Թիրեսիաս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Թիրեսիասը փայտով հարվածում է երկու օձերի, որի համար Հերան նրան կին է դարձնում: Յոհան Ուլրիխ Կրաուսի փորագրությունը, մոտ 1690 թվական, Die Verwandlungen des Ovidii (Ոդիսևսի կերպարանափոխությունը) աշխատությունից

Թիրեսիաս (հին հուն․՝ Τειρεσίας), հին հունական դիցաբանության մեջ Ապոլլոնի կույր մարգարեն` Թեբեից: Հայտնի է իր մարգարեությունների և 7 տարով կնոջ փոխակերպված լինելու համար: Նա Էվերես հովվի և հավերժահարս Քարիկլոյի որդին էր[1]: Թիրեսիասը Թեբեում ապրել է յոթ սերունդ՝ սկսած Կադմուսի խորհրդատուն լինելուց:

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուկ Բրիսոնն առանձնացրել է դիցաբանական Թիրեսիասին առնչվող տասնութ հղում[2], որոնք բաժանել է երեք խմբի մեջ. առաջին խումբը, երկու մասով, ներառում է Թիրեսիասի սեռափոխությունը և Հերայի ու Զևսի հետ հանդիպումը: Երկրորդ խումբը ներառում է Աթենասի կողմից կուրացումը և երրորդը՝ Թիրեսիասի անհաջողությունները:

Որոշակի չէ Թիրեսիասