել քաղբանտարկյալներին[120]: Միացյալ Նահանգները շարունակում է կիրառել էմբարգո Կուբայի դեմ, մինչև Կուբայում չհաստատվի ժամանակակից ժողովրդավարական համակարգ և մարդու իրավունքների պաշտպանության հստակ մեխանիզմներ[121], չնայած Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր ասամբլեան 1992 թվականից, ամեն տարի զեկույց է ընդունում, համաձայն որի էմբարգոյի կիրառումը համարվում է ՄԱԿ-ի կանոնադրության և միջազգային իրավունքի խախտում[122]: Կուբան համարում է, որ էմբարգոն ինքնին մարդու իրավունքների խախտում է[123]: 2014 թվականի դեկտեմբերի 17-ին ԱՄՆ նախագահ Բարակ Օբաման հայտարարեց Կուբայի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնման մասին և հորդորեց Կոնգրեսին վերջացնել էմբարգոն[124]:

Համաձայն տարբեր աղբյուրների, Կուբայում կային երկրորդ ամենաշատ բանտարկված լրագրողները աշխարհում 2008 թվականի դրությամբ (ամենաշատը Չինաստանում են), ներառյալ [125][126]:

Կուբայում այլախոհները ձերբակալվում և բանտարկվում են: 1990-ականներին Human Rights Watch-ը հաշվետվություն ներկայացրեց, համաձայն որի Կուբայի բանտային համակարգը ամենամեծերից է Լատինական Ամերիկայում` ներառելով 40 առավելագույն անվտանգությամբ բանտեր, 30` նվազագույն և 200 աշխատանքային ճամբարներ[127]: Համաձայն նույն Human Rights Watch-ի Կուբայի բանտերում անմարդկային պայմաններ են, որտեղ բանտարկյալները պարբերաբար զոհ են դառնում ֆիզիկական և սեռական բռնությունների[127]:

2010 թվականի հուլիսին, ոչ պաշտոնական Կուբայի մարդու իրավունքների հանձնաշողովը զեկուցեց, որ Կուբայում կան 167 քաղբանտարկյալներ, իսկ նույն տարվա սկզբում նրանք 201-ն էին: Հանձնաժողովի ղեկավարը զեկուցեց, որ բանտարկությունը փոխարինվել է վախի և ագրեսիայի կիրառումով[128]: Ֆիդել Կաստրոյի կառավարման օրոք ընդհանուր առմամբ քաղաքական դրդապատճառներով բանտարկվել կամ ազատազրկվել է մոտ 200.000 անձ[5]:

Արտաքին հարաբերություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբան աջակցում էր Ալժիրին 1961-1965 թվականներին[129]: Կուբան տասնյակ հազարավոր զիվորներ ուղարկեց Անգոլա Անգոլիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ[130]: Կուբան նաև ռազմական օգնություն ցուցաբերեց Եթովպիային[131][132], Գվինեային[133], Գվինեա Բիսաուին[134], Մոզամբիկին[135] և Եմենին[136]:

Կուբայի արտաքին քաղաքականությունը բնորոշ չէ նման փոքր, զարգացող երկրին[137][138]: Նմանատիպ քաղաքականություն էր փորձում վարել 1959 թվականին Դոմինիկյան հանրապետությունը[139], սակայն փորձը ձախողվեց:

Կուբան Ամերիկաների համար Բոլիվարյան դաշնության հինադիր անդամ է[140] 2012 թվականի վերջի դրությամբ տասնյակ հազարավոր կուբացի բուժմասնագետներ աշխատում էին արտասահմանում[141]միայն Վենեսուելայում 30.000 բժիշկ, որոնք գործուղվել էին նաֆթ բժիշկների դիմաց ծրագրով[142]:

1996 թվականին Միացյալ Նահանգները ի դեմս նախագահ Բիլ Քլինտոնի, առաջադրեցին Կուբայի ազատության և ժողովրդական հանդուրժողականության ակտը, որն առավել հայտնի է որպես Հելմս-Բարտոն ակտ[143]:

Ռաուլ Կաստրոն Մոնղոլիայի նախագահ Էլբեգդորժի հետ 2015 թվականին Մոսկվայում կայացած Հաղթանակի օրվա շքաերթի ժամանակ, 9 մայիսի 2015 թվական:

2008 թվականին ԵՄ և Կուբան համաձայնեցին ամբողջությամբ վերականգնել հարաբերությունը և համագործակցությունը[144]: ԱՄՆ նախագահ Բարակ Օբաման 2009 թվականի ապրիլի 17-ին Տրինիդադ և Տոբագոյում հայտարարեց, որ Միացյալ Նահանգները ճանապարհներ է որոնում նոր հարաբերություններ սկսել Կուբայի հետ[145] և հանեց Բուշի կողմից մտված Կուբացիների ճանապարհորդության արգելքը ԱՄՆ-ից Կուբա[146]:

2014 թվականի դեկտեմբերի 17-ին ԱՄՆ և Կուբայի միջև կնքվեց պայմանագիր, որը հայտնի դարձավ որպես «Կուբական արահետ», միջնորդներ հանդիսացան Կանադա և Ֆրանցիսկոս պապը: Պայմանագրով սկսվեց երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնման գործընթացը: Կուբան և Միացյալ Նահանգները համաձայնեցին իրականացնել քաղբանտարկյալների փոխանակում և ԱՄՆ սկսեց Հավանայում դեսպանատան կառուցումը[147][148][149][150][151]:

2015 թվականի ապրիլի 14-ին Սպիտակ տունը հայտարարեց, որ նախագահ Օբաման կհեռացնի Կուբան ահաբեկչությունը ֆինանսավորող պետությունների ցուցակից[152][153]: Կուբայի կառավարությունը ողջունեց բանակցությունների վերսկսումը[154]:

2015 թվականի հունիսին Կուբան և ԱՄՆ-ն համաձայնեցին վերաբացել իրենց դեսպանատները մայրաքաղաքներում 2015 թվականի հուլիսի 20-ին[155]:

Հանցագործություն և իրավապահ համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՎԱԶ-2107 մակնիշի ոստիկանության մեքենա Օլգինում:

Բոլոր իրավապահ մարմինները կենտրոնացած են Կուբայի ներքին գործերի նախարարության ենթակայության ներքո, որոնցից գլխավորը Հեղափոխական զինված ուժերն են: Կուբայի բնակիչները կարող են օգտվել ոստիկանության ծառայություններից` հավաքելով «106» իրենց հեռախոսներով[156]: Ոստիկանության ուժերը կոչվում են «Policía Nacional Revolucionaria» կամ PNR: Կուբայի կառավարությունը նաև ունի հատուկ գործակալություն, որը կոչվում է Ինտելիգենս Դիրեկտորատ, որը սերտ համագործակցում է ռուսական Անվտանգության դաշնային ծառայության հետ:

Զինված ուժեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2009 թվականին Կուբան զինված ուժերի վրա ծախսել է 91,8 միլիոն դոլար[157]: 1985 թվականին Կուբան իր ՀՆԱ-ի 10%-ը հատկացնում էր ռազմական ծախսերին[158]: Ամերիկյան ագրեսիայի դիմակայելու համար, ինչպիսին էր Խոզերի ծոցի գործողությունը, Կուբան կառուցեց Լատինական Ամերիկայի երկրորդ խոշորագույն զինված ուժերը, առաջինը Բրազիլիան է[159]:

1975 թվականից մինչև 1980-ականների վերջը ԽՍՀՄ ռազմական օգնությունները Կուբայում մեծացրեցին երկրի ռազմական հնարավորությունները: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Կուբան զգալի կրճատեց ռազմական անձնակազմը` 235.000-ից 1994 թվականի դրությամբ կրճատեց 60.000-ի 2003 թվականի դրությամբ[160]:

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կուբայի տնտեսություն
Կուբայի արտահանման ցուցանիշները 2009 թվականին

Կուբան պետական մակարդակով հետևում է սեցիալիստական սկզբունքների` կազմակերպելուն պետական վերահսկողությամբ պլանային տնտեսություն: Արտադրության մեծ մասի սեփականատերը պետությունն է և աշխատուժի մեծ մասը աշխատում է պետական համակարգում: Վերջին տարիներին կա մասնավոր հատվածում աշխատուժի աճի տենդենց: 2006 թվականին պետական հատվածում աշխատում էր աշխատուժի 78%-ը, իսկ մասնավոր հատվածում` 22%, համեմատության համար 1981 թվականին այս թվերը 91.8% և 8.2% էին[161]: Պետական ծախսումները կազմում են ՀՆԱ-ի 78,1%-ը[162]: Յուրաքանչյուր կազմակերպություն, որը ցանկանում է վարձել կուվացու, պարտավոր է վճարել Կուբայի կառավարությունը, որը իր հերթին վճարում է աշխատողին կուբական պեսոներով[163] Միջին ամսական աշխատավարձը 2013 թվականի հուլիսի դրությամբ կազմում էր 466 կուբական պեսո, որը հավասար է մոտ 19 ԱՄՆ դոլարի[164]:

Մարդիկ սպասում են իրենց հերթին Հավանայում լիբերտայի խանութի դիմաց

Կուբան ունի երկակի արժույթային համակարգ, աշխատավարձերը և գնանշումները կատարվում են կուբական պեսոյով (CUP), մինչդեռ զբոսաշրջային համակարգը աշխատում է Փոխարկելի պեսոյով (CUC), որը համահունչ է ԱՄՆ դոլարին[164]: Ամեն կուբայական տնտային տնտեսություն ունի սննդամթերք և հիմնական մթերք գնելու ամսական նորմա (Կուբայում անվանում են լիբրետա), որը կարող է գնել անվանական արժեքով[165]:

Մինչև 1959 թվականի Ֆիդել Կաստրոյի հեղափոխությունը Կուբան Լատինական Ամերիկայի ամենաառաջադեմ և հաջողակ երկրներից էր[166]: Կուբայի մայրաքաղաք Հավանան «փայլուն և զարգացող քաղաք էր»[166]: Կուբայի տնտեսությունը 20-րդ դարի առաջին կեսին զարգանում էր ԱՄՆ-ին շաքարավազի վաճառքով: Կուբան կիսագնդում 5-րդն էր մեկ շնչին ընկնող եկամտով, 3-րդը` կյանքի ապահովվածությամբ, 2-րդ մեկ շնչին ընկնով ավտոմեքենաների և հեռախոսների քանակով և առաջինը` մեկ շնչին ընկնող հեռուստացույցերով: Կուբայի գրագիտության աստիճանը 76% էր, ինչը չորրորդն էր Լատինական Ամերիկայում: Կուբան նաև աշխարհում 11-րդն էր մեկ շնչին ընկնող բժիշկների քանակով: Շատ մասնավոր բժշկական հաստատություններ և հիվանդանոցներ անվճար բուժ սպասարկում էին մատուցում աղքատներին: Կուբայում եկամտի բաշխումը շատ ավելի լավ էր կատարվում քան մնացած լատինամերիկյան հասարակություններում: Այնուամենայնիվ եկամտի բաշխումը ոչ հավասարաչափ էր իրականացվում քաղաքների և գյուղերի միջև և հատկապես սպիտակամորթների և սևամորթների միջև: Կուբացիները ապրում էին ծայրաղքատության մեջ գյուղական համայնքներում[166]: Համաձայն կուբացի պատմաբան Լուիս Պերեսի «Հավանան այն ժամանակ ներկայիս Լաս Վեգասն էր»[167]: 2016 թվականին Մայամի Հերալդը գրել է,- «... կուբացիների մոտ 27 տոկոսն ապրում էր ամսական մինչև $50 պայմաններում, 34 տոկոսը ստանում էր ամսական 50-ից 100 ԱՄՆ դոլար և 20 տոկոսը` 101-ից 200 ԱՄՆ դոլար: Տասներկու տոկոսը ստանում էին 201-ից 500 ԱՄՆ դոլար, 4 տոկոսը ավելի քան 500 ԱՄՆ դոլրա, ներառյալ 1,5 տոկոսը, որը ստանում էր 1.000 դոլարից ավելի»[168]:

Սիգարի արտադրություն Սանտիագո դե Կուբայում

Կուբայի հեղափոխությունից մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը, Կուբայի տնտեսությունը կախված էր Մոսկվայի կողմից տրամադրված սուբսիդիաներից Կուբայի արտահանման դիմաց: Սուբսիդիաների կորուստը բերեց Կուբայի տնտեսության խորը ճգնաժամի, որը Կուբայում անվանում են «Հատուկ ժամանակաշրջան»: Կուբան որոշակի սահմանափակ թվով գործողությունները իրականցանել, որպեսզի կարողանա բավարարել սննդամթերքի, առաջին անհրաժեշտության ապրանքների և ծառայությունների պահանջարկը: Այս քայլերի թվում էր որոշ մասնավոր ընկերություններին թույլատրումը առևտուր իրականացնել ԱՄՆ դոլարով և զբոսաշրջության խթանումը: Կուբայում ներդրվեցին ունիկալ քաղաքային ֆերմերային համակարգ, որը կոչվում է օրգանոպոնիկոս, որպեսզի լրացնեն ԽՍՀՄ-ից այլևս չներմուծվող սննդամթերքի բացը: ԱՄՆ կողմից կիրառված էմբարգոյից հետո Կուբան ազգայնականացրեց ԱՄՆ քաղաքացիների սեփականությունները, որը բնորոշվեց որպես մարդու իրավունքների խախտում: Էմբարգոն մեծ հարված հասցրեց Կուբայի տնտեսությանը: 2009 թվականի Կուբայի կառավարությունը էմբարգոյի վնասները հաշվում էր տարեկան 685 միլիոն ԱՄՆ դոլար[169]:

Կուբայի ղեկավարությունը որոշեց բարեփոխումներ մտցնել գյուղատնտեսական ոլորտում: 2008 թվականին Ռաուլ Կաստրոն սկսեց գյուղատնտեսական բարեփոխումները, որպեսզի բավարարի սննդի պահանջարկը, քանի որ սննդամթերքի 80%-ը ներմուծվում էր: Բարեփոխումների հիմնական նպատակն էր հողի արդյունավետության բարձրացումը[170]: Վենեսուելան օրական Կուբա է ներմուծում 110.000 բարել նաֆթ, փոխարենը Կուբան վճարում է գումարով և մոտ 44.000 կուբացու ծառայություններով, դրանց մեծ մասը բուժաշխատողներ են[171][172]:

Կուբացիները այժմ կարող են ունենալ փոքր բիզնեսներ տնտեսության որոշակի հատվածներում:

2005 թվականին Կուբայի արտահանումը կազմել է 2,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար, ինչով աշխարհում զբաղեցնում է 114-րդ տեղը և ներմուծումը` 6,9 միլիարդ դոլար, աշխարհում` 87 տեղը[173]: Արտահանման հիմնական գործընկերներն են Կանադան 17,7%, Չինաստանը 16,9%, Վենեսուելան 12,5%, Նիդերլանդները 9% և Իսպանիան 5,9% (2012)[174]: Կուբան հիմնականում արտահանում է շաքարավազ, նիկել, ձուկ, դեղորայք, ցիտրուսային մրգեր և կոֆե[174], ներմուծում է սննդամթերք, վառելիք, հագուստ և տեխնիկա: Կուբայի համախառն պարտքը կազմում էր 13 միլիարդ դոլար[175] կամ ՀՆԱ-ի 38%-ը[176]: Կուբային էր նախկինում պատկանում շաքարավազի համաշխարհային առաջարկի 35%-ը, սակայն ներկայումս այդ թիվը նվազել է մինչև 10% մի քանի տնտեսական և քաղաքական պատճառներով, ներառյալ շաքարավազի համաշխարհային գների նվազումը, ինչը Կուբային դուրս մղեց մրցակցային դաշտից[177]: 2008 թվականին հայտարարվեց աշխատավարձերի բարձրացման մասին, ինչը պետք է բարձրացինի աշխատանքի արտադրողականությունը[178]:

2010 թվականից կուբացիներին թույլատրվեց կառուցել սեփական տներ: Ըստ Ռաուլ Կաստրոյի նրանք կարող են առանց պետության թույլտվության բարելավռլ իրենց տները[179]: Փաստացի Կուբայում չկան անտուններ և կուբացիների 85%-ը ունի իր սեփական տունը և չի վճարում գույքահարկ կամ վարձակալության դիմաց: Հիպոթեքային վարկերի տոկոսները չեն կարող գերազմանցել տան տիրոջ եկամուտները 10%-ը[169][180]:

2011 թվականի օգոստոսի 2-ին The New York Times-ը հայտարարեց, որ Կուբան նախատեսում է օրինականացնել գույքի առք ու վաճառը մինչև տարեվերջ: Ըստ մասնագետների, այս բարեփոխումը տնտեսության համար ավելի շահութաբեր կլինի, քան Ռաուլ Կաստրոյի մյուս բարեփոխումները[181]: Այն կարող է կրճատել մոտ մեկ միլիոն պետական աշխատատեղ, կբարեփոխվի բյուրոկրատական համակարգը[182]: Այս բարեփոխումները շատերը անվանում են «Նոր կուբայական տնտեսություն»[183][184]: 2013 թվականի հոկտեմբերին Ռաուլ Կաստրոն ասաց, որ պատրասվում է միացնել երկու արժույթները, սակայն 2016 թվականի օգոստոսի դրությամբ արժույթները դեռևս միացված չէին:

2012 թվականի օգոստոսին «Կուբաէներգիա ընկերությունը» հայտարարեց Կուբայում արևային էներգիայի առաջին կայանի բացման մասին և մինչև 2013 թվականը նախատեսվում էր բացել ևս 10 կայան[185]:

Ռեսուրսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբայի բնական ռեսուրսներն են շաքարավազը, ծխախոտըմ ձուկը, ցիտրուսային մրգերը, կոֆեն, լոբին, բրինձը, կարտոֆիլը և գյուղատնտեսական կենդանիները[186]: Կուբայի նիկելի հանքավայրերում տարեկան արդյունահանվում է 71.000 տոննա նիկել, որը համաշխարհային արդյունահանման 4%-ն է[187]: 2013 թվականի դրությամբ Կուբայում նիկել պահուստները հաշվվում էին 5,5 միլիոն տոննա, ինչը կազմում է համաշխարհային պահուստների 7%-ը[187]: Կանադական Sherritt International ընկերությունը սպասարկում է խոշոր նիկել հանքավայր Մոայում: Կուբան նայև զտացված կոբալտի գլխավոր արդյունահանողներից է[188]:

2005 թվականին US Geological Survey ընկերությունը հետազոտեց Հյուսիսային Կուբայի ավազանը և հայտարարեց 4,6 միլիոնից 9,3 միլիոն բարել նավթի հնարավոր պաշարների մասին: 2006 թվականից Կուբան հետազոտում է տեղանքը հնարավոր պահուստների հայտնագործման նկատառումներով[189]:

Զբոսաշրջություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վարադերո լողափ

Զբոսաշրջությունը Կուբայում կազմակերպված է այնպես, որպեսզի հնարավորինս մկուսանա Կուբայի հասարակությունից, հաճախ այն անվանում են «էնկլավային զբոսաշրջություն» կամ «մեկուսացված զբոսաշրջություն»[190]: Օտարերկրյա այցելուների հետ կուբացիների շփումը 1992-ից 1997 թվականներին դե ֆակտո անօրինական էր[191]: Զբոսաշրջության զգալի աճ տեղի ունեցավ Հատուկ ժամանակաշրջանում, որը Կուբայի տնտեսության համար կարևոր դեր խաղաց ծանր տարիներին[192]:

Վերջին տասնամյակում Կուբան եռապատկեց իր մասնաբաժինը Կարիբյան ավազանի զբոսաշրջությունում, որը արդյունք էր զբոսաշրջության ոլորտում մեծ ներդրումների[193]: 2003 թվականին Կուբա է այցելել 1,9 միլիոն զբոսաշրջիկ, հիմնականում Կանադայից և Եվրոպական միությունից, իսկ հասույթը զբոսաշրջությունից կազմել է 2,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար[194]: 2011 թվականին երկիր են այցելել 2,688,000 զբոսաշրջիկ, ինչը Կարիբյան ավազանում երրորդ ցուցանիշն է (Դոմինիկյան հանրապետությունից և Պուերտո Ռիկոյից հետո)[195]:

Բժշկական զբոսաշրջություն հատվածը երկիր է բերում հազարավոր եվրոպացիների, լատինաամերիկացիների, կանադացիների և ամերիկացիների ամեն տարի:

Լայնորեն տարածված սեքս-տուրիզմը անկում է ապրում Կուբայի արդարադատության նախարարի ջանքերով[196]: Ըստ Կանադայի կառավարության ճամբորդության խորհրդատվական կայքի, Կուբան ակտիվորեն աշխատում է արգելել երեխաների սեքս տուրիզմը և մեծ թվով զբոսաշրջիկներ, ներառյալ կանադացիներ, կալանավորվել են 16-ից փոքր երեխաների նկատմամբ սեռական հարաբերություններ ունենալու համար: Դրա համար նախատեսված է ազատազրկում 7-ից 25 տարի[197]:

Շատ տուրիստական ենթակառուցվածքներ տուժեցին 2017 թվականի սեպտեմբերի 8-ին, որբ Իրմա փոթորիկը անցավ կղզիով: Փոթորիկից ամենաշատը տուժեց Կամագուեյ արշիպելագը կղզու հյուսիսային հատվածը, չնայած այստեղ չկային մեծ թվով զբոսաշրջային գոտիներ[198]:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբայի գլխավոր քարտեզը

Կուբան մի կղզիների արշիպելագ է, որը գտնվում է Կարիբյան ծովի հյուսիսում, որտեղ միանում են Մեքսիկական ծոցը և Ատլանտյան օվկիանոսը: Այն տեղակայված է 19° և 24°Հ լայնությունների ու 74° և 85°Ա երկարությունների միջև: Միացյալ Նահանգները գտնվում են 150 կմ հյուսիսում և հյուսիսարևմուտքում (ամենամոտ կետը Քի Ուեստ) և Բահամյան Կղզիները գտնվում են 21 կմ դեպի հյուսիս: Մեքսիկան գտնվում է 210 կմ հեռավորության վրա Յուկատանի նեղուցի երկայնքով դեպի արևմուտք (ամենամոտ կետը Կինտանա Ռոո նահանգի Կաբո Կատոչեն):

Հայիթին գտնվում է 77 կմ դեպի արևելք, Ճամայկան (140 կմ) և Կայմանյան կղզիները հարավում են: Կուբան գլխավոր կղզին է, շրջապատված չորս ավելի փոքր խբով կղզիներով: Կոլորադոս արշիպելագը գտնվում է հյուսիս-արևմտյան ափին, Սաբանա-Կամագուեյ արշիպելագը` հյուսային կենտրոնական ափին, Խարդինես դե լա Ռեյնան` հարավային կենտրոնական ափին և Կանարեոս արշիպելագը հարավ արևմտյան ափին:

Գլխավոր կղզու անվանումը Կուբա է, որի երկարությունը 1.250 կմ է, ներառում է երկրի տարածքի գլխավոր մասը և համարվում է Կարիբյան ավազանի խոշորագույն և աշխարհի մեծությամբ 17-րդ կղզին: Հիմնական կղզին հիմնականում հարթավայրային է` ներառելով Սիեռա Մաեստրա լեռները, որոնց բարձրագույն կիտը Տուրքինո պիկն է (1974 մետր):

Երկրորդ խոշորագույն կղզին Խուվենտուդ կղզին է (երիտասարդության կղզի) Կանարեոս արշիպելագում, 2200 կմ քառակուսի տարածում: Կուբայի ընդհանուր ցամաքակն տարածքը կազմում է 109.884 կմ քառակուսի, կամ 110.860 կմ քառակուսի ներառյալ ափամերձ և տարածքային ջրային շրջանները:

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վինյալես հովիտը

Կղզու հարավային մասի կլիման հյուսիսարևադարձային է, իսկ մնացած հատվածում` արևադարձային: Կլոր տարին հիմնականում փչում են հյուսիս-արևելյան քամիները: Ջերմաստիճանը միջինում համընկնում է Կարիբյան ավազանի միջին հետ, որը բերում է տաք ձմեռներ էկվատորից: Կուբայի կլիման ավելի տաք է քան Հոնգ Կոնգում, որը գտնվում է գրեթե նույն զուգահեռականում: Հիմնականում չոր եղանակներ լինում են նոյեմբերից ապրիլ ամիսներին, իսկ անձրևներ շատ տեղում են մայիսից հոկտեմբեր: Միջին ջերմաստիճանը հունվարին 21°C է, իսկ հուլիսին`27°C: Տաք ջերմաստիճանի պատճառով Կուբայում հաճախակի են լինում Մեքսիկական ծոցին բնորոշ փոթորիկներ: Փոթորիկների մեծ մասը լինում են սեպտեմբեր և հոկտեմբեր ամիսներին:

