Հոմերոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հոմերոս
հին հուն․՝ Ὅμηρος
Homer British Museum.jpg
Ծնվել է մ.թ.ա. 9-րդ դար[1]
Ծննդավայր Զմյուռնիա, Էգեյան տարածաշրջան, Թուրքիա
Մահացել է մ.թ.ա. 8-րդ դար
Մահվան վայր Ios, Ios Municipality, Հարավային Եգեյան կղզիներ, Հունաստան
Ազգություն հույն
Մայրենի լեզու հին հունարեն
Մասնագիտություն բանաստեղծ
Homer Վիքիպահեստում

Հոմերոս[2] (հին հունարեն՝ Ὅμηρος), հին հույն էպոսագիր բանաստեղծ։ Ըստ ավանդության՝ կույր երգիչ։ Հոմերոսի գրչին է վերագրվում անտիկ գրականության առաջին և ամենանշանավոր հուշարձաններ՝ «Իլիական» և «Ոդիսական» էպիկական պոեմների ստեղծումը։ «Իլլիականը» գրվել է Տրոյական պատերազմի ժամանակ, երբ հունական երկրների կողմից Տրոյա քաղաքը տասը տարի շարունակ պաշարված էր։ Այն կենտրոնանում է Ագամեմնոն թագավորի և զինվոր Աքիլեսի վեճի վրա, որը պատերազմի վերջին տարում տևեց մի քանի շաբաթ։ «Ոդիսականը» կենտրոնանում է Իթակեի արքա Ոդիսևսի՝ Տրոյայի անկումից հետո հայրենի երկիր վերադառնալու վրա։

Հոմերոսի կյանքի մասին բազմաթիվ պատմություններ տարածվել են դասական հնագույն ժամանակաշրջանում։ Ամենատարածվածն այն է, որ նա եղել է կույր երգիչ և ապրել է Հոնիայում, որը գտնվում է Անատոլիայի կենտրոնական մասում՝ ներկայիս Թուրքիայի տարածքում։ Ժամանակակից գիտնականները դրանք լեգենդներ են համարում[3][4][5]։

Հոմերոսական (կամ հոմերական) հարցը՝ ում կողմից, երբ, որտեղ և ինչ պայմաններում է ստեցծվել «Իլլիականը» և «Ոդիսականը», դեռևս շարունակվում է քննարկվել։ Ընդհանուր առմամբ, ժամանակակից գիտական կարծիքները բաժանվում են երկու խմբի։ Մեկը կարծում է, որ «Իլլիականը» (որոշ տվյալների համաձայն) և «Ոդիսականը» մի հանճարեղ գրողի ձեռքի գործ է։ Մյուսը կարծում է, որ Հոմերոսի ստեղծագործությունները բազմաթիվ ներդրողների աշխատանքների արդյունք է, և որ «Հոմերոսը» բոլոր ավանդույթների պիտակն է[5]։ Ընդունված է, որ Հոմերոսի ստեղծագործությունները գրվել են մ․թ․ա․ 8-րդ դարի վերջին կամ 7-րդ դարի սկզբին[6]։ Հոմերոսի պոեմները գրված են հոմերոսական հունարենով, որը հայտնի է նաև որպես էպիկական հունարեն։ Այն գրական լեզու է, որը տարբեր դարերում արտացոլել է հոնիական և էոլիդական բարբառների առանձնահատկությունները․ գերակշռում է Արևելյան Հոնիայի ազդեցությունը[7][8]։ Բազմաթիվ հետազոտողներ կարծում են, որ պոեմները սկզբնապես փոխանցվել են բանավոր կերպով[9]։

Հին ժամանակներից մինչ այժմ, Հոմերական էպոսի ազդեցությունը Արևմտյան քաղաքակրթության վրա մեծ է, որի արդյունքում գրականության, երաժշտության, արվեստի և կինոյի ոլորտներում կան բազմաթիվ գործեր։ Հոմերական էպոսները ամենամեծ ազդեցությունն են թողել Հին Հունական մշակույթի և կրթության վրա․ Պլատոնի համար Հոմերը նա էր, ով «սովորեցրեց Հունաստանին»՝ տասը Hellada pepaideuken[10][11]։

