Պանամայի ջրանցք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից



Պանամայի ջրանցք
Դիրք
Երկիր Պանամա Պանամա
Բնութագիր
Երկարություն 81,6 կմ
Պանամայի ջրանցք
Պանամայի ջրանցք

Պանամայի ջրանցք, Խաղաղ օվկիանոսի Պանամայի ծոցը Ատլանտյան օվկիանոսին միացնող նավարկելի ջրանցք։ Տեղակայված է Պանամայի պարանոցի վրա, Պանամա պետության տարածքում։ Երկարությունը՝ 81,6 կմ է, այդ թվում 65,2 կմ ցամաքով և 16,4 կմ Պանամայի և Լիmոնի ծովախորշերի միջով (նավարկելի խորը ջրեր մտնելու համար)։

Պանամայի ջրանցքի կառուցումը դարձավ մարդկության կողմից իրականացրած մեծագույն և բարդագույն նախագծերից մեկը։ Պանամայի ջրանցքը անգնահատելի ազդեցություն ունեցավ Արևմտյան կիսագնդում և ամբողջ Երկրագնդում նավագնացության և ընդհանրապես տնտեսության զարգացման վրա, ինչը որոշեց նրա չափազանց բարձր աշխարհաքաղաքական նշանակությունը։ Շնորհիվ Պանամայի ջրանցքի Նյու-Յորքից մինչև Սան-Ֆրանցիսկո ծովային ճանապարհը կրճատվել է 22,5 հազ կմ-ից մինչև 9,5 հազ կմ։

Ջրանցքը անցանելի է տարբեր տիպերի նավերի համար` սկսած մասնավոր զբոսանավերից մինչև մեծ հեղուկանավեր ու բեռնարկղատարերից։ Պանամայի ջրանցքով անցնող նավերից ամենամեծի չափսը նավաշինության մեջ դարձել է ստանդարտ՝ ստանալով Panamax անունը։

Ջրանցքով նավի անցման միջին ժամանակը 9 ժամ է, նվազագույնը՝ 4 ժամ 10 րոպե։ Առավելագույն տարողունակությունը օրական 48 նավ է։ Տարեկան ջրանցքով անցնում է շուրջ 17,5 հազար նավ, որոնք կրում են ավելի քան 280 միլիոն տոննա բեռ (համաշխարհային օվկիանոսափոխադրման 5 %-ը): Ջրանցքը միշտ ծանրաբեռնված է, ուստի նրանով անցման հերթը վաճառվում է աճուրդներում: Անցման արժեքը կարող է հասնել մինչև 400000 ԱՄՆ դոլար: 2002 թվականի դրությամբ ջրանցքի ծառայություններից օգտվել է ավելի քան 800 հազար նավ։

2010 թվականի դեկտեմբերին, 95 տարվա մեջ առաջին անգամ, վատ եղանակի և չդադարող տեղատարափ անձրևների պատճառով ջրի մակարդակի բարձրացման պատճառով փակվեց նավերի փոխադրման համար[1]:

2014 թվականի հուլիսին հայտարարվեց լայնությամբ և խորությամբ ժամանակակից նավերին համապատասխանող և Պանամականին այլընտրանք ներկայացնող Նիկարագուայի ջրանցքի վերջնական երթուղին[2]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջրանցքի կառուցումը 1888 թվականին
Պանամայի ջրանցքի բաժնետոմս

Երկու օվկիանոսները միացնող ջրանցքի կառուցման սկզբնական մտադրությունը վերաբերում է 16-րդ դարին, բայց Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ 2-րդը արգելանք դրեց նման նախագծերի վրա, ասելով, որ «Այն ինչ Աստված միացրեց, մարդը բաժանել չի կարող»: 1790-ական թվականներին ջրանցքի նախագիծը մշակվեց Ալեսանդրո Մալասպինայի կողմից, նրա թիմը նույնիսկ հետազոտեց ջրանցքի կառուցման ճանապարհը:

19-րդ դարի սկզբին, միջազգային առևտրի աճի հետ, ջրանցքի նկատմամբ հետաքրքրությունը կենդանացավ: 1814 թվականին Իսպանիան ընդունեց օրենք միջօվկիանոսյան ջրանցքի մասին, 1825 թ.-ին նման որոշում ընդունեց կենտրոնական-ամերիկյան պետությունների կոնգրեսը: Կալիֆոռնիայում ոսկու հայտնաբերումը ջրանցքի խնդրի նկատմամբ մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց ԱՄՆ-ում, և 1848 թվականին ԱՄՆ-ն, Խեյսի պայմանագրով, Նիկարագուայում ստացավ միջօվկիանոսյան բոլոր տեսակի ուղիների կառուցման մենաշնորհի իրավունք: Մեծ Բրիտանիայում, որի տիրապետությունը շոշափում էր Նիկարագուային, շտապեց զսպել ԱՄՆ-ի զավթողականությունը` 1850 թվականի ապրիլի 18-ին կնքելով նրա հետ Կլեյտոն-Բուլվերի պայմանագիրը չեզոքության համատեղ երաշխիքի և ապագա միջովկիանոսյան ջրանցքի անվտանգության մասին: Ամբողջ 19-րդ դարի ընթացքում հանդես են եկել ջրանցքի ուղղության երկու հիմնական տարբերակներ. Նիկարագուայի միջով (տես` Նիկարագուայի ջրանցք) և Պանամայով[3]:

Այնուամենայնիվ, Պանամայի պարանոցի նավարկելի ուղու կառուցումը թվագրվում է միայն 1879 թվականին: Պանամական տարբերակի մշակման նախաձեռնությունը հափշտակվեց ֆրանսիացիների կողմից: ԱՄՆ-ի ուշադրությունն այն ժամանակ հիմնականում կենտրոնացած էր նիկարագուական տարբերակի վրա: 1879 թվականին, Փարիզում, Սուեզի ջրանցքի կառույցի ղեկավար Ֆերդինանդ Լեսեպսի նախագահությամբ, հիմնադրվեց «Միջօվկիանոսյան ջրանցքի ընդհանուր ընկերություն», որի բաժնետոմսը ձեռքբերեց ավելի քան 800 հազար մարդ: Ընկերությունը 10 մլն ֆրանկով ինժեներ Ուայզից գնեց 1878 թվականին Կոլումբիայի ղեկավարությունից ձեռք բերած կառուցման կոնցեսիան: Պանամայի ջրանցքի ընկերության կազմավորման նպատակով հրավիրված միջազգային կոնգրեսը կողմ արտահայտվեց ջրանցքի ծովի մակարդակին լինելուն. աշխատանքի արժեքը նշագծվում էր 658 մլն ֆրանկ և հողային աշխատանքների ծավալը նախատեսվում էր 157 մլն յարդ քառակուսի: 1887 թվականին ստիպված էին հրաժարվել անջրարգելակ (ոչ շլյուզային) ջրանցքից, որպեսզի կրճատեն աշխատանքի ծավալը, քանի որ ընկերության (1,5 մլրդ ֆրանկ) միջոցները ծախսվել էին հիմնականում թերթերի և պառլամենտի անդամներին կաշառելու վրա, միայն երրորդ մասը ծախսվել էր արտադրության աշխատանքի վրա: Արդյունքում 1888 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ընկերությունը դադարեցրեց վճարները, և շուտով աշխատանքները կանգնեցվեցին[3]:

1888 թվականին ջրանցքի շինարարության վրա ծախսված էր 300մլն դոլար (գրեթե 2 անգամ ավել, քան նախատեսված էր), իսկ կատարված էր աշխատանքի միայն երրորդ մասը: Պատճառը նախագծի անճշտությունն էր (ջրանցք` ծովի մակարդակով), կազմակերպչական ցածրորակ, քիչ վճարվող աշխատանքը, ինչպես նաև մալարիայով ու դեղին տենդով վարակված աշխատողների հիվանդությունը չհաղթահարելը: Կան տեղեկություններ, որ հակասանիտարական միջոցառումների բացակայությունից զոհվել են ամենաքիչը 20000 մարդ[4]: Կառույցը ձեռք բերեց վատ համբավ, այն ժամանակների թերթերը գրում էին, թե աշխատավորների որոշ խմբեր իրենց հետ ֆրանսիայից բերում են դագաղներ:

1889 թվականին որոշում ընդունվեց ընկերությունը կազմալուծել, և 1892—1893 թվականներին նրա գործունեության շուրջ ծագեց հանրաճանաչ սկանդալը Ֆրանսիայում: Գործը հանձնվեց դատարան: Ընկերության ֆինանսական սնանկացման արդյունքում սկսված հետազոտության ընթացքում հայտնաբերվեց պառլամենտի անդամների, ղեկավարության անդամների և մամուլի ներկայացուցիչների կաշառման վիթխարի համակարգ: Վարկաբեկվեցին պառլամենտի շատ անդամներ ու կառավարության մի շարք ղեկավար հանրապետական գործիչներ` ինչպիսիք են Շարլ Ֆրեյսինեն, Մորիս Ռուվյեն, ինչպես նաև ռադիկալներ Շարլ Ֆլոկեն և այլոք: Հետազոտման նյութերը ցույց էին տալիս, որ հեղինակավոր քաղաքական գործիչները խոշոր կաշառքների դիմաց թույլատրել էին անօրինական գործողություններ ակնհայտ կրախի գնացող ընկերությանը, ինչը սնանկացման էր բերել հարյուր հազարավոր մանր բաժնետերերի: Պանամայի սկանդալին խառնված մի շարք քաղաքական գործիչներ հանձնվեցին դատարանին, բայց գլուխներն ազատեցին չափազանց թեթև պատիժով կամ ընդհանրապես ազատ արձակվեցին: Սակայն երկրում տիրող վրդովմունքը արտահայտվեց 1893 թվականի պառլամենտական ընտրությունների վրա, երբ ձախ ընդդիմադիրները շահեցին մոտ 80 ձայն[3]: Լեսեպսը իր ժամանակների տաղանդավոր ինժեներներից մեկն էր, նախագծի սնանկացումից հետո նա, ինչպես նաև Էյֆելյան աշտարակի հայտնի ստեղծող Գուստավ Էյֆելը, մեղադրվեցին մեծամասշտաբ խարդախության, ընկերության անշնորհք ղեկավարման ու միջոցները սխալ ծախսելու մեջ և դատապարտվեցին տուգանքների ու տարբեր ժամկետներով բանտարկության: Ֆերդինանդ Լեսեպսը չվերապրեց սթրեսն ու մահացավ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Панамский канал впервые остановил работу // gudok.ru
  2. «Панамский канал»։ Энциклопедия «Кругосвет» 
  3. 3,0 3,1 3,2 «Պանամայի ջրանցք» // Մեծ սովետական հանրագիտարան, 1 հրատարակություն, — Մ.: Սովետական հանրագիտարան, 1939, Հ. 44, Էջ. 50—57
  4. Даниэл М. — Тайные тропы носителей смерти. — Прогресс, 1990. ISBN 5-01-002041-6