Իրմա փոթորիկը հասավ կղզի 2017 թվականի սեպտեմբերի 8-ին, որի քամու արագությունը հասնում էր 260 կիլոմետր ժամի[199], Կամագուեյ արշիպելագում: փոթորիկը հասար Սիեգո դե Ավիլա նահանգ կեսգիշերին և շարունակեց անցնել Կուբայով մյուս օրը[200]: Ամենամեծ վնասը փոթորիկը հասցրեց հիմնական կղզու հյուսիսային մասում, ինչի արդյունքում վնասվեցին տներ և գործարաններ, հյուսիսային ափի մեծ մասը հոսանքազրկվեց: Այդ ընթացքում մոտ մեկ միլիոն մարդ, ներառյալ զբոսաշրջիկներ տարհանվեցին[198]: Վարադերոյի հյուրանոցային գոտին նույնպես վնասվեց, սակայն կառավարությունը հավաստիացրեց, որ կվերականգնի այն մինչև հիմնական զբոսաշրջային ժամանակահատվածը[201]: Ըստ տարբեր աղբյուրների փոթորիկի հետևանքով մահացել է 10 մարդ, որից յոթը Հավանայում, հիմնականում շինությունների փլուզումից: Մայրաքաղաքի որոշ հատվածներում ջրհեղեղ էր[201]:

Ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կուբացիներ
Ռասաները Կուբայում (2012 մարդահամար)[202]
Ռասա
Սպիտակամորթներ
  
64.1 %
Մուլատներ, Մետիսներ, Սամբոներ կամ Պարդո
  
27.6 %
Սևամորթներ
  
9.3 %
Ասիացիներ
  
0.1 %
Լենինի անվան դպրոցի աշակերտներ

Համաձայն 2010 թվականի պաշտոնական մարդահամարի Կուբայի բնակչությունը 11.241.161, որից 5.628.996 տղամարդ և 5.612.165 կին[203]: Ծնելիության գործակիցը (9,88 ծնունդ 2006 թվականին)[204] նվազագույներից է Արևմտյան կիսագնդում: Չնայած երկրի բնակչությունը աճել է չորս միլիոնով 1961 թվականից հետո, այն սկսեց նվազել 2006 թվականին, քանի որ ցածր ծնելության գործակիցը ուղղորդվեց արտագաղթի հետ[205]:

Ծնելության մակարդակի անկումը ամենամեծն էր Արևեմտյան կիսագնդում[206], ինչին խթանեց աբորտների օրինականացումը Կուբայում: Կուբայում աբորտների գործակիցը կազմում է 58,6 1996 թվականին, մինչդեռ Կարիբյան ավազանում այն միջինը կազմում է 35, Լատինական Ամերիկայում` 27 և Եվրոպայում` 48: Բացի այդ լայնորեն օգտագործվում է բեղմնականխումը: Ըստ հաշվարկների իգական սեռի 79%-ը օգտվում է բեղմնականխումից[207]:

Էթնիկ խմբեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբայի բնակչությունը ունի բազմազան էթնիկ կազմ, ինչը հետևանք է բարդ գաղութական անցյալի: Ամուսնությունները տարբեր էթնիկ խմբերի միջև տարածված է, ինչի արդյունքում առաջացել են բազմաթիվ ռասայական կազմեր: Ըստ Մայամիի համալսարանի հետազորտությունների, կուբացիների 62%-ը սևամորթ են[208], մինչդեռ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն 65.05%-ը սպիտակամորթ են:

Իրականում Կուբայում աֆրոկուբացիների հստակ թիվը որոշելը շատ բարդ է և վիճելի, այն տատանվում է 34-ից 62 տոկոս[209]:

2014 թվականի ուսումնասիրությունների համաձայն կուբացիների 72%-ը ունեն եվրոպական արմատներ, 20%-ը` աֆրիկյան և 8%-ը բնիկ ամերիկյան[210]:

Ասիացիները կազմում են Կուբայի բնակչության 1%-ը, որոնց մեծ մասը չինական արմատներ ունի[211][212]: Նրանց մեծ մասը աշխատուժի տեսքով բերվել են իսպանացի և ամերիկացի կոնկեսկադորների կողմից 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին[213]: Ներկայումս չինացու արմատներով կուբացիների թիվը հաշվվում է 114.240[214]:

Աֆրոկուբացիների նախնին եղել է հիմնականում Յորուբա ժողովուրդը, որը Բանտու ժողովրդի մասնիկն է Կոնգոյի իջվածքից, բացի այդ Կարաբալի ժողովուրդը և Արարա ժողովուրդը Դահոմեայից[215]:

Ներգաղթ և արտագաղթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներգաղթը և արտագաղթը մեծ դեր են խաղացել Կուբայի ժողովրդագրության մեջ: 18-րդ դարից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը մեծ թվով կանարիացիներ, կատալոնացիներ, անդալուսացիներ, գալիսիացիներ և այլ իսպանական ժողովուրներ ներգաղթեցին Կուբա: Միայն 1899-1930 թվականներին մոտ մեկ միլիոն իսպանացի մուտք գործեց երկիր, չնայած շատերը անմիջապես վերադարձան Իսպանիա[216]: Մյուս ներգաղթյալների թվեին են պատկանում ֆրանսիացիները[217], պորտուգալացիները, իտալացիները, ռուսները, հոլանդացիները, հույները, բրիտանացիները և իռլանդացիները, ինչպես նաև ԱՄՆ քաղաքացիները, որոնք ժամանել էին Կուբա 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին:

Նախահեղափոխական Կուբան բնութագրվում էր արտագաղթի մեծ մակարդակով, որը ուներ մեծ և ազդեցիկ սփյուռք: 1959 թվականի հունվարից հետո երեք տասնամյակի ընթացքում ավելի քան մեկ միլիոն կուբացի, բոլոր սոցիալական խմբերից, որը կազմում էր բնակչության 10%-ը, արտագաղթեց ԱՄՆ[218][219][220][221][222]: Կուբան ունի մեծ սփյուռք նաև Իսպանիայում, Միացյալ Թագավորությունում, Կանադայում, Մեքսիկայում և Շվեդիայում: Երկիրը հիմնականում լքում էին ծովով, փոքր նավակներով և անկայուն նավերով: 1994 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Կուբայի և Միացյալ Նահանգների կառավարությունները համաձայնեցին, որ ԱՄՆ-ն տարեկան կտրամադրի 20.000 վիզա, փոխարենը Կուբայի կառավարությունը պետք է արգելի փոքր նավակներով վտանգավոր ճամփորդությունները դեպի ԱՄՆ[223]:

Կրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2010 թվականին Pew Forum-ը տվյալներ հրապարակեց, համաձայն որի Կուբայի բնակչության 65%-ը քրիստոնիա է (60%-ը Կաթոլիկ կամ մոտ 6,9 միլիոն մարդ 2016 թվականի դրությամբ, 5%-ը բողոքական կամ մոտ 575.000 մարդ 2016 թվականի դրությամբ), 23%-ը` առանց կրոնի, 17%-ը դավանում է ազգային կրոնի (ինչպիսին է սանտերիան) և մնացած 0,4%-ը դավանում է այլ կորնների[224]:

Կուբան պաշտոնապես աշխարհիկ պետություն է: Կրոնական ազատությունը հաստատվել է 1980-ական թվականներին[225], իսկ 1992 թվականի սահմանադրությամբ երկիրը բնորոշվում է որպես աթեիստական[226]:

Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցին ամենամեծ կրոնն է, որի հիմքերը գալիս են Իսպանիայի գաղութականացումից: Չնայած 2006 թվականին բնակչության կեսից քիչն է իրեն համարում կաթոլիկ, այն մնաում է երկրի առաջատար կրոնը[227]: Հովհաննես Պողոս II և Բենեդիկտոս XVI պապերը ժամանել են Կուբա համապատասխանաբար 1998 և 2011 թվականներին, Ֆրանցիսկոս պապը ժամանել է Կուբա 2015 թվականի սեպտեմբերին[228][229]: Ամեն պապի ժամանումից առաջ Կուբայի կառավարությունը ազատ էր արձակում որոշակի բանտարկյալների, որպես մարդասիրական հյուրընկալություն[230][231]:

1990-ականներին աղանդավորական շարժումների վերականգնումը պետության կողմից բերեց Հոգեգալստականների զարգացումը: Որոշ խմբեր ունեին ավելի քան 100.000 անդամ: Այնուամենայնիվ Ավետարանչական բողոքականները, որոնք գտնվում էին Կուբայի եկեղեցիական խորհրդի հովանու ներքո, մնացին շատ հզոր[232]:


Կուբայում կան նաև փոքր հրեական (500 հրեա 2012 թվականին), մուսուլմանական և Բահաի կրոնի համայնքներ[233]:

Լեզուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբայի պաշտոնական լեզուն իսպաներենն է և Կուբացիների լայն մեծամասնությունը խոսում է այդ լեզվով: Իպսաներենը որպես խոսակցական Կուբայում հայտնի է կուբայական իսպաներեն և հանդիսանում է Կարիբյան իսպաներենի ճյուղ: Լուսումի լեզուն, որը Արևմտյան աֆրիկյան Յորուբա լեզվի ենթաճյուղն է, օգտագործվում է որպես եկեղեցական լեզու Սանտերիայի հետևորդների համար[234] և համարվում է միակ երկրորդ լեզուն[235]: Հայիթյան կրեոլյան լեզուն երկրորդ ամենաշատ խոսվող լեզուն է Կուբայում, որով խոսում են հայիթցի ներգաղթյալները և նրանց սերունդները[236]: Ներգաղթյալների մեծ հատված նաև խոսում է գալիսերեն և կորսիկերեն[237]:

Խոշորագույն քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեդիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հավանայում անվճար հանրային WiFi-ից օգտվողները

Մեդիան Կուբայում առկա է մի քանի տեսակով` հեռուստատեսություն, ռադիո, լրագիր և ինտերնետ: Կուբայում մեդիա դաշտը վերջին հինգ տասնամյակում խստորեն վերահսկվում է կառավարության կողմից: Կառավարությունը վերահսկում է նորությունները, տեղեկատվությունները և դրանց տարածումը: Լրագրողները պետք է գործեն ըստ օրենքի, որը արգելում է հակակառավարական քարոզչությունը և պաշտոնյաների վարկաբեկումը, խախտողները կարող են ազատազրկվել մինչև երեք տարի: Մասնավոր սեփականությամբ լրատվամիջոցները արգելված են, և կառավարությանն են պատկանում բոլոր տեսակի խոշոր լրատվամիջոցները[238]:

Լրագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբայում գործում են մի քանի տասնյակ առցանց տարածքային լրագրեր: Միակ ազգային օրաթերթը Granma-ն է, որը հանդիսանում է Կուբայի կոմունիստական կուսակցության օրաթերթը: Շաբաթական տարբերակը կոչվում է Granma International, հրատարակվում է անգլերենով, իսպաներենով, ֆրանսերենով, պորտուգալերենով, թուրքերենով և գերմաներենով, ունի առցանց տարբերակ:

Համացանց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբան ունի ամենացածր համացանցային շրջանառության գործակիցներից մեկը Արևմտյան կիսագնդում: Կուբայում համացանցը բնորոշվում է ցածր քանակությամբ օգտատերերով, սահմանափակ դիտողականությամբ և բարձր արժողությամբ: Համացանցը Կուբայում չի զարգացել 1996 թվականի հիմնադրումից ի վեր մի քանի պատճառով.