Հոմերոսի հնագույն կենսագիրները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին աշխարհում Հոմերոսին վերաբերող շատ ավանդույթներ են տարածված եղել, սակայն դրանց մեծ մասը ժանամակի ընթացքում մոռացվել է: Ժամանակակից գիտնականները գալով ընդհանուր կոնսենսուսի, հայտնում են, որ դրանք որպես պատմության արժեքներ չունեն։ Բազմաթիվ պնդումներ կան, ըստ որի՝ Հոմերոսը կույր է եղել (վերցնելով Ոդիսականի հերոսներից մեկի՝ Դեմոդոկուսին, ով կույր բարդ էր[12][13]), որ նա ծնվել է Խիոսում, եղել է Մելես գետի և հավերժահարսի որդին, եղել է թափառական բարդ, որ նա մահացել է կամ Իոսում կամ ձկնորսների կողմից առաջարդված հանելուկը լուծել չկարողանալու պատճառով։ Հոմերոսի հնագույն ժամանակների երկու ամենահայտնի կենսագրական աշխատություններն են Հոմեր Պսևդո-Հերոդոտուսի «Հոմերոսի կյանքը» և «Հոմերոսի և Հեսիոդոսի միջև մրցությունը»[14][15]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոմերոսի մասին արժանահավատ կենսագրական տեղեկություններ չեն հասել[16]։

Հասկանալի է, սակայն, որ «Իլլիականը» և «Ոդիսականը» ստեղծվել են ավելի ուշ, քան նրանցում նկարագրված իրադարձությունները, բայց նաև մ.թ.ա. VI դարից շուտ՝ երբ դրանց գոյությունը հավաստիորեն արձանագրված է:. Ժամանակահատվածը, որում Հոմերոսը ապրել է, ժամանակակից գիտություն թվագրում է մ.թ.ա. 8-րդ դարն։ Հերոդոտոսի խոսքերով, Հոմերոսը ապրել է իրենից 400 տարի առաջ[17], որն էլ մատնանշում է մ․թ․ա 850 թվականը։ Անհայտ մի պատմիչ իր աշխատությունում նշել է, որ Հոմերոսն ապրել է Քրերքեսից 22 տարի առաջ, որն էլ մատնանշում է մ․թ․ա․ 1102 թվականը։ Այլ հին պատմական աղբյուրերում գրված է, որ Հոմերոսն ապրել է Տրոյական պատերազմի ժամանակ[18]։

Հոմերոսի ծննդավայրը նույնպես անհայտ է։ Հնում 7 քաղաք՝ Սմիրնա, Քիոս, Կոլոֆոն, Սալամիս, Հռոդոս, Արգոս, Աթենք, վիճարկում էին նրա ծննդավայր լինելու պատիվը[19][20][16]։ Ինչպես հայտնում են հույն հեղինակներ Հերոդոտոսն ու Պավսանիուսը Հոմերոսը վախճանվել է Կիկլադյան արշիպելագի Իոս կղզում։ «Իլլիականն» ու «Ոդիսականը» ամենայն հավանականությամբ ստեղծվել են հարակից կղզիներից մեկում կամ Հունաստանի փոքրասիական ափին, որը բնակեղցած է իոնյան ցեղերի կողմից։ Բայց և այնպես, Հոմերոսական բարբառը ճշգրիտ տեղեկություններ չեն տալիս Հոմերոսի ցեղային պատկանելիության մասին, քանի որ այն հին հունարենում իոնական և էոլիական բարբառների խառնուրդն է։ Կա մի ենթադրություն, ըստ որի նրա բարբառը իրենից ներկայացնում է բանաստեղծական կոյնեի ձևերից մեկը, որը ձևավորվել է Հոմերոսի կյանքի ենթադրյալ ժամանակահատվածից առաջ։

