Հելոուին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հելոուին
Սարսափ տոն
Սարսափ տոն
Տեսակ Միջազգային տոն
Տոնվում է ԱՄՆ-ի դրոշը ԱՄՆ
{{{2}}} Իռլանդիա
{{{2}}} ՄԹ
{{{2}}} Գերմանիա
{{{2}}} Հայաստան
և որոշ այլ երկրներում :
Նշվում է Հոկտեմբերի 30-31
Կապված է Սամայն, Բոլոր սրբերի օր

Հելոուին (անգլ.՝ Halloween, All Hallows' Eve կամ All Saints' Eve)[1]), տոն, որն ի հայտ է եկել Իռլանդիայի և Շոտլանդիայի կելտերի հին ավանդույթներից, որի պատմությունը սկսվել է Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի տարածաշրջանում։[1][2][3] Տոնում են հոկտեմբերի 31-ին, բոլոր սրբերի օրվա նախօրեին։ Հելոուինը ավանդական կերպով տոնվում է անգլիախոս երկրներում, սակայն պաշտոնապես չի համարվում հանգստյան օր։

20-րդ դարի վերջում գլոբալիզացիայի ընթացքում Հելոուինը սկսել են տոնել նաև ոչ անգլիախոս եվրոպական և ԱՊՀ այլ երկրներում։ Հելոուինը ոչ պաշտոնապես տոնում են մի շարք այլ երկրներում, որոնք ունեն սերտ մշակութային կապեր Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կամ Բեծ Բրիտանիայի հետ, օրինակ՝ Ճապոնիայում, Հարավային Կորեայում, Սինգապուրում, Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում, մի շարք կղզային երկրներում, վերջերս Ռուսաստանում և ԱՊՀ այլ երկրներում։

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել]

Ըստ անգլերենի Օքսֆորդյան բառարանի` «Հելոուին» բառն առաջին անգամ հիշատակվել է 16-րդ դարում որպես անգլերեն All-Hallows-Even (հայ․՝ բոլոր սրբերի երեկո, even — evening (հայ.` երեկո) բառի կրճատ ձևը, շոտլանդերեն կարդացվում է որպես «հելլուվին») արտահայտության շոտլանդերեն կրճատ ձև։ Այդպես այն ժամանակ կոչում էին Բոլոր սրբերի օրվան նախորդող երեկոն[4]։ Թեև All Hallows արտահայտությունը հանդպում է նաև հին անգլերենում (ealra hālgena mæssedæg — հայ.` Բոլոր սրբերի օր), All-Hallows-Even արտահայտությունը մինչ 1556 թվականը չի հանդիպում գրավոր աղբյուրներում[4]։

Պատմություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Սամայն
Հելոուինի դիմակ
No Hallowe'en without Jack-o'-Lantern.jpg

Պատմաբան Նիկոլաս Ռոջերսը, ուսումնասիրելով Հելոուինի ակունքները, նկատել է, որ չնայած փորձերին կապելու դրա առաջացումը հին հռոմեական Պարենտալիաներ տոնի հետ, Հելոուինի նախատիպը ամենից հաավանական է, որ առաջացել է միայն կելտական հեթանոսական տոն Սամայնից[5], որի բնութագիրը հայտնվել է հին իռլանդական գրականության մեջ 10-րդ դարից սկսած[6]: Այս տոնի անվանումը առաջացել է հին իռլանդական Samhain բառից, որը նշանակում է «ամռան ավարտ» և հետևաբար դարձել է նոյեմբեր ամսվա իռլանդական անվանումը[5][7][8]։

Համաձայն Օքսֆորդի ժողովրդական բանահյուսության բառարանի՝ Սամայնը եղել է միաժամանակ բոլոր Բրիտանական կղզիների տոն և խիստ ասոցացվել է մահվան և գերբնականության հետ։ Դրա հետ մեկտեղ չկա ոչ մի ապացույց այն բանի, որ հեթանոսական ժամանակներում տոնը ունեցել է ինչ-որ հատուկ նշանակություն, բացի գյուղատնտեսական և եղանակային նշանակությունից[9]։ Ավանդաբար համարվում է, որ Սամայնի ըմբռնումը ինչպես հեթանոսական տոն, կապված է մեռյալների հետ, հայտնվել է շնորհիվ 10-11-րդ դարի քրիստոնյա վանականների, ովքեր գրել են դրա մասին Բոլոր սրբերի օրվա հաստատումից մոտավորապես երկու հարյուրամյակ անց և Իռլանդիայի քրիստոնեության ընդունումից չորս հարյուր տարի անց։ Նույն ժամանակ 8-րդ դարում Բոլոր սրբերի օրը սկսում է աստիճանաբար փոխարինել Սամայնին, շնորհիվ գելլական ավանդույթների և կաթոլիկ ծեսերի փոխներթափանցման սկսվում է կազմավորվել ապագա Հելոուինի առաջին սաղմերը[10]։

Այդ պահից սկսած հաջորդաբար սկսվում է երկու տոների զարգացումը։ Ինչպես Սամայնը, այնպես էլ Հելոուինը ավանդաբար նշվում է հոկտեմբերի 31-ից նոյեմբերի 1-ը։ Շոտլանդիայում և Իռլանդիայում Սամայնը կրել է Oidhche Samhna և Oíche Samhna (համապատասխանաբար շոտլանդերեն և իռլանդերեն), և ժամանակակից գելլական լեզուները նախկինի պես անվանում են հելոուինը Oíche/Oidhche Samhna, նաև այս անվանումը պահպանվել է Իռլանդերեն Վիքիպեդիայում։ Մինչ այժմ Շոտլանդիայի հյուսիսում և Իռլանդիայում ընդունված է անցկացնել ծեսեր մեռյալների հանգստի համար և հոկտեմբերի 31-ի գիշերը պատմել նախնիների մասին լեգենդներ[11][12]։

Մոտավորապես 16-րդ դարում առաջացել է հոկտեմբերի 31-ին քաղցրավենիք խնդրելու սովորույթը ։ Երեխաները և մեծահասակները հագնում էին կտորից դիմակներ և մի դռնից մյուսը քայլելով, պահանջում հյուրասիրություն։ Դերերով հանդերձներ հագնելու և իրենց հետ «Ջեքի ջահը» տանելու սովորույթը առաջացել է 19-20-րդ դարերում, ընդ որում գումարի կամ ուտելիքի դիմաց նախօրոք պետք էր առաջարկել տարբեր զվարճալիքներ[13]։ Հետագայում շոտլանդացիների և իռլանդացիների դեպի ԱՄՆ մասսայական արտագաղթի պատճառով, Հելոուինը ժողովրդականցվում է նաև այնտեղ[14]։

Խորհրդանիշեր[խմբագրել]

Խորհրդանիշների մեծամասնությունն ունի երկար պատմություն։ Օրինակ՝ լուսատու դդումների պատրաստման ավանդույթը առաջացել է լապտերներ պատրաստելու կելտական ավանդույթից, որն օգնում էր հոգիներին գտնել մաքրագործման ուղին[15]: Շոտլանդիայում Հելոուինի խորհրդանիշը շաղգամն էր[16][17], բայց Հյուսիսային Ամերիկայում դրան արագ փոխարինման է գալիս դդումը՝ որպես ավելի էժան և հասանելի բանջարեղեն[16]: Առաջին անգամ Ամերիկայում լուսատու դդումների պատրաստումը արձանագրվել է 1837 թվականին[18]: Այդ արարողությունը, ընթանալով բերքահավաքի ժամանակ, չուներ Հելոուինի հետ կիպ կապ մինչև 19-րդ դարի երկրորդ հարյուրամյակը[19]:

Հանրաճանաչ էին դասական սարսափ ֆիլմերի կերպարների զգեստները, օրինակ՝ Մումիայի ու հրեշ Ֆրանկենտշտեյնի: Տների տոնական զարդարանքի մեջ մեծ դեր էին խաղում աշնան խորհրդանիշները, օրինակ՝ գյուղական խրտվիլակները[15]: Հելոուինի հիմնական թեմաներն են մահը, չարը, օկուլտիզմը և հրեշները։ Ավանդական գույներն են սևը և նարնջագույնը[20]:

Զգեստներ[խմբագրել]

Կախարդների, վհուկների, ուրվականների, վամպիրների, կմախքների և սատանաների տեսքերով տարբեր դիմակներ և զգեստներ կրելն այս տոնի պարտադիր պայմաններից մեկն է։ Տարածված են սարսափ գրականության, ինչպես նաև Universal ընկերության սարսափ-ֆիլմերի (Դրակուլա, Մումիա, Ֆրանկենշտեյն և այլն) հերոսների զգեստները։ Տների ձևավորման ժամանակ օգտագործվում են աշնանային մոտիվները, օրինակ՝ գյուղական խրտվիլակները։ Հելոուինի հիմնական թեմաներն են մահը, չարը, կախարդությունը և հրեշները։ Ավանդական գույներ են հանդիսանում նարնջագույնն ու սևը։[21].

Քաղցրավենիք խնդրող երեխան (Trick or Treater)

Քաղցրավենիք խնդրելը[խմբագրել]

Հելոուինի ժամանակ քաղցրավենիք խնդրելն (Անգլերեն` Trick-or-treating) ընդունված արարք է, որն անում են զգեստավորված երեխաները։ Նրանք այցելում են տնից տուն, որպես հյուրասիրություն խնդրում են կոնֆետներ (որոշ տեղերում` փող) հարցնելով՝ "Trick or treat?" (Խորամանկություն թե՞ հյուրասիրություն)։

Ջեքի լապտերը[խմբագրել]

Բողկից պատրաստված Ջեքի ճրագ, XX դարի սկիզբ, Ավանդական կյանքի թանգարան, Իռլանդիա

Տոնի գլխավոր խորհրդանիշը համարվում է, այսպես ասած, Ջեքի ճրագը (անգլ.՝ Jack-o'-lantern): Այն դդում է, որի վրա փորագրված է չար, բայց միևնույն ժամանակ ծիծաղելի դեմք, իսկ դդմի ներսում տեղադրված է վառվող մոմ: Առաջին անգամ «Ջեքի ճրագը» հայտնվել է Մեծ Բրիտանիայում, բայց սկզբնական շրջանում պատրաստման համար օգտագործվել է շաղգամ կամ ճակնդեղ[16]: Համարվում էր, որ Բոլոր սրբերի օրը տան մոտ դրված այդպիսի բանջարեղենները վանում են չար ուժերին[22]: Երբ Հելոինի տոնման սովորույթը տարածվեց Ամերիկայում, Ջեքի ճրագը սկսեցին պատրաստել դդմից, որն ավելի հասանելի էր և էժան[16]:

Այդ սովորույթի աղբյուրները կարելի է գտնել ծեսերի ժամանակ բանջարեղենների վրա դեմքեր փորագրելու հին իռլանդական և անգլիական ավանդույթներում[23]:

«Ջեքի ճրագ»-ն իր ժամանակակից տեսքն ստացել է 1837 թվականին: Հենց այդ ժամանակ էլ այն ստացել է իր անվանումը[24]: 1866 թվականին այն արդեն ասոցացվում էր Հելոուինի հետ[25]: Ամերիկայում վրան փորագրված դդումը մինչ Հելոուինի տարածվելը համարվում էր բերքահավաքի խորհրդանիշներից մեկը[26]: 1990 թվականին տոնի ժամանակ նրա օգտագործումն արդեն դարձել էր սովորական:

Aquote1.png

Օհ, մանկության սիրելի պտուղներ՝ հին օրերը հիշեցնող:
Երբ խաղողի ծառը կարմրում էր և շականակագույն ընկույզներն ընկնում էին:
Երբ վայրի, տգեղ դեմքերը, որ մեր կողմից փորագրված էին նրա կեղևին,
Մթության մեջ երևում էին իրենց միջի մոմի հետ միասին:

— Ջոն Ուիտեր, «Դդում» (1850)[27]
Aquote2.png


Հելոուինը նշող երկրները[խմբագրել]

Այս տոնը նշվում է հետևյալ երկրներում.

Բուն երկրներում[խմբագրել]

Որոշ երկրներում[խմբագրել]

Հելոուինը Հայաստանում[խմբագրել]

Հելոուինը Հայաստանում նշվում է արդեն մի քանի տարի, հիմնականում երիտասարդները Party-ներ են կազմակերպում Երևանյան ակումբներում։ Հելոուինյան օրենքները Հայաստանում դեռևես շատ քիչ են տարածված։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 «Merriam-Webster's Encyclopædia of World Religions»։ Merriam-Webster։ 1999։ http://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA408&dq=all+hallow's+eve+christian+origin&hl=en&ei=dUyvTrfhIYetgwen5YiCAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CE8Q6AEwBQ#v=onepage&q&f=false։ Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 31։ «Halloween, also called All Hallows' Eve, holy or hallowed evening observed on October 31, the eve of All Saints' Day. The pre-Christian observances influenced the Christian festival of All Hallows' Eve, celebrated on the same date.» 
  2. Nicholas Rogers (2002)։ «Halloween: From Pagan Ritual to Party Night»։ Oxford University Press։ http://books.google.com/books?id=stWZ_UDteMIC&pg=PA22&dq=halloween+christian+holy+day&hl=en&ei=wCiwTu-tN8j00gGJ5bjGAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CG8Q6AEwCA#v=onepage&q=halloween%20christian%20holy%20day&f=false։ Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 31։ «Halloween and the Day of the Dead share a common origin in the Christian commemoration of the dead on All Saints' and All Souls' Day. But both are thought to embody strong pre-Christian beliefs. In the case of Halloween, the Celtic celebration of Samhain is critical to its pagan legacy, a claim that has been foregrounded in recent years by both new-age enthusiasts and the evangelical Right.» 
  3. «Austrian information»։ 1965։ http://books.google.com/books?id=9FU7AQAAIAAJ&q=all+hallow's+eve+wear+masks+Christian+souls+vengeance&dq=all+hallow's+eve+wear+masks+Christian+souls+vengeance&hl=en&ei=u1CvTtjjFOKHsAKEudDkAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA։ Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 31։ «The feasts of Hallowe'en, or All Hallows Eve and the devotions to the dead on All Saints' and All Souls' Day are both mixtures of old Celtic, Druid and other heathen customs intertwined with Christian practice.» 
  4. 4,0 4,1 (1989) The Oxford English Dictionary, 2nd, Oxford: Oxford Univ. Press։ ISBN 0-19-861186-2։ 
  5. 5,0 5,1 Rogers, Nicholas (2002). «Samhain and the Celtic Origins of Halloween». Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, pp. 11—21. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-516896-8.
  6. Hutton, Ronald. Stations of the Sun: A History of the Ritual Year in Britain. — Oxford: Oxford University Press, 1996. — С. 361. — ISBN 0-19-288045-4
  7. Salomonsen, Jone (2002). Enchanted Feminism: Ritual, Gender and Divinity Among the Reclaiming Witches of San Francisco, p.190. New York: Routledge. ISBN 0-415-22392-X.
  8. Ellwood, Robert S; McGraw, Barabara A. (1999). Many Peoples, Many Faiths: Women and Men in The World Religions, p. 31. Prentice Hall. ISBN 0-13-010735-2
  9. HUTTON, RONALD, The Stations of the Sun: A History of the Ritual Year in Britain (Oxford: Oxford University Press, 1996)
  10. Simpson, John; Weiner, Edmund (1989)։ Oxford English Dictionary, second, London: Oxford University Press։ ISBN 0-19-861186-2։ OCLC 17648714։ 
  11. O’Driscoll, Robert (ed.) (1981) The Celtic Consciousness New York, Braziller ISBN 0-8076-1136-0 pp. 197—216: Ross, Anne «Material Culture, Myth and Folk Memory» (on modern survivals); pp.217-242: Danaher, Kevin «Irish Folk Tradition and the Celtic Calendar» (on specific customs and rituals)
  12. McNeill, F. Marian (1961, 1990) The Silver Bough, Vol. 3. William MacLellan, Glasgow ISBN 0-948474-04-1 pp. 11—46
  13. Bannatyne, Lesley Pratt (1998) Forerunners to Halloween Pelican Publishing Company. ISBN 1-56554-346-7 p. 44
  14. Rogers, Nicholas. (2002) «Festive Rights:Halloween in the British Isles». Halloween: From Pagan Ritual to Party Night. pp.43, p.48. Oxford University Press.
  15. 15,0 15,1 Rogers, Nicholas (2002). Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, pp. 29, 57. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-516896-8.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 The Oxford companion to American food and drink p.269. Oxford University Press, 2007. Retrieved February 17, 2011
  17. «Frank Leslie's popular monthly, Volume 40, November 1895, p. 540—543»։ Books.google.com։ 2009-02-05։ http://books.google.com/books?id=x7_QAAAAMAAJ&dq=Frank%20Leslie's%20popular%20monthly%201895%20Halloween&pg=PA540#v=onepage&q&f=false։ Վերցված է 2011-10-23։ 
  18. Nathaniel Hawthorne, «The Great Carbuncle» in «Twice-Told Tales», 1837: Hide it [the great carbuncle] under thy cloak, say’st thou? Why, it will gleam through the holes, and make thee look like a jack-o'-lantern!
  19. As late as 1900, an article on Thanksgiving entertaining recommended a lit jack-o'-lantern as part of the festivities. «The Day We Celebrate: Thanksgiving Treated Gastronomically and Socially», The New York Times, November 24, 1895, p. 27. «Odd Ornaments for Table», The New York Times, October 21, 1900, p. 12.
  20. Simpson, Jacqueline All Saints' Day in Encyclopedia of Death and Dying, Howarth, G and Leeman, O (2001)London Routledge ISBN 0-415-18825-3, p.14 Halloween is closely associated in folklore with death and the supernatural.
  21. Simpson, Jacqueline All Saints' Day in Encyclopedia of Death and Dying, Howarth, G and Leeman, O (2001)London Routledge ISBN 0-415-18825-3, p.14 Halloween is closely associated in folklore with death and the supernatural.
  22. Arnold, Bettina (2001-10-31)։ «Bettina Arnold – Halloween Lecture: Halloween Customs in the Celtic World»։ Halloween Inaugural Celebration։ University of Wisconsin–Milwaukee: Center for Celtic Studies։ https://pantherfile.uwm.edu/barnold/www/lectures/holloween.html։ Վերցված է 2007-10-16։ 
  23. They continue to be popular choices today as carved lanterns in Scotland and Northern Ireland, although the British purchased a million pumpkins for Halloween in 2004. «Pumpkins Passions», BBC, 31 October 2005. Retrieved on 19 October 2006. «Turnip battles with pumpkin for Hallowe’en», BBC, 28 October 2005. Retrieved 23 September 2007.
  24. Nathaniel Hawthorne, «The Great Carbuncle», in Twice-Told Tales, 1837:Hide it [the great carbuncle] under thy cloak, say’st thou? Why, it will gleam through the holes, and make thee look like a jack-o'-lantern!
  25. Daily News (Kingston, Ontario), November 1, 1866: The old time custom of keeping up Hallowe’en was not forgotten last night by the youngsters of the city. They had their maskings and their merry-makings, and perambulated the streets after dark in a way which was no doubt amusing to themselves. There was a great sacrifice of pumpkins from which to make transparent heads and face, lighted up by the unfailing two inches of tallow candle. Agnes Carr Sage, «Halloween Sports and Customs», Harper's Young People, October 27, 1885, p. 828:
    It is an ancient Scottish custom to light great bonfires on Halloween, and carry blazing fagots about on long poles; but in place of this American boys delight in the funny grinning jack-o'-lanterns made of huge yellow pumpkins with a candle inside.
  26. «The Day We Celebrate: Thanksgiving Treated Gastronomically and Socially», The New York Times, November 24, 1895, p. 27. «Odd Ornaments for Table», The New York Times, October 21, 1900, p. 12.
  27. Whittier, John Greenleaf. «The Pumpkin»