  • տնտեսական պատճառներով, քանի որ փլուզվել էր ԽՍՀՄ-ը
  • ԱՄՆ էմբարգոն թույլ չի տալիս օգտվել ավելի էժան սնուցման ճանապարհներից
  • կառավարությունը վախենում է, որ համացանցը կարող է միջոց հանդիսանալ հետագա հեղափոխությունների համար[239]:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեդիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լույս է տեսնում շուրջ 50 պարբերական, այդ թվում՝ 9 օրաթերթ։ Հավանայում հրատարակվում են ԿԿԿ ԿԿ օրգան «Գրան- մա» («Granma», 1965 թվականից) և Երիտասարդ կուսակցականների միության օրգան «խուվենտուդ րեբելդե» («Juventud Rebelde», 1965 թվականից) օրաթերթերը։ 7 գավառական օրաթերթերից խոշորներն են՝ «Ադելանտեն» («Adelante», 1959 թվականից), «Վանգուարդիան» («Vanguardia», 1962 թվականից), «Միերա Մաեստրան» («Sierra Maestra», 1959 թվականից)։ Կարևոր են նաև Կուբայի զինված ուժերի օրգան «Վերդե Օլիվո» («Verde Olivo», 1959 թվականից), «Բոհեմիա» («Bohemia», 1908) հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթերը, «Կուբա» («Cuba», 1962 թվականից, Հավանայում՝ իսպաներեն, Մոսկվայում՝ ռուսերեն) ամսագիրը։ Հավանայում է գտնը- վում Պրենսա Լատինա (հիմնական 1959 թվականին) Լատինա-ամերիկյան ինֆորմացիոն գործակալությունը։ Ռադիոհաղորդումներն սկսվել են 1914 թվականին, հեռուստատեսային հաղորդումները՝ 1950 թվականին։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչկոլումբոսյան շրշանի հնդկացիների գրականությունը չի պահպանվել։ ժամանակակից գրականությունը իսպաներեն է։ Մեգ հասած ստեղծագործություններից հնագույնը Մ. Բալբոայի «Համբերանքի հայելին» (1608) պոեմն է։ 18-րդ դարի վերջերին Հավանայի հայրենասիրական ընկերության (1793) շուրջը համախմբված գրողները (Բ. Պ. Ֆերրեր, 1772-1851, Մ. դե Մեկեյրաի Արանգո, 1760-1846 և ուրիշներ) Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության և Հյուսիսային Ամերիկայում անկախության համար մղվող պատերազմի ազդեցության աակ, քարոզել են լուսավորական գաղափարներ։ 17-18-րդ դարերում զարգացել է նաև կրեոլական և նեգրական պոեզիան։ 19-րդ դարի սկզբին գրականության մեշ կարեոր դեր է խաղացել հեղափոխական լուսավորիչ Ֆ. Վարելա-ի Մորալեսը (1788-1853)։ Ի. Մ. էրեդիայի (1803-1839) քնարերգության մեշ հայրենասիրական կլասիցիզմը զուգակցվել է ռոմանտիզմի հետ, որի ձևավորմանը նպաստել է Դ. Դելմոնտեի Ապոնտեի (1804-1853) գործունեությունը։ Նրա խմբակում միավորվել են Գ. դե Լա Կ. Վալդեսը (1809-1844), Խ, Ֆ. Մանսանոն (1797-1854 կամ 1857), Խ. Ս. Միլանեսը (1814-1863) և ուրիշներ։ Մինչև 19-րդ դարի վերջը իշխել է ռոմանտիզմը։ Նրա խորքում ծնունդ է առել կենցաղագրական գրականությունը (Մ. Վիլյավերդե, 1812-1894), որով սկզբնավորվել է ռեալիզմը (Ռ. Մեսա, 1861-1911, Ն. էրեդիա, 1852-1901)։ 19-րդ դարի կեսերին Խ. դել Կասալի (1863-1893) հոռետեսական բանաստեղծությունները սկիզբ դրեցին մոդեռնիզմին։ Հակաիսպանական պատերազմի (1895-1898) ազդեցության տակ երևան եկավ քաղաքացիական քնարերգությունը (Բ. Բիռնե, 1861-1936, Ֆ. Ի». Պիչարդո, 1873-1941, Խ. Մ. Պովեդա, 1888-1926 և ուրիշներ)։ 1920-ական թվականներին, դասակարգային պայքարի լարված պայ¬ մաններում բանաստեղծներ Ա. Ակոստան (ծնված 1886 թվականին), Ֆ. Պիչարդո Մոյան (1892-1957) հանդես եկան ԱՄՆ-ի ճնշման դեմ։ Մոցիալական մոտիվները բնորոշ են Ռ. Պեդրոսոյի (ծնված 1896 թվականին), Մ. Նավարրո Լունայի (1894-1966), Ա. Ի. Աուխիերի (ծնված 1910 թվականին), Պ. դե լա Տորիենցե Բրաուի (1901-1936), Լ. Ֆ. Ռոդրիգեսի (1888-1947), Լ. Մարերոյի (ծնված 1911 թվականին) և ուրիշների համար։ 1930-ական թվականների քնարական բանաստեղծություններով հանդես եկան է. Ֆլորիտը (ծնված 1903) և Ի. Բուեսան (ծնված 1910 թվականին)։ 1920-ական թվականների վերջերին Մ. Տալիետը (ծնված 1893 թվականին) և Ռ. Գիրաոն (1908-1949) սկզբնավորեցին աֆրիկա-կուբայական պոեզիան, որի հետ կապված է նաև Կուբայի խոշորագույն բանաստեղծ Ն. Գիլիենի (ծնված 1902 թվականին) վաղ շրջանի ստեղծագործությունը։ ժամանակակից լատինա-ամերիկյան գրականության պատմության մեշ նշանակալից տեղ են գրավում Ա. Կարպենտիերի ստեղծագործությունները։ Հեղափոխության հաղթանակը (1959) լայն հնարավորություններ ստեղծեց ժողովրդական գրականության զարգացման համար։ Գրողների մեծ մասը միավորվեց գրողների և նկարիչների միության (1961) մեջ։ Զգալի է Ն. Գիլիենի, Ֆ. Խամիսի (ծնված 1939), Ռ. Ֆեռնանդես Ռետամարայի (ծնված 1930 թվականին), Ա. Ալվարես Բարագանիոյի (1932-1962), Է. Դիեգոյի (ծնված 1920 թվականին) մասնակցությունը ստեղծագործական ուժերի համախմբման և նոր, սոցիալիստական արվեստի ստեղծման գործում։ Կուբայի ապրած սոցիալական ցնցումները և նոր կյանքի կառուցումն են պատկերում Խ. Պուիգ Մոլերի (ծնված 1916 թվականին), Մ. Կոֆինիոյի, Խ. Տրավիեսոյի, Մ. Կինոնեսի, է. Միրուլեսի ստեղծագործությունները։ Դրամաներով հանդես են գալիս Վ. Պինիերան, Տրիանան և ուրիշներ։

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբայի հնդկացիները կառուցել են հիմնակմախքային հյուղեր («բոիո»), մթերքների համար ցցաշեն հարթակներ («բարբակոա»)։16-րդ դարում կազմավորվել են Հավանա, Մանտյագո դե Կուբա, Տրինիդադ և այլ քաղաքներ՝ հզոր ամրություններով, փողոցների ուղղանկյուն ցանցով, կենտրոնական հրապարակում՝ եկեղեցով և ռատուշայով։ Իսպանական և մեքսիկական բարոկկոյի ազդեցությամբ ստեղծվել են քարե բնակելի տան (1-2-հարկանի, ներքին բակով, սպիտակեցված և գունազարդված պատերով, պատշգամբներին պատուհանների փայտե վանդակորմերով) և եկեղեցու (միանավ, ուղղանկյուն աշտարակով, թաղածածկ կամ «արտեսոնադո» առաստաղով) տիպերը։ 18-րդ դարի կառույցների բարոկկո կամ կլասիցիզմի ոճով մշակված ճակատները զարդարվել են սյուներով, կամարներով, գունավոր վիտրաժներով։ 18-րդ դարի վերջին, 19-րդ դարի սկզբին ստեղծվել են Հավանա, Տրինիդադ քաղաքների գլխավոր հրապարակների ճարտարապետական անսամբլները։ 20-րդ դարի սկզբից Հավանայում կառուցվել են բազմահարկ, էկլեկտիկ և «մոդեռն», իսկ 1920-1930-ական թվականների եվրոպական և ամերիկյան ժամանակակից ճարտարապետություն (ճարտարապետն է. Ռոդրիգես Կաստելս) ոճերով շենքեր։ 1940-1950-ական թվականներին կառուցվել են ֆունկցիոնալիզմի ոճով շենքեր (ճարտարապետ Ա. Կինտանա, Ա. Ռոդրիգես Պիչարդո, Ա. Կապաբլանկա)։ 1959 թվականի հեղափոխությունից հետո շինարարությունը լայն թափ է ստացել, կառուցվել են բարեկարգ միկրոշրջաններ՝ 1-2 մինչև 11-12-հարկանի երկաթբետոնե բնակելի տներով, դպրոցներով, մանկապարտեզներով, մշակույթի կենտրոններով, մարզահրապարակներով։ Հավանայում ստեղծվել է Հավանա դել էստե բնակելի խոշոր զանգվածը, Սանաա-Կլարայում, Մանտյագո դե Կուբայում, Կամագուեյում՝ բնակելի շրշաններ։ Կառուցվել են արդյունաբերական, հասարակական, հիվանդանոցային, ուսումնական շենքեր, սպորտային, գյուղատնտ. կոոպերատիվների («Կամիլիո Միենֆուեգոս», «Լոս Պինոս» ) համալիրներ, հանգստի գոտիներ։ 1960-1970-ական թվականների սահմանագծում ճարտարապետության մեշ (ճարտարապետներ Ռ. Մ. Ֆրանկո, Ֆ. Մալինաս, Ռ. Պոռո) աճել է քաղաքային շինարարության ինդուստրացումն ու տիպայնացումը, լայնորեն կիրառվում են հավաքովի երկաթբետոնե կոնստրուկցիաներ։ Գործարանային թողարկման խոշորապանել տների տիպերն ստեղծվում են ըստ Կուբայի քաղաքների կլիմայական և ճարտարապետական յուրահատկությունների։

Կերպարվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկացիների հին արվեստի հուշարձաններից են քարանձավային որմնանկարները, խեցեղեն անոթներն ու արձանիկները, քարե ու փայտե կուռքերը («սեմի»)։ 18-19-րդ դարերի սահմանագծում իսպանականի ազդեցությամբ ձևավորվել է կուբայական փորագրությունը (Ֆ. Բաես) և գեղանկարչությունը (Խ. Ն. դե Լա էսկալերայի կրոնական պատկերները, Վ. Էսկոբարի ռեալիստական դիմանկարները, 1818 թվականին Հավանայում կազմակերպված Ման Ալեխանդրո գեղարվեստի ակադեմիայի հիմնադիր Խ. Բ. Վերմայի կլասիցիստական պատմական նկարները)։ 19-րդ դարի 1-ին կեսին հանդես են եկել «կենցաղագիրները» («կոստումբրիստները»)՝ ժողովրդական կյանքի բնորոշ պատկերների հեղինակներ Վ. Պ. դե Լանդալուսեն, Ֆ. Միահլեն, բնանկարիչներ Հ. Գառներայը և է. Լապլանտեն։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին գերիշխել են ակադեմիական և ռոմանտիկական ավանդույթները՝ բնանկարչության մեշ (Ֆ. Միսներոս, Վ. Մանս Կարտա) և պատմական երփնագրերում (Մ. Մելերո)։ Իսպանական լծից երկրի ազատագրումից հետո զարգացել են հայրենասիրական պատմանկարչությունն ու մարտանկարչությունը (Ա. Մենոկալ), ռեալիստական ժանրային գեղանկարչությունը (Լ. Ռոմանյաչ, Ռ. Լոյ) և քանդակագործությունը (Խ. Ի. Միկրե, Թ. Ռամոս Բլանկո, Է. Բետանկուր)։ 1920-ական թվականների նշանավոր գեղանկարիչներ Վ. Մանուելը, Ա. Գատտորնոն, Է. Ավելան, Ի. Արչեն, Կ. էնրիկեսը, Ֆ. Պոնսե դե Լեոնը կրել են ֆովիզմի, նեոկլասիցիզմի կամ պրիմիտիվիզմի ազդեցությունը։ 1930-ական թվականների կեսերին Ա. Պելաեսը, Մարիանոն (Մարիանո Ռոդրիգես), Ռ. Պորտոկառերոն, Մ. Կառենիոն, Կ. Բերմուդեսը խճանկարներում, որմնանկարներում և հաստոցային երփնագրերում, Դ. Ռավենետը՝ քանդակներում կիրառել են և՛ ազգային ավանդույթները, և՝ մեքսիկական ու եվրոպական մոնումենտալ արվեստի փորձը։ 1940-1950-ական թվականներին տարածում է գտել աբստրակցիոնիզմը (Վ. Լամ)։ 1959 թվականից հետո հաջողությամբ զարգանում է Կուբայիի հեղափոխական գրաֆիկան (Կ. Գոնսալեսի, Ռ. Կինտանայի, Ա. Պոսսեի, Մարիանոյի, Պորտոկառերոյի պլակատներն ու էստամպները)։ Հեղափոխության թեմաներով գործեր են ստեղծել նաև գեղանկարիչներ Մ. Կաբրերա Մորենոն, Օ. Ցանեսը, Ա. Բենիտեսը։ Արվեստագետներն ընդգրկված են Կուբայի գրողների և նկարիչների միության (հիմնական 1961 թվականին) մեջ։

Երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կուբայական ժողովրդական երաժշտությունը ձևավորվել է եվրոպական, առաջին հերթին՝ իսպանական ու աֆրիկական երաժշտության հիման վրա (հնդկացիների երաժշտությունը չի պահպանվել)։ Այդ երաժշտական մշակույթների երկարատև փոխազդեցությամբ ստեղծվել է աֆրիկակուբայական երաժշտությունը, որտեղ իսպանական երաժշտության ռիթմերը և մեղեդիները միաձուլվել են նեգրերի կատարողական արվեստի հնագույն ավանդույթներին։ Աֆրիկա-կուբայական երաժշտության հնագույն երգային-պարային ձևերն են սոնը, գուարաչան, կոնգան, ավելի ուշ՝ դանսոնը, ռումբան։ Տարածված է նաև կրեոլյան (գյուղացիների միջավայրում, հիմնական ձևերը՝ պունտո, գուախիրա, կրիոլիյա) և նեգրական երաժշտությունը։ 16-18-րդ դարերի պրոֆեսիոնալ երաժշտական մշակույթի զարգացման կենտրոններն էին եկեղեցական երգեցողության դպրոցները։ Եկեղեցական երա-ժշտությունը ծաղկել է 18-րդ դարի 2-րդ կեսին։ 18-րդ դարի վերջին Հավանայում կառուցվել է «Կոլիսեո» թատրոնը (1776, 1803 թվականից կոչվել է «Պրինսիպսղ»), որտեղ բեմադրվել են եվրոպական օպերաներ, հետագայում՝ Կուբայի կոմպոզիտորների տոնադիլիաներ։ 1816 թվականին հիմնադրվել է «Սանտա Սեսիլիա» երաժշտական ակադեմիան։ 19-րդ դարի սկզբին ձևավորվել է կուբայական օպերաբուֆը՝ կապված ժողովրդական երաժշտական ժանրերի և ազգային թեմատիկայի հետ (ներկայացուցիչները՝ Ֆ. Կովառուբիաս, Ա. Մեդինա, Ռ. Կաբրերա, Խ. Անկերման և ուրիշներ)։ 19-րդ դարի կեսին Մ. Սամուել Ռոբրեդոն, ապա Ի. Սերվանտես Կավա- նագը ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի հիմքը դրեցին։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսի կոմպոզիտորներից են՝ Ն. Ռուիսի էսպադերոն, Լ. Ֆուենտեսը, Խ. Մ. Ւփմենեսը։ 1898 թվականին բեմադրվել է ազգային սյուժե ունեցող առաջին օպերան (է. Սանչես դե Ֆուենտեսի «Ցումուրի»)։ 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին Հավանայի կոնսերվատորիայի (հիմնադրում՝ 1885) և սիմֆոնիկ նվագախմբի (հիմնադրում՝ 1908, ղեկավար Գ. Թոմաս) գործունեությամբ երաժշտական կյանքն ակտիվացել է։ 1920-1930-ական թվականների պրոֆեսիոնալ երաժշտական արվեստում ձևավորվել է աֆրիկա-կուբայական ուղղությունը (ղեկավարներ՝ Ա. Ռոլդան, Ա. Կատուռլա)։ 1930-ական թվականներին նշանակալից դեր է կատարել կոմպոզիտոր, մանկավարժ և երաժշտական-հասարակական գործիչ Ի. Արդևոլը։ 1959 թվականի հեղափոխության հաղթանակից հետո վերակառուցվել են հին կոլեկտիվները, ստեղծվել նորերը, այդ թվում՝ ազգային սիմֆոնիկ նվագախումբը (կից կամերային նվագախմբով և լարային կվարտետով), Ա. Ռոլդանի անվ. կվարտետը (Հավանա), նվագախմբեր գավառային քաղաքներում։ Ազգային թատրոնի շենքում հանդես են գալիս ֆոլկլորային անսամբլներ, օպերային և բալետային արտասահմանյան խմբեր։ 1960-1970-ական թվականների կոմպոզիտորների երկերում գերիշխում է որոնումների, փորձարարության միտումը։ Զարգանում է մասսայական երգի ժանրը (Կ. Պուեբլա, է. Սաբորիտ, Գ. Կաստելիանոս և ուրիշներ)։ Նշանավոր երաժիշտներից են կոմպոզիտոր Ա. Դ. Կարտայան (հեղափոխական «Հուլիսի 26-ի հիմնի» տեքստի և երաժշտության հեղինակը), դիրիժորներ է. Գոնսալես Մանտիչին, Մ. Դուչեսնե Կուսանը, դաշնակահարներ Ա. Տիելեսը, Խ. Գ. Լաբրանիան, Ս. Ռոդրիգես Կարդինասը, ջութակահար է. Տիելեսը, կոնտրաբասահար Օ. Ուրֆեն, երգիչներ Ռ. Կալսադիլիան, Ի. Բուրգետը։

Բալետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազգային բալետը զարգացել է 1930-ական թվականներին, երբ Հավանայում ստեղծվել է բալետի առաջին դպրոցը։ Այնտեղ են սովորել կուբայական բալետի ապագա հիմնադիրներ Ա. և Ֆ. Ալոնսոները, ինչպես և Ա. Մարտինեսը (ամուսնու ազգանունով՝ Ալոնսո)։ 1948 թվականին նա կազմակերպել է «Ալիսիա Ալոնսոյի բալետ» թատերախումբը (1954 թվականից՝ Կուբայի ազգային բալետ, 1960, 1965, 1972 թվականներին հյուրախաղերով այցելել է ՍՍՀՄ), 1950 թվականին՝ դպրոց։ Կուբայիի բալետային արվեստը կրում է ամերիկյան «մոդեռն» պարի ազդեցությունը։ 1959 թվականներին ստեղծվել է ժամանակակից պարի ազգային անսամբլ (1969, 1972 թվականներին հյուրախաղերով այցելել է ՄՍՀՍ)։

Թատրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնուց Կուբայում գոյություն են ունեցել հնդկացիների թատերայնացված ներկայացումներ («արեիտո»)։ Իսպանական գաղութատիրությունից հետո (16-րդ դար) Հավանայի մասնավոր տներում բեմադրվել են իսպանական պիեսներ։ 17-րդ դարից ներկայացումներ են կազմակերպվել նաև գավառներում։ Ազգային թատրոնի հիմնադիրն է դերասան և դրամատուրգ, երգ-երաժշտությամբ պիեսների՝ «սայնետե»-ների հեղինակ Ֆ. Կովառուբյասը (19-րդ դարի սկիզբ)։ 1838 թվականին Հավանայում բացվել է «Տակոն» թատրոնը (3 հազար տեղով), ուր բեմադրվել են դրամատիկական, ինչպես և օպերային ու բալետային՝ ներկայացումներ։ Թատրոններ են ստեղծվել Սանտյագոյում, Կամագուեյում և այլ քաղաքներում։ Սակայն ազգային թատերարվեստը անկում է ապրել, հիմնականում հանդես են եկել իսպանական խմբերը։ 1910 թվականից աշխուժացել է ազգային թատերարվեստի ձևավորման ընթացքը, ստեղծվել է թատերական ընկերություն, հրատարակվել են թատերական ամսագրեր, կազմակերպվել նոր թատերախմբեր, այդ թվում՝ «Կուեվա» թատրոնը (1936, Հավանա)։ Դերասաններ և ռեժիսորներ կրթելու համար 1941 թվականին, Հավանայում հիմնադրվել է Դրամատիկական արվեստի ակադեմիա, իսկ համալսարանին կից՝ թատերական դպրոց։ 1940-1950-ական թվականներին կուբացի հեղինակներ Պ. Ալֆոնսոն, Կ. Ֆելիպեն, Ռ. Ֆեռերան և ուրիշներ գրել են նշանակալից թեմաներով պիեսներ, սակայն ազգային թատրոնի և դրամատուրգիայի զարգացումը իշխանությունները չեն քաջալերել։ Ազգային դեմոկրատական թատերարվեստը սկսել է զարգանալ հեղափոխությունից հետո (1959)։ 1961 թվականից կազմակերպվում են բանվորա-գյուղացիական թատրոնների, լատինա-ամերիկյան թատրոնների փառատոներ։ Հավանայում ստեղծվել են նոր թատրոններ՝ Ազգային (1959 թվականից), Փորձարարական (հիմնական 1961), Ազգային տիկնիկային (հիմնական 1963), Թատրոնի տունը (հիմնական 1964), Մանուկների և պատանիների ազգային միավորումը (հիմնական 1966)։ Թատերական գործիչներից են Վ. Ռևուելտան, Մ. Ասևեդոն, Ռ. Ռևուելտան, Ռ. Բլանկոն, Ն. Դոռը։