Ավանդաբար Հոմերոսը նկարագրվում է որպես կույր մարդ։ Ամենայն հավանականությամբ, այս տեսակետը չի բխում իր կյանքի իսկական փաստերից, այլ իրենից ներկայացնում է անտիկ կենսագրության ժանրի վերականգնում[16]։ Այդ թվում նաև, «Հոմերոս» բառը ընթերցման այլ տարբերակով նշանակում է «չի տեսնում» (ὁ μῆ ὁρῶν)[19]։ Քանի որ շատ հայտնի լեգենդար մարգարեներն ու երգիչները կույր են եղել (օրինակ՝ Թիրեսիասը), ըստ հին տրամաբանության, որը կապում է մարգարեական և բանաստեղծական շնորհքի հետ, Հոմերոսի կուրության մասին ենթադրությունը չափազանց պարզ էր: Բացի այդ, «Ոդիսականում» երգիչ Դեմոդոկոսը կույր է ծնվում[21], որը նույնպես կարող է ընկալվել որպես ինքնակենսագրական։

Հոմերոսի և Հեսիոդոսի միջև բանաստեղծական մենամարտի մասին լեգենդ կա, որը նկարագրվել է «Հոմերոս և Հեսիոդոս մրցություն» աշխատության մեջ, որը ստեղծվել է մ․թ․ա 3-րդ դարըում, իսկ որոշ հետազոտողների կարծիքով էլ՝ ավելի շուտ[22]։ Բանաստեղծները հավանաբար հանդիպել են Էվբեյա կղզում՝ զոհված Ամֆիդեմայի պատվին կազմակերխված խաղերի ժամանակ։ Նրանք կարդում էին իրենց լավագույն բանաստեղծությունները։ Մրցույթում որպես դատավոր հանդես եկած Պանեդ կայսրը մրցույթի հաղթող ճանաչեց Հեսիոդոտոսին, քանի որ նա կոչ էր անում խաղաղության և հողագործության, այլ ոչ թե պատերազմի և ջարդի։ Միաժամանակ, հանդիսատեսի համակրանքը եղել է Հոմերոսիի կողմը:

Բացի «Իլլիականից» և «Ոդիսականից» Հոմերոսն ունի նաև այլ ստեղծոգործություններ, որոնցից են «Հոմերական օրհներգերը» (մ.թ.ա. VII-V դդ. Հոմերոսիի հետ միասին համարվում են հունական պոեզիայի ամենահին օրինակները), «Մարգարետ» երգիծական պոեմը և այլն[19]։

«Հոմերոս» բառի նշանակությունը (այն ծագել է մ․թ․ա 7-րդ դարում, Կալին Եփեսոսեցին անվանեց նրան «Ֆիվաիդայի» հեղինակ) ցանկացել են պարզել դեռևս անտիկ շրջանում, որպես իմաստ առաջադրելով «պատանդ», «հաջորդող» (Արիստոտել) կամ «կույր»[19][23][24][25] (Էֆորուս), «բայց այս բոլոր տարբերակները նույնքան անհավատալի են, որքան ժամանակակից առաջարկները` իրեն «գուսան» կամ «նվագակցող» նշանակել»[16][26]։

Հոմերոսյան հարցը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դարեր շարունակ «Իլիականի» ու «Ոդիսականի» հեղինակային պատկանելությունը, չհաշված առանձին դեպքեր, կասկած չի հարուցել։ Սակայն 1795 թվականին գերմանացի գիտնական Ֆ.Ա. Վոլֆը հայտնեց այն կարծիքը, որ պոեմների հեղինակը չի կարող լինել մեկ մարդ, այն հավաքական աշխատանքի արդյունք է։ Այդ թեզով սկիզբ դրվեց այսպես կոչված «հոմերոսյան հարցին»։ «Իլլիականի» և «Ոդիսականի» հեղինակների, դրանց առաջացման և ճակատագրին առնչվող խնդիրների ամբողջությունը կոչվեց «հոմերոսյան հարց»[27]։ Այն ծագել է դեռևս հին ժամանակներում[28], ապա պնդում էին, որ Հոմերոսը իր էպոսը ստեղծել է Ֆանտասի բանաստեղծուհու բանաստեղծությունների հիման վրա Տրոյական պատերազմի ժամանակ։ Գրվեցին և մինչ այսօր էլ շարունակվում են գրվել բազմաթիվ ուսումնասիրություններ, հայտնվել են ամենատարբեր, իրարամերժ կարծիքներ, որոնցից կարելի է առանձնացնել հետևյալները.

