Բարտոլոմե դե Լաս Կասաս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բարտոլոմե դե Լաս Կասաս
իսպ.՝ Bartolomé de las Casas
Դիմանկար
Ծնվել էօգոստոսի 24, 1474[1][2][3][…]
ԾննդավայրՍևիլյա, Կաստիլիա և Լեոն[4]
Մահացել էհուլիսի 18, 1566 (91 տարեկան)
Մահվան վայրՄադրիդ, Իսպանիա
ԳերեզմանBasilica of Nuestra Señora de Atocha
ՔաղաքացիությունԻսպանիա
ԿրոնՀռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի[5]
ԿրթությունՍալամանկայի համալսարան
Մասնագիտությունդոմինիկյան քահանա, գրող, աստվածաբան, ժամանակագիր, իրավաբան, պատմաբան, իրավապաշտպան, Roman Catholic priest, միսիոներ և մարդաբան
Զբաղեցրած պաշտոններթեմի հովվապետ
Ստորագրություն
Appletons' Casas Bartolomé de las signature.png
Bartolomé de Las Casas Վիքիպահեստում

Բարտոլոմե դե Լաս Կասաս (իսպ.՝ Bartolomé de las Casas, օգոստոսի 24, 1474[1][2][3][…], Սևիլյա, Կաստիլիա և Լեոն[4] - հուլիսի 18, 1566, Մադրիդ, Իսպանիա), իսպանացի դոմինիկյան հոգևորական, Չիապասի առաջին մշտական եպիսկոպոսը, Նոր աշխարհի պատմագիր[6]: Հայտնի է իսպանացի գաղութարարների` ամերիկյան բնիկների նկատմամբ կատարած դաժանությունների դեմ պայքարով:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լաս Կասասը, ինչպես պարզվել է 1970-ական թվականներին, ծնվել է 1484 թվականին Սևիլիայում, չնայած ավանդաբար նշվել է 1474 թվականին: Նրա հայրը` Պեդրո դե Լաս Կասասը, եղել է առևտրական, սերել է Ֆրանսիայից գաղթած և Սևիլիա քաղաքը հիմնած ընտանիքներից մեկից: Ազգանունը գրվել է նաև Կասաուս (Casaus) ձևով[7]: Մի կենսագրի տվյալներով Լաս Կասասը սերել է դավանափոխ եղած հրեական ընտանիքից, որ քրիստոնեություն է ընդունել, չնայած այլ հետազոտողներ կարծում են, որ Լաս Կասասները եղել են հին քրիստոնյաներ, որոնք արտագաղթել են Ֆրանսիայից[7][8]:

Իր հոր` Պեդրոյի հոտ 1502 թվականին տեղափոխվել է Էսպանյոլա կղզի: Ութ տարի անց դարձել է հոգևորական և 1512 թվականին միսիոներ աշխատել արավակի ցեղի մոտ Կուբայում: 1511 թվականի նոյեմբերի 30-ին նա լսել է դոմինիկյան հոգևորականի քարոզ, ով կոնկիստադորներին մեղադրում էր բնիկների հետ անմարդկային վարմունքի համար[9]: Այդ օրը բեկումնային է դարձել Լաս Կասասի կյանքում. նա սկսում է իր պայքարը հնդկացիների իրավունքի համար: 1520-1521 թվականների փորձում է Վենեսուելայում ստեղծել ավելի արդար գաղութարարների միություն, ովքեր կկարողանային կազմակերպել բնիկների պայքարը իրենց իրավունքների համար: 1522 թվականին նա դարձել է դոմինիկյան օրդենի անդամ:

Մահացել է 1566 թվականին Մադրիդում: 2000 թվականին կաթոլիկ եկեղեցին սկսել է նրան երանելիների շարքում կարգելու գործընթաց:

Լաս Կասասը կիսել է Ֆրանսիսկո դե Վիտորիայի հումանիստական հայացքները, աչքի ընկել Ամերիկայի բնիկների իրավունքի համար պայքարով, որոնց մշակույթը` հատկապես Կարիբյան երկրների, նա շատ մանրամասն է ներկայացրել: «Կասիկների» (առաջնորդներ կամ իշխաններ), «բոխիկների» (շամաններ կամ հոգևոր դասի ծառայողներ) և «նաբորիայի» (հասարակ մարդիկ) մասին իր գրառումներում հստակ երևում է ֆեոդալական հասարակության կառուցվածքը:

Իր «Հնդկացիների երկրի ավերման մասին» համառոտ ռազմազեկույցում (իսպ.՝ Brevísima relación de la destrucción de las Indias), որ հրատարակվել է 1552 թվականին, բերվում է այն գազանաբարո արարքների նկարագրությունը, որ կոնկիստադորները թույլ են տվել Ամերիկայում, մասնավորապես` Վեստ Ինդիայում, Կենտրոնական Ամերիկայի այն տարածքներում, որոնք ներկայումս Մեքսիկայի կազմում են: Այդ պատմություններից շատերի ականատեսը նա անձամբ է եղել և դրանք ներկայացրել այդ տեսանկյունից կամ պատմել իր լսածները բնիկներից[10]:

Իր վերջին գրքերից մեկում (De thesauris in Peru), որը գրել է մահից առաջ, նա կրքոտ պաշտպանում է Պերուի բնիկների իրավունքները կոնկիդտադորներից նրանց ստրկացնելու հարցում: Գիրքը նաև կասկածի տակ է դնում Իսպանիայի սեփականության իրավունքը փրկագնի դիմաց վճարված գանձերի նկատմամբ, որոնք վճարվել էին ինկերի առաջնորդ Աթաուալպային ազատելու համար, ինչպես նաև այն գանձերի, որոնք բնիկների թաղումների տեղում էին հայտնաբերվել:

Ներկայանալով Իսպանիայի արքա Ֆիլիպ II-ին` Լաս Կասասը բացատրել է, որ սկզբնական շրջանում սատարում էր բարբարոսական գործողությունները, սակայն շուտով համոզվել է, որ այդ դաժան վարմունքը կհանգեցնի Իսպանիայի անկմանը` որպես Աստծո պատիժ կատարված ոճրագործությունների համար: Լաս Կասասի կարծիքով իսպանացիների պարտականությունն է ոչ թե սպանել հնդկացիներին, այլ նրանց քրիստոնյա դարձնել. այդ դեպքում նրանք կդառնան Իսպանիայի հպատակներ: Որպեսզի նրանց ազատի ստրկությունից, Լաս Կասասն առաջարկել է Աֆրիկայից սևամորթներ բերել Ամերիկա, չնայած հետագայում փոխել է իր կարծիքը, երբ տեսել է ստրկության ազդեցությունը սևամորթների վրա: Շատ իրադրություններում հենց նրա ջանքերով են գաղութներում ընդունվել նոր օրենքներ` ի պաշտպանություն հնդկացիների:

Լաս Կասասը գրել է «Ինդիայի պատմություն» (իսպ.՝ Historia de las Indias) աշխատությունը և եղել է Քրիստափոր Կոլումբոսի հրատարակած նավային ամսագրի խմբագիրը: Նա կարևոր դեր է խաղացել Իսպանիա կատարած ուղևորությունների ընթացքում, ժամանակավոր կառավարել է էնկոմիեդան (իսպ.՝ encomienda), որը իսպանական Ամերիկայում հաստատել էր ստրկական աշխատանք: Լաս Կասասը Իսպանիա է վերադարձել և 1550 թվականին Վալյադոլիդում մեծ բանավեճի բռնվել գաղութարարների կողմնակիցների, մասնավորապես Խուան Գինես դե Սեպուլվեդայի հետ (Juan Ginés de Sepúlveda):

Լաս Կասասի աշխատությունները զուր չեն անցել: Նրանք թարգմանվել ու վերահրատարակվել են ամբողջ Եվրոպայում: Նրա հրատարակած հաշվետվությունները դարձել են իսպանական գաղութարարների գործած դաժանությունների մասին սև լեգենդների առանցքը: Դրանք էական ազդեցություն են թողել Միշել դը Մոնտենի` Նոր աշխարհի մասին ունեցած աշխարհայացքի վրա և նպաստել եվրոպական գրականության մեջ հնդկացու` որպես վեհանձն վայրենու կերպարի ստեղծմանը:

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հոգևորականի անունով է կոչվել Ալտա Վերապասի (Գվատեմալա) բնակավայրերից մեկը` իսպ.՝ Fray Bartolomé de las Casas:
  • 1993 թվականին մեքսիկացի կինոռեժիսոր Սերխիո Օլխովիչը նկարահանել է «Եղբայր Բարտոլոմե դե լա Կասաս» (իսպ.՝ Fray Bartolomé de las Casas) ֆիլմը:

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Bartolomé de las Casas (իսպ.) — 1999.
  2. 2,0 2,1 https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG164654
  3. 3,0 3,1 Проект «Гутенберг» — 1971.
  4. 4,0 4,1 4,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #118726625 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  5. https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bdlcas.html
  6. В ряде источников указывается дата 1474 год
  7. 7,0 7,1 Wagner, Henry Raup; Parish, Helen Rand Жизнь и труды Бартоломе де Лас Касаса = The Life and Writings of Bartolomé de Las Casas. — University of New Mexico Press, 1967. — P. 1-3. — ? p.
  8. Giménez Fernández, Manuel. Fray Bartolomé de Las Casas: A Biographical Sketch // Bartolomé de las Casas in History: Toward an Understanding of the Man and his Work : [անգլ.] / Friede, Juan; Keen, Benjamin. — DeKalb : Northern Illinois University Press, 1971. — P. 67. — 67-126 p. — (Collection spéciale: CER). — ISBN 978-0-87580-025-7.
  9. Антонио де Монтенсино
  10. «Зерцало жестокой и ужасной испанской тирании в Нидерландах, творимой тираном, герцогом Альбой, и другими военачальниками короля Филиппа II»։ World Digital Library։ 1620։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-09-15-ին։ Վերցված է 2013-08-27 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]