Կինո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1897 թվականից նկարահանվել են փաստավավերագրական ֆիլմեր։ Կինոարվեստի զարգացումն սկսվել է 1959 թվականից Հավանայում ստեղծվել է Կուբայի կինոարվեստի և կինոարդյունաբերության ինստ. (կինոարտադրության, կադրերի պատրաստման, կինոպրոկատի կենտրոն)։ Կինոնկարներից են՝ «Պատմվածքներ հեղափոխության մասին» (1961), «Բյուրոկրատի մահը» (1966, երկուսն էլ՝ ռեժ. Տ. Ալեա), «Երիտասարդ ապստամբը» (1962, ռեժիսիոր Ի. Էսպինոսա), «Լյուսիա» (1970, ռեժիսիոր Ու. Մոլաս) ևն։ Համատեղ ֆիլմեր են թողարկվում ՍՍՀՄ-ի («Ես Կուբան եմ», ռեժիսիոր Մ. Կալատոզով), Ֆրանսիայի, Չեխոսլովակիայի հետ։ Զարգացած է վավերագրական և մուլտիպլիկացիոն կինոն։ 1972 թվականին Կուբան թողարկել է 4 գեղարվեստական, շուրջ 40 վավերագրական կինոնկար։ Գործում է (1972) 450-ից ավելի կինոթատրոն։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Cuba profile: Facts»։ BBC News։ Վերցված է March 26, 2013 
  2. Allaire, p. 678
  3. «Remarks of Senator John F. Kennedy at Democratic Dinner, Cincinnati, Ohio»։ John F. Kennedy Presidential Library & Museum – Jfklibrary.org։ October 6, 1960։ Վերցված է February 14, 2017 
  4. «Fidel Castro»։ Encyclopædia Britannica։ 26 June 2017։ «Castro created a one-party government to exercise dictatorial control over all aspects of Cuba's political, economic, and cultural life. All political dissent and opposition were ruthlessly suppressed» 
  5. 5,0 5,1 Fernández, Gonzalo (2009). Cuba's Primer – Castro's Earring Economy. ISBN 9780557065738. «The number of individuals who have been jailed or deprived of their freedom in labor camps over the 50 years of Castro's dictatorship is estimated at around 200,000» 
  6. «Fidel Castro – Cuba's hero and dictator»։ Deutsche Welle։ 26 November 2016 
  7. Rangel, Carlos (1977). The Latin Americans: Their Love-Hate Relationship with the United States. New York: Harcourt Brace Jovanovich. էջեր 3–5. ISBN 978-0-15-148795-0.  Skidmore, Thomas E.; Peter H. Smith (2005). Modern Latin America (6 տպ.). Oxford and New York: Oxford University Press. էջեր 1–10. ISBN 978-0-19-517013-9. 
  8. «Human Development Report 2015 – "Rethinking Work for Human Development"»։ HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme 
  9. «Cuba – Cultural institutions | history – geography»։ Encyclopedia Britannica (անգլերեն)։ էջ 11։ Վերցված է 18 August 2017 
  10. The Dictionary of the Taino Language (plate 8) Alfred CarradaԿաղապար:Unreliable source?
  11. Dictionary – Taino indigenous peoples of the Caribbean Dictionary -- Archived April 30, 2008, at the Wayback Machine.Կաղապար:Unreliable source?
  12. Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lissabon 1988. English: The Portuguese Columbus: secret agent of King John II, Palgrave Macmillan, 0-333-56315-8
  13. da Silva, Manuel L. and Silvia Jorge da Silva. (2008). Christopher Columbus was Portuguese, Express Printing, Fall River, MA. 396pp. 978-1-60702-824-6.
  14. 14,0 14,1 Ramón Dacal Moure, Manuel Rivero de la Calle (1996). Art and archaeology of pre-Columbian Cuba. University of Pittsburgh Press. էջ 22. ISBN 0-8229-3955-X. https://books.google.com/?id=PEE9oipDYksC&pg=PA22. 
  15. Ted Henken (2008). Cuba: a global studies handbook. ABC-CLIO. էջ 30. ISBN 978-1-85109-984-9. https://books.google.com/books?id=Mv7anQoCbzgC.  (gives the landing date in Cuba as October 27)
  16. Cuba Oficina Del Censo (2009). Cuba: Population, History and Resources 1907. BiblioBazaar, LLC. էջ 28. ISBN 978-1-110-28818-2. https://books.google.com/books?id=E0iIQ1nxJB4C.  (gives the landing date in Cuba as October 28)
  17. Gott 2004, էջ. 13
  18. Andrea, Alfred J.; Overfield, James H. (2005). «Letter by Christopher Columbus concerning recently discovered islands». The Human Record. 1. Houghton Mifflin Company. էջ 8. ISBN 0-618-37040-4. 
  19. «Encomienda or Slavery? The Spanish Crown's Choice of Labor Organization in Sixteenth-Century Spanish America» (PDF)։ Latin American Studies։ Վերցված է July 19, 2013 
  20. McAlister 1984, էջ. 164
  21. Diamond, Jared M. (1998). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. New York, NY: W.W. Norton & Co. ISBN 0-393-03891-2. https://www.pbs.org/gunsgermssteel/variables/smallpox.html. 
  22. Byrne, Joseph Patrick (2008). Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M. ABC-CLIO. էջ 413. ISBN 0-313-34102-8. https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA413&dq#v=onepage&q=&f=false. 
  23. J. N. Hays (2005). Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History Archived November 27, 2016, at the Wayback Machine.. p.82. 1-85109-658-2
  24. Davidson, James West. After the Fact: The Art of Historical Detection Volume 1. Mc Graw Hill, New York 2010, Chapter 1, p. 1
  25. Wright 1916, էջ. 183 .
  26. Wright 1916, էջ. 229 .
  27. Wright 1916, էջ. 246 .
  28. 28,0 28,1 28,2 Melvin Drimmer, "Reviewed Work: Slavery in the Americas: A Comparative Study of Virginia and Cuba by Herbert S. Klein", The William and Mary Quarterly Vol. 25, No. 2 (Apr. 1968), pp. 307–309, in JSTOR, accessed March 1, 2015
  29. 29,0 29,1 29,2 Thomas, Hugh. Cuba: The Pursuit of Freedom (2nd edition). Chapter One.
  30. Ferrer, Ada (2014). Freedom's Mirror: Cuba and Haiti in the Age of Revolution. New York: Cambridge University Press. էջեր 5. ISBN 1107029422. 
  31. Childs, Matt D. (2006). The 1813 Aponte Rebellion in Cuba and the Struggle against Atlantic Slavery. The University of North Carolina Press. էջ 320 pages. ISBN 0-8078-5772-6. 
  32. Scheina 2003, էջ. 352 .
  33. Chomsky, Carr, էջեր` 115–7
  34. «The Little War (La Guerra Chiquita)» Կաղապար:Unreliable source?
  35. Scott 2000, էջ. 3
  36. Chomsky, Carr, էջեր` 37–8
  37. 37,0 37,1 37,2 37,3 Stanley Sandler, ed։ (2002). Ground warfare: an international encyclopedia. Part 25, Volume 1. ABC-CLIO. էջ 549. ISBN 1-57607-344-0. https://books.google.com/?id=L_xxOM85bD8C&pg=PP1։ Վերցված է September 6, 2009. 
  38. 38,0 38,1 David Arias (2005). Spanish-americans: Lives And Faces. Victoria, BC, Canada: Trafford Publishing. էջ 171. ISBN 1-4120-4717-X. https://books.google.com/?id=7AlqghmzQVUC&pg=PA171։ Վերցված է September 6, 2009. 
  39. Robert K. Home (1997). Of Planting and Planning: The Making of British Colonial Cities. Chapman and Hall. էջ 195. ISBN 0-419-20230-7. https://books.google.com/?id=1ovC4TylXNkC&pg=PA195։ Վերցված է September 6, 2009. 
  40. The Spanish–American War։ «Cuban Reconcentration Policy and its Effects»։ Վերցված է January 29, 2007 Կաղապար:Unreliable source?
  41. Morison, Samuel Loring; Morison, Samuel Eliot; Polmar, Norman (2003). The American Battleship. St. Paul, Minn.: MBI Publishing Company. էջ 18. ISBN 0-7603-0989-2. https://books.google.com/?id=SYurkGIlgLMC&pg=PA18։ Վերցված է September 15, 2009. 
  42. Falk 1988, էջ. 64 .
  43. «Franklin Pierce: Foreign Affairs—Miller Center»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից March 12, 2016-ին 
  44. «Treaty of Peace Between the United States and Spain»։ The Avalon Project։ Yale Law School։ December 10, 1898 
  45. Louis A. Pérez (1998). Cuba Between Empires: 1878–1902. University of Pittsburgh Pre. էջ xv. ISBN 978-0-8229-7197-9. https://books.google.com/books?id=qRhK4vMXe1QC&pg=PR15։ Վերցված է July 19, 2013. 
  46. Diaz-Briquets, Sergio; Jorge F Pérez-López (2006). Corruption in Cuba: Castro and Beyond. Austin: University of Texas Press. էջ 63. ISBN 0-292-71321-5. https://books.google.com/?id=Fiquofr8LSoC&pg=PA63։ Վերցված է September 6, 2009. 
  47. Thomas 1998, էջեր. 283–7 .
  48. Benjamin Beede, ed։ (1994). The War of 1898, and U.S. interventions, 1898–1934: an encyclopedia. New York: Garland. էջ 134. ISBN 0-8240-5624-8. https://books.google.com/?id=48g116X9IIwC&pg=PA134։ Վերցված է September 6, 2009. 
  49. 49,0 49,1 49,2 Terry K Sanderlin, Ed D (April 24, 2012). The Last American Rebel in Cuba. AuthorHouse. էջ 7. ISBN 978-1-4685-9430-0. https://books.google.com/books?id=NFT8Mp8VuNkC&pg=PA7։ Վերցված է July 19, 2013. 
  50. 50,0 50,1 50,2 Wilber Albert Chaffee; Gary Prevost (1992). Cuba: A Different America. Rowman & Littlefield. էջ 4. ISBN 978-0-8476-7694-1. https://books.google.com/books?id=9CJec-NWjS0C&pg=PA4։ Վերցված է July 19, 2013. 
  51. Argote-Freyre, Frank (2006). Fulgencio Batista. 1. New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press. էջ 50. ISBN 0-8135-3701-0. 
  52. 52,0 52,1 Jones, Melanie (2001). Jacqueline West. ed։. South America, Central America and the Caribbean 2002. Routledge. էջ 303. ISBN 978-1-85743-121-6. https://books.google.com/books?id=o9ODxqsr-dIC&pg=PA303։ Վերցված է July 19, 2013. 
  53. 53,0 53,1 Jaime Suchlicki (2002). Cuba: From Columbus to Castro and Beyond. Potomac Books, Inc.. էջ 95. ISBN 978-1-57488-436-4. https://books.google.com/books?id=BHhUknsCtfIC&pg=PA95։ Վերցված է July 19, 2013. 
  54. Domínguez 1978, էջ. 76
  55. Domínguez 1978, էջ. ? .
  56. 56,0 56,1 56,2 Frank R. Villafana (December 31, 2011). Expansionism: Its Effects on Cuba's Independence. Transaction Publishers. էջ 201. ISBN 978-1-4128-4656-1. https://books.google.com/books?id=Jj2mIS40lAMC&pg=PA201։ Վերցված է July 19, 2013. 
  57. 57,0 57,1 57,2 57,3 Horowitz 1988, էջ. 662
  58. 58,0 58,1 Bethell, Leslie (1993). Cuba. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-43682-3. 
  59. Sweig 2004, էջ. 4
  60. Sweig 2004, էջ. ? .
  61. «Batista's Boot»։ Time։ January 18, 1943։ Վերցված է April 20, 2013 
  62. Domínguez 1978, էջ. 101
  63. Domínguez 1978, էջեր. 110–1
  64. Alvarez 2004 .
  65. http://www.historytoday.com/richard-cavendish/general-batista-returns-power-cuba
  66. Guerra, Lillian (2010). Grandin, Greg; Joseph, Gilbert M.. eds։. Beyond Paradox. American Encounters/Global Interactions. Durham, NC: Duke University Press. էջեր 199–238. ISBN 978-0-8223-4737-8. 
  67. Historical Dictionary of the 1950s, by James Stuart Olson, Greenwood Publishing Group, 2000, 0-313-30619-2, pp. 67–68.
  68. Sweig 2004, էջ. 6
  69. Paul H. Lewis (2006). Authoritarian Regimes in Latin America. Oxford, UK: Rowman & Littlefield. էջ 186. ISBN 0-7425-3739-0. https://books.google.com/?id=LAvw-YXm4TsC&pg=PA186։ Վերցված է September 14, 2009. 
  70. Smith & Llorens 1998 .
  71. Baklanoff 1998 .
  72. Thomas 1998, էջ. 1173 .
  73. Maureen Ihrie; Salvador Oropesa (October 31, 2011). World Literature in Spanish: An Encyclopedia: An Encyclopedia. ABC-CLIO. էջ 262. ISBN 978-0-313-08083-8. https://books.google.com/books?id=zPDFHE_5besC&pg=PA262։ Վերցված է July 19, 2013. 
  74. 74,0 74,1 74,2 Aviva Chomsky (November 23, 2010). A History of the Cuban Revolution. John Wiley & Sons. էջեր 37–38. ISBN 978-1-4443-2956-8. https://books.google.com/books?id=094JHT5JtCAC&pg=PA37։ Վերցված է July 19, 2013. 
  75. Falk 1988, էջ. 67 .
  76. Ros (2006) pp. 159–201.
  77. «Anti-Cuba Bandits: terrorism in past tense»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 22, 2007-ին 
  78. «Background Note: Cuba»։ State.gov։ June 21, 2012։ Վերցված է July 19, 2013 
  79. «Cuba or the Pursuit of Freedom Hugh Thomas»։ Longitudebooks.com։ Վերցված է July 19, 2013 
  80. R.J. Rummel։ «Power Kills»։ University of Hawaii։ Վերցված է July 19, 2013 
  81. Black Book of Communism. p. 664.
  82. Chase Michelle (2010)։ «The Trials»։ in Greg Grandin, Joseph Gilbert։ A Century of Revolution։ Durham, NC: Duke University Press։ էջեր 163–198։ ISBN 0822347377։ Վերցված է September 17, 2015 
  83. "US rejects Cuba demand to hand back Guantanamo Bay base Archived December 7, 2016, at the Wayback Machine.". BBC News. 30 January 2015.