  1. պոեմների հեղինակը Հոմերոսն է
  2. պոեմներն ունեն բանահյուսական ծագում և խմբային ստեղծագործության արդյունք են
  3. պոեմները կազմված են առանձին երկերից, որոնք մեկը վերցրել և կցել է իրար
  4. պոեմների հիմքը եղել է փոքրածավալ մի ստեղծագործություն, որի վրա տարբեր հեղինակներ ժամանակի ընթացքում ավելացրել են նոր հատվածներ[29]։

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոմերոսը և իր ուղեկցորդը (1874), Ուիլյամ Բուգրո

Այսօր միայն Իլլիական և Ոդիսական պոեմներն են ասոցացվում Հոմերոս անվան հետ։ Հնում մի շարք գործեր երբեմն վերագրում էին նրան։ Այդ գործերից են Հոմերական հիմները, Հոմերի և Հեզիոդի միջև մրցույթ, Փոքր Իլլիական, Նոստիոնը, Թեբայիդը, Կիպրիան, Էպիգոն, կատակերգական մինի-էպոս Բատրախոմոմաչիա ("Գորտ-մուկ պատերազմ"), Մարգիթները, Օչալիայի գրավումը և Ֆոկաիսը։ Այսօր այս պնդումները հավաստի չեն և հնագույն աշխարհում ընդունված չեն եղել։ Հոմերոսի կյանքին շրջապատող բազմաթիվ լեգենդների նման սրանք ևս չեն արտացոլում հին հունական մշակույթում Հոմերոսի դերը[30][31][32]։

Հոմերոսի պոեմները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրողների կարծիքով, Հոմերոսի վերագրվող պոեմներից «Իլիականը», ըստ նկարագրվող հասարակարգի և նյութական մշակույթի, ավելի վաղ շրջանի պոեմ է, համապատասխանում է VIII-VII դդ.։ Այդ դարաշրջանին բնորոշ են ռազմիկների բրոնզե զենքերը, արևելյան ոճի հագուստներն ու սանրվածքները, Փոքր Ասիայից բերվող մարգարտյա զարդերը։ «Ոդիսականը» ավելի ուշ շրջանի է պատկանում, արտացոլում Է նավագնացության և առևտրի նոր էտապ։ Պոեմները ստեղծվել են Իոնիայում, իոնական բարբառով։

Հոմերոսի պոեմները գրված են հեքսամետրով /վեցաչափով/՝ –-uu / –uu / –uu / –uu / –-uu / – – / /–՝ շեշտված վանկ, ս՝ անշեշտ/։ Հայերեն թարգմանություններում հեքսամետրը չի պահպանվել։ Հոմերոսյան, ընդհանրապես անտիկ տաղաչափության մեջ հանգ չի եղել։ Գերմանացի քննադատ Շլեգելը հոմերոսյան վիպերգն ուղղակի ճանաչել է որպես ժողովրդական ասմունքողների կոլեկտիվ ստեղծագործության արգասիք։