  84. 84,0 84,1 84,2 84,3 Stephen G. Rabe (1988). Eisenhower and Latin America: The Foreign Policy of Anticommunism. UNC Press Books. էջեր 123–125. ISBN 978-0-8078-4204-1. https://books.google.com/books?id=o2SFNdAiB7UC&pg=PA123։ Վերցված է July 19, 2013. 
  85. 85,0 85,1 85,2 Richard A. Crooker (2005). Cuba. Infobase Publishing. էջեր 43–44. ISBN 978-1-4381-0497-3. https://books.google.com/books?id=l-5GqG1hluIC&pg=PA43։ Վերցված է July 19, 2013. 
  86. U.S International Trade Commission. The Economic Impact of U.S. Sanctions with Respect to Cuba. էջ Section 2–3, p. 2. ISBN 978-1-4578-2290-2. https://books.google.com/books?id=c0wCioRlTG0C&pg=SA2-PA2. 
  87. «This Day in History — 7/9/1960»։ History.com։ Վերցված է July 19, 2013 
  88. 88,0 88,1 88,2 «Case Studies in Sanctions and Terrorism: Case 60-3, US v. Cuba (1960– : Castro)»։ Peterson Institute for International Economics։ October 2011։ Վերցված է February 14, 2017 
  89. Faria, Miguel A. Cuba in Revolution – Escape From a Lost Paradise, 2002, Hacienda Publishing, Inc., Macon, Georgia, pp. 163–228
  90. Domínguez 1989, էջ. ? .
  91. 91,0 91,1 Bethell, Leslie. The Cambridge History of Latin America. ISBN 0-521-62327-8. Կաղապար:Page needed
  92. 92,0 92,1 «Health consequences of Cuba's Special Period»։ CMAJ : Canadian Medical Association Journal (Canadian Medical Association Journal) 179 (3): 257։ 2008։ PMC 2474886։ PMID 18663207։ doi:10.1503/cmaj.1080068 
  93. Patricia Maroday (January 12, 2015)։ «Doing Business with Cuba – The Complete Guide»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից March 14, 2016-ին 
  94. Gershman & Gutierrez 2009, էջ. ? .
  95. Carlos Lauria, Monica Campbell, María Salazar (March 18, 2008)։ «Cuba's Long Black Spring»։ The Committee to Protect Journalists 
  96. «Cuba – No surrender by independent journalists, five years on from "black spring"»։ Reporters Without Borders։ March 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից July 2, 2009-ին 
  97. «Castro resigns as Cuban president: official media»։ Agence France-Presse։ February 19, 2008։ Վերցված է February 19, 2008 (չաշխատող հղում)
  98. «Raul Castro named Cuban president»։ BBC News։ February 24, 2008։ Վերցված է February 24, 2008 
  99. «Byte by byte»։ The Economist։ March 19, 2008։ Վերցված է April 4, 2008 
  100. «Raúl Castro replaces top Cuban officials»։ The Guardian (London)։ March 2, 2009։ Վերցված է September 15, 2009 
  101. «China View 2009-06-04: OAS plenary votes to end Cuba's exclusion»։ News.xinhuanet.com։ June 4, 2009։ Վերցված է July 19, 2013 
  102. «China View 2009-06-04: Cuba's Fidel Castro calls OAS a "U.S. Trojan horse"»։ News.xinhuanet.com։ June 4, 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 21, 2013-ին։ Վերցված է July 19, 2013 
  103. CNN: "Cuba eases travel restriction for citizens" by Ben Brumfield Archived March 4, 2016, at the Wayback Machine. 16 October 2012 |Until now, Cubans had to pay $150 for an exit visa. A resident in the country that the Cuban wanted to visit would also have to write a letter of invitation. Fees associated with the letter ran as high as $200. That's a steep price in a country where the average official monthly income is about $20.
  104. BBC: "Leaving Cuba: The difficult task of exiting the island" by Sarah Rainsford Archived December 7, 2016, at the Wayback Machine. 12 July 2012
  105. Washington Office on Latin America: "Cubans Allowed to Travel Abroad Without Exit Visas" By Geoff Thale and Clay Boggs Archived April 2, 2016, at the Wayback Machine. 16 October 2012
  106. Henken, Ted (2013). Cuba. ABC-CLIO. էջ 245. ISBN 9781610690126. 
  107. "Cubans line up for the chance to leave" by Girish Gupta, USA Today, 14 January 2013
  108. PBS: "Cuba Opens Travel Abroad for Most Citizens, Eliminating Exit Visa Requirement" Archived November 28, 2016, at the Wayback Machine. 14 January 2013
  109. International Business Times: "Cuba's First Year Of Immigration Reform: 180,000 People Leave The Country ... And Come Back" By Patricia Rey Mallén Archived August 9, 2016, at the Wayback Machine. 14 January 2014
  110. 110,0 110,1 110,2 110,3 110,4 110,5 110,6 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ constitution անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  111. «Country profile: Cuba»։ BBC News։ August 20, 2009։ Վերցված է September 7, 2009 
  112. «Cuba 1976 (rev. 2002)»։ Constitue։ Վերցված է April 28, 2015 
  113. Cuba: Elections and Events 1991–2001 Archived March 1, 2007, at the Wayback Machine. Latin American Election Statistics Home
  114. «Cuba's Raul Castro announces retirement in 5 years»։ Usatoday.com։ February 25, 2013։ Վերցված է April 23, 2014 
  115. Lima Tomas Munita, Mauricio, Ahmed Azam (December 3, 2016)։ «A Nation in Mourning: Images of Cuba After Fidel Castro»։ The New York Times։ ISSN 0362-4331։ Վերցված է February 7, 2017 
  116. «Information about human rights in Cuba» (Spanish)։ Comision Interamericana de Derechos Humanos։ April 7, 1967։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 14, 2006-ին։ Վերցված է July 9, 2006 
  117. Bureau of Public Affairs (March 25, 2010)։ «Cuba»։ United States Department of State։ Վերցված է April 1, 2011 
  118. «Cuba»։ Human Rights Watch։ 2006։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 11, 2006-ին 
  119. «EU-Cuba relations»։ European Communities։ September 4, 2003։ Վերցված է September 6, 2009 
  120. Laursen, F. (2009). The EU in the Global Political Economy. P.I.E. Peter Lang. էջ 279. ISBN 978-90-5201-554-5. https://books.google.com/books?id=8N66N1M3fVMC&pg=PA279. 
  121. «Cuban Democracy Act»։ U.S. Department of State։ 1992։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 17, 2000-ին։ Վերցված է September 6, 2009 
  122. «The US Embargo Against Cuba: Its Impact on Economic and Social Rights»։ Amnesty International։ September 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից February 28, 2013-ին։ Վերցված է December 29, 2013 
  123. «Record number of nations oppose US embargo of Cuba in UN vote»։ RT News։ October 30, 2013։ Վերցված է June 2, 2014 
  124. «Historic thaw in U.S., Cuba standoff»։ CNN։ Վերցված է December 19, 2014 
  125. «CPJ's 2008 prison census: Online and in jail»։ Committee to Protect Journalists 
  126. Human Rights Watch (2008). World Report 2008: Events of 2007. Seven Stories Press. էջ 207. ISBN 978-1-58322-774-9. 
  127. 127,0 127,1 «Cuba's Repressive Machinery – V. General Prison Conditions»։ Human Rights Watch։ Վերցված է March 29, 2013 
  128. «Number of Cuban political prisoners dips – rights group»։ BBC News։ July 5, 2010։ Վերցված է June 2, 2014 
  129. Gleijeses 1996, էջեր. 159, 161
    "Cuba's relationship with Algeria in 1961–5 ... clashes with the image of Cuban foreign policy—cynical ploys of a [Soviet] client state—that prevails not only in the United States but also in many European capitals. ... The aid Cuba gave Algeria in 1961–2 had nothing to do with the East-West conflict. Its roots predate Castro's victory in 1959 and lie in the Cubans' widespread identification with the struggle of the Algerian people."
  130. Gleijeses 2010, էջ. 327
    "The dispatch of 36,000 Cuban soldiers to Angola between November 1975 and April 1976 stunned the world; ... by 1988, there were 55,000 Cuban soldiers in Angola."
  131. Gleijeses 2002, էջ. 392
    "After Angola, Cuba's largest military intervention was in Ethiopia, where in 1978 16,000 Cuban troops helped repulse the invading Somali army."
  132. Tareke 2009, էջեր. 62–3 . Tareke refers here to the training given to 10 members of the Eritrean Liberation Front in 1968 during the Eritrean struggle for independence.
  133. Gleijeses 1997, էջ. 50
    "On 14–16 October 1960, [Guinean president Ahmed Sékou] Touré went to Havana. It was the first visit of an African chief of state to Cuba. The following year Cuba's foreign aid programme to Third World governments began when fifteen students from Guinea arrived in Havana to attend the university or technical institutes."
  134. Gleijeses 1997, էջ. 45
    "Joining the rebellion in 1966, and remaining through the war's end in 1974, this was the longest Cuban intervention in Africa before the despatch of troops to Angola in November 1975. It was also the most successful. As the Guinean paper Nõ Pintcha declared, 'The Cubans' solidarity was decisive for our struggle'".
  135. Gleijeses 2002, էջ. 227 . The Cuban contribution to the independence of Mozambique was not very important.
  136. Ramazani, 1975, էջ` 91
  137. Domínguez 1989, էջ. 6
    "Cuba is a small country, but it has the foreign policy of a big power."
  138. Feinsilver 1989, էջ. 2
    "Cuba has projected disproportionately greater power and influence through military might ... through economic largesse ... as a mediator in regional conflicts, and as a forceful and persuasive advocate of Third World interests in international forums. Cuba's scientific achievements, while limited, are also being shared with other Third World countries, thereby furthering Cuban influence and prestige abroad."
  139. «AP 1950 Invasion Wiped Out Says Trujillo»։ Waterloo, Iowa: Waterloo Daily Courier։ June 24, 1959։ էջ 7 Կաղապար:Unreliable source?
  140. Hirst Joel D. (December 2, 2010)։ «The Bolivarian Alliance of the Americas»։ cfr.org։ Վերցված է April 24, 2013 
  141. Millman Joel (January 15, 2011)։ «New Prize in Cold War: Cuban Doctors»։ wsj.com։ Վերցված է April 24, 2013 
  142. Arsenault Chris (December 31, 2012)։ «Cuban doctors prescribe hope in Venezuela»։ aljazeera.com։ Վերցված է April 24, 2013 
    As the article discusses, the oil-for-doctors programme has not been welcomed uncritically in Venezuela. The initial impetus for Cuban doctors' going to Venezuela was a Chavez-government welfare project called Misión Barrio Adentro (Albornoz 2006 ).
  143. Roy 2000 .
    Roy's study was described as "systematic and fair" by Jorge Domínguez—see Domínguez Jorge I. (2001)։ «Reviews: Cuba, the United States, and the Helms-Burton Doctrine: International Reactions by Joaquín Roy»։ Journal of Latin American Studies 33 (4): 888–890։ JSTOR 3653779։ doi:10.1017/s0022216x0133626x 
  144. «Joint declarations concerning areas and modalities provisionally identified for cooperation»։ European Commission։ November 26, 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 11, 2011-ին։ Վերցված է September 6, 2009 
  145. «Obama Says U.S., Cuba Taking Critical Steps Toward a New Day»։ Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State։ April 21, 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից November 30, 2009-ին։ Վերցված է September 6, 2009 
  146. «U.S. Administration Announcement on U.S. Policy Toward Cuba»։ Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State։ April 13, 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 30, 2009-ին։ Վերցված է September 6, 2009 
  147. Daniel Trotta and Steve Holland (December 17, 2014)։ «U.S., Cuba restore ties after 50 years»։ Havanna and Washington։ Reuters։ Վերցված է January 13, 2015 
  148. Baker Peter (December 17, 2014)։ «U.S. to Restore Full Relations With Cuba, Erasing a Last Trace of Cold War Hostility»։ The New York Times։ Վերցված է January 13, 2015 
  149. Frances Robles and Julie Hirschfeld Davis (December 18, 2014)։ «U.S. Frees Last of the 'Cuban Five,' Part of a 1990s Spy Ring»։ The New York Times։ Վերցված է January 13, 2015 
  150. Parlapiano Alicia (December 17, 2014)։ «How America's Relationship With Cuba Will Change»։ The New York Times։ Վերցված է January 13, 2015 
  151. Mark Landler and Michael R. Gordon (December 17, 2014)։ «Journey to Reconciliation Visited Worlds of Presidents, Popes and Spies»։ The New York Times։ Վերցված է January 13, 2015 
  152. Archibold Randal C., Davis Julie Hirschfield (April 14, 2015)։ «Cuba to Be Removed From U.S. List of Nations That Sponsor Terrorism»։ The New York Times։ Վերցված է April 15, 2015 
  153. Gamboa Suzanne, Abdullah Halimah (April 14, 2015)։ «Obama Nixing Cuba From List of State Sponsors of Terrorism»։ NBC News։ Վերցված է April 15, 2015 
  154. «Cuba praises 'fair' US pledge on terrorism list»։ BBC News։ April 15, 2015։ Վերցված է April 15, 2015 
  155. Jackson David (July 1, 2015)։ «Obama, Cuba announce embassy openings»։ Վերցված է July 1, 2015 
  156. «Emergency Phone Numbers»։ Whatlatinamerica.com։ Վերցված է June 10, 2013 
  157. «The SIPRI Military Expenditure Database»։ Stockholm International Peace Research Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից March 28, 2010-ին։ Վերցված է July 19, 2013 
  158. Williams John Hoyt (August 1, 1988)։ «Cuba: Havana's Military Machine»։ The Atlantic։ Վերցված է July 19, 2013 
  159. «Cuban armed forces and the Soviet military presence» 
  160. Cuban army called key in any post-Castro scenario Anthony Boadle Reuters 2006Կաղապար:Unreliable source?
  161. «Social Policy at the crossroads» (PDF)։ oxfamamerica.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից October 9, 2007-ին։ Վերցված է February 5, 2009 
  162. «What countries have a planned economy?»։ Reference։ Վերցված է October 18, 2016 
  163. «Cuba's repressive machinery: Summary and recommendations»։ Human Rights Watch։ 1999 
  164. 164,0 164,1 «Cuba's economy: Money starts to talk»։ The Economist։ July 20, 2013։ Վերցված է July 19, 2013 
  165. «Inequality: The deal's off»։ The Economist։ March 24, 2012։ Վերցված է July 21, 2013 
  166. 166,0 166,1 166,2 «American Experience – Fidel Castro – People & Events»։ PBS։ Վերցված է December 17, 2014 
  167. Natasha Geiling։ «Before the Revolution»։ Smithsonian։ Վերցված է December 17, 2014 
  168. Study: Cubans don’t make much, but it’s more than state salaries indicate, Miami Herald, 12 July 2016
  169. 169,0 169,1 «The Costs of the Embargo | Dollars & Sense»։ dollarsandsense.org։ Վերցված է October 18, 2016 
  170. «Cuban leader looks to boost food production»։ CNN։ April 17, 2008։ Վերցված է September 14, 2009 
  171. «Venezuela's Maduro pledges continued alliance with Cuba»։ Reuters։ Վերցված է July 19, 2013 
  172. «Cuba Ill-Prepared for Venezuelan Shock»։ Association for the Study of the Cuban Economy։ Արխիվացված օրիգինալից-ից April 23, 2013-ին։ Վերցված է July 23, 2013 
  173. «Rank Order Exports»։ The World Factbook։ CIA։ June 29, 2006։ Վերցված է April 30, 2014 
  174. 174,0 174,1 «Cuba»։ The World Factbook։ CIA։ Վերցված է April 6, 2009 
  175. Calzon Frank (March 13, 2005)։ «Cuba makes poor trade partner for Louisiana»։ Center for a Free Cuba։ Արխիվացված օրիգինալից-ից May 13, 2008-ին։ Վերցված է September 7, 2009 
  176. «Rank Order – GDP (purchasing power parity)»։ CIA Fact Book։ Վերցված է July 9, 2006 
  177. «Cuba's Sugar Industry and the Impact of Hurricane Michele»։ International Agricultural Trade Report։ December 6, 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 23, 2006-ին։ Վերցված է July 9, 2006 
  178. Glendinning Lee։ «Cuba to abandon wage caps»։ the Guardian։ Վերցված է May 7, 2015 
  179. «Gobierno de Castro otorga a cubanos permiso para construir viviendas "por esfuerzo propio" en»։ Noticias24.com։ Վերցված է November 7, 2010 
  180. Chief Editor in։ «Homeless in Cuba? Not Likely | Community Alliance»։ fresnoalliance.com։ Վերցված է October 18, 2016 
  181. Cave Damien (August 2, 2011)։ «Cuba Prepares for Private Property»։ The New York Times 
  182. «Cuba National Assembly approves economic reforms»։ BBC News։ August 2, 2011 
  183. Categoría: Lucha de nuestros pueblos (April 1, 2014)։ «Los nuevos lineamientos económicos»։ Semanarioaqui.com։ Վերցված է April 23, 2014 
  184. «New Cuban Economy» (PDF)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից July 30, 2013-ին։ Վերցված է April 23, 2014 
  185. «Cuba to Open Solar Power Plant - Cuba's Havana Times.org»։ Havanatimes.org։ August 9, 2012։ Վերցված է June 10, 2013 
  186. «World Competitiveness Map»։ International Trade Center։ Արխիվացված օրիգինալից-ից November 9, 2013-ին։ Վերցված է November 9, 2013 
  187. 187,0 187,1 «Nickel»։ United States Geological Survey։ Վերցված է November 9, 2013 
  188. Ivette E. Torres (1997)։ «The Mineral Industry of Cuba»։ U.S. Geological Survey։ Վերցված է September 6, 2009 
  189. Wayne S. Smith (November 1, 2006)։ «After 46 years of failure, we must change course on Cuba»։ The Guardian (London)։ Վերցված է September 6, 2009 
  190. Espino 2000 .
  191. Corbett 2002, էջ. 33 .
  192. Facio Elisa, Maura Toro-Morn, and Anne R. Roschelle (Spring 2004)։ «Tourism in Cuba During the Special Period»։ Transnational Law & Contemporary Problems (University of Iowa College of Law) 14: 119։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 22, 2006-ին 
  193. Crespo & Negrón Díaz 1997 .
  194. «Background Note: Cuba»։ U.S. Department of State։ December 2005։ Վերցված է July 9, 2006 
  195. «UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition»։ Tourism Trends and Marketing Strategies UNWTO։ Արխիվացված օրիգինալից-ից July 18, 2013-ին։ Վերցված է July 21, 2013 
  196. Tamayo Juan O. (October 16, 2013)։ «Cuba's Justice Minister says the government fights prostitution»։ Miami Herald։ Արխիվացված օրիգինալից-ից October 17, 2013-ին։ Վերցված է January 2, 2014 
  197. «Travel Advice and Advisories for Cuba: Sex tourism»։ Government of Canada։ Վերցված է January 4, 2014 
  198. 198,0 198,1 https://www.nytimes.com/2017/09/09/us/hurricane-irma-florida.html
  199. http://www.aljazeera.com/news/2017/09/hurricane-irma-landfall-cuba-category-5-170909040746649.html
  200. https://beta.theglobeandmail.com/news/world/hurricane-irma-rips-through-cuba-on-its-way-to-florida/article36221350/
  201. 201,0 201,1 http://www.cnn.com/2017/09/11/americas/irma-cuba/index.html
  202. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ official_2012_Census անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  203. «ANUARIO DEMOGRAFICO DE CUBA 2010»։ Oficina Nacional de Estadisticas 
  204. «Population, birth rate falling in Cuba: Official»։ The Peninsula On-line։ Արխիվացված օրիգինալից-ից September 26, 2007-ին։ Վերցված է July 19, 2013 
  205. «Population Decrease Must be Reverted»։ Wayback.archive.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից January 13, 2009-ին։ Վերցված է July 19, 2013 
  206. «United Nations World Fertility Patterns 1997»։ United Nations։ 1997։ Վերցված է July 9, 2006 
  207. Stanley K. Henshaw, Susheela Singh, Taylor Haas։ «The Incidence of Abortion Worldwide»։ International Family Planning Perspectives, 1999, 25(Supplement):S30 – S38։ Վերցված է May 11, 2006 
  208. «A barrier for Cuba's blacks»։ Miami Herald։ Արխիվացված օրիգինալից-ից August 21, 2013-ին 
  209. «World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Cuba: Afro-Cubans» 
  210. Marcheco-Teruel Beatriz, Parra Esteban J., Fuentes-Smith Evelyn, Salas Antonio, Buttenschøn Henriette N., Demontis Ditte, Torres-Español María, Marín-Padrón Lilia C., Gómez-Cabezas Enrique J., Álvarez-Iglesias Vanesa, Mosquera-Miguel Ana, Martínez-Fuentes Antonio, Carracedo Ángel, Børglum Anders D., Mors Ole (2014)։ «Cuba: Exploring the History of Admixture and the Genetic Basis of Pigmentation Using Autosomal and Uniparental Markers»։ PLoS Genetics 10 (7): e1004488։ PMC 4109857։ PMID 25058410։ doi:10.1371/journal.pgen.1004488 
  211. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից November 30, 2016-ին։ Վերցված է November 29, 2016 
  212. Cuba: a Lonely Planet travel survival kit. Lonely Planet. 1997. ISBN 9780864424037. https://books.google.com/books?id=9HpqAAAAMAAJ&q=30,000+cantonese+immigrants+cuba&dq=30,000+cantonese+immigrants+cuba&hl=en&sa=X&ei=nIP_Tq1B06LyA9-yub0B&ved=0CDkQ6AEwAg. 
  213. Lisa Chiu։ «A Short History of the Chinese in Cuba»։ About.com News & Issues 
  214. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html> Archived December 24, 2016, at the Wayback Machine..
  215. http://sonentero.blogspot.be/2009/07/african-roots-of-cuban-culture.html
  216. «La inmigración entre 1902 y 1920»։ Tau.ac.il։ Արխիվացված օրիգինալից-ից June 6, 2009-ին։ Վերցված է November 7, 2010 
  217. «Etat des propriétés rurales appartenant à des Français dans l'île de Cuba»։ Cuban Genealogy Center։ July 10, 2007։ Վերցված է July 19, 2013 
  218. Powell John (2005)։ «Cuban immigration»։ Encyclopedia of North American Immigration։ Facts on File։ էջեր 68–71։ Վերցված է November 30, 2016 
  219. Pedraza 2007, էջ. ? .
  220. Falk 1988, էջ. 74
    "[A] tenth of the entire Caribbean population has . . . [emigrated to the U.S.] over the past 30 years".
  221. «US Census Press Releases»։ Wayback.archive.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից July 9, 2009-ին։ Վերցված է July 19, 2013 
  222. Pedraza 2007, էջ. 5
  223. «CUBA: U.S. Response to the 1994 Cuban Migration Crisis»։ U.S. General Accounting Office։ September 1995։ Վերցված է September 14, 2009 
  224. «Religious Composition by Country»։ Global Religious Landscape։ Pew Forum։ Վերցված է July 9, 2013 
  225. Smith 1996, էջ. 105
    "The expansion of religious liberty began more than a decade ago, for example, and Cuban citizens, by and large, are free to practice their faiths without fear of persecution."
  226. Domínguez 2003, էջ. 4 .
  227. David Einhorn (March 31, 2006)։ «Catholic church in Cuba strives to re-establish the faith»։ National Catholic Reporter։ Վերցված է September 7, 2009 
  228. Woolf Nicky, Am, Holpuch a, York Angela Bruno in New, Havana with Jonathan Watts in, Rome Stephanie Kirchgaessner in։ «Pope Francis in Cuba: pontiff arrives in Santiago – as it happened»։ the Guardian։ Վերցված է March 21, 2016 
  229. «Cuba to Free 3,500 Prisoners Ahead of Pope Visit»։ voanews.com։ Voice of America։ Վերցված է September 11, 2015 
  230. Miroff Nick (September 11, 2015)։ «Cuba pardons more than 3,500 prisoners ahead of Pope Francis visit»։ washingtonpost.com։ The Washington Post։ Վերցված է September 11, 2015 
  231. Alexander Harriett։ «Cuba pardons 3,522 prisoners ahead of Pope Francis visit»։ telegraph.co.uk։ The Telegraph։ Վերցված է September 11, 2015 
  232. Edmonds, E.B.; Gonzalez, M.A. (2010). Caribbean Religious History: An Introduction. NYU Press. էջ 171. ISBN 978-0-8147-2250-3. https://books.google.com/books?id=oFQ65RzBm5wC&pg=PA171. 
  233. «Government officials visit Baha'i center»։ Baha'iWorldNewsService.com։ June 13, 2005 
  234. George Brandon (March 1, 1997). Santeria from Africa to the New World. Indiana University Press. էջ 56. ISBN 978-0-253-21114-9. https://books.google.com/?id=Tndbo3yLEdcC&dq=lucumi+language. 
  235. «Lucumi: A Language of Cuba (Ethnologue)»։ Վերցված է March 10, 2010 
  236. «Cuban Creole choir brings solace to Haiti's children»։ BBC News։ Վերցված է March 10, 2010 
  237. «Languages of Cuba»։ Վերցված է October 31, 2010 
  238. a. hudson, rex, division library of congress. federal research։ «Cuba : a country study»։ The Library of Congress (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-04-23 
  239. «Reporters sans frontières - Internet - Cuba»։ archive.is։ 2011-07-27։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-07-27-ին։ Վերցված է 2017-04-24