Գրականություն Հոմերոսի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Record #11907688f // Ֆրանսիայի ազգային գրադարանի ընդհանուր քարտագրացուցակ
  2. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երևան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 59։ ISBN 99941-56-03-9 
  3. Wilson Nigel։ Encyclopedia of Ancient Greece (անգլերեն)։ Routledge։ էջ 366։ ISBN 9781136788000։ Վերցված է 22 November 2016 
  4. Romilly Jacqueline de։ A Short History of Greek Literature (անգլերեն)։ University of Chicago Press։ էջ 1։ ISBN 9780226143125։ Վերցված է 22 November 2016 
  5. 5,0 5,1 Graziosi Barbara։ Inventing Homer: The Early Reception of Epic (անգլերեն)։ Cambridge University Press։ էջ 15։ ISBN 9780521809665։ Վերցված է 22 November 2016 
  6. Croally Neil, Hyde Roy։ Classical Literature: An Introduction (անգլերեն)։ Routledge։ էջ 26։ ISBN 9781136736629։ Վերցված է 23 November 2016 
  7. Hose Martin, Schenker David։ A Companion to Greek Literature (անգլերեն)։ John Wiley & Sons։ էջ 445։ ISBN 9781118885956 
  8. Miller D. Gary։ Ancient Greek Dialects and Early Authors: Introduction to the Dialect Mixture in Homer, with Notes on Lyric and Herodotus (անգլերեն)։ Walter de Gruyter։ էջ 351։ ISBN 9781614512950։ Վերցված է 23 November 2016 
  9. Ahl Frederick, Roisman Hanna։ The Odyssey Re-formed (անգլերեն)։ Cornell University Press։ ISBN 0801483352։ Վերցված է 23 November 2016 
  10. Too Yun Lee։ The Idea of the Library in the Ancient World (անգլերեն)։ OUP Oxford։ էջ 86։ ISBN 9780199577804։ Վերցված է 22 November 2016 
  11. MacDonald Dennis R.։ Christianizing Homer: The Odyssey, Plato, and the Acts of Andrew (անգլերեն)։ Oxford University Press։ էջ 17։ ISBN 9780195358629։ Արխիվացված օրիգինալից 30 June 2017-ին։ Վերցված է 22 November 2016 
  12. Graziosi Barbara (2002)։ Inventing Homer: The Early Reception of Epic (անգլերեն)։ Cambridge University Press։ էջ 138։ ISBN 9780521809665 
  13. Odyssey, 8:64ff.
  14. Lefkowitz Mary R. (2013)։ The Lives of the Greek Poets (անգլերեն)։ A&C Black։ էջեր 14–30։ ISBN 9781472503077 
  15. Kelly Adrian D. (2012)։ «Biographies of Homer»։ The Homer Encyclopedia (անգլերեն) (Blackwell Publishing Ltd)։ doi:10.1002/9781444350302.wbhe0243/abstract 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание
  17. Հերոդոտոս 2.53.
  18. Graziosi, Barbara (2002)։ «The Invention of Homer»։ Cambridge։ էջեր 98–101 
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Կաղապար:ВТ-РСКД
  20. Анпектова-Шарова & Дуров, 2004, էջ` 63
  21. Ոդիսակամ VIII, 63 сл.
  22. Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.
  23. P. Chantraine, Dictionnaire étymologique de la langue grecque, Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ad loc.
  24. H.G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon, rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ad loc.
  25. Pseudo-Herodotus, Vita Homeri1.3 in Thomas W. Allen, Homeri Opera, Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. Lycophron, Alexandra, l.422
  26. Կաղապար:Книга:Боура С.М.: Героическая поэзия. С. 547
  27. Анпектова-Шарова & Дуров, 2004, էջ` 64
  28. Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание
  29. Բախ, Անտիկ, միջնադարյան, Վերածննդի գրականություն, Երևան, 1990, էջ 4:
  30. Kelly Adrian D. (2012)։ «Homerica»։ The Homer Encyclopedia (անգլերեն) (Blackwell Publishing Ltd)։ doi:10.1002/9781444350302.wbhe0606/abstract 
  31. Graziosi Barbara, Haubold Johannes (2005)։ Homer: The Resonance of Epic (անգլերեն)։ A&C Black։ էջեր 24–26։ ISBN 9780715632826 
  32. Graziosi Barbara (2002)։ Inventing Homer: The Early Reception of Epic (անգլերեն)։ Cambridge University Press։ էջեր 165–168։ ISBN 9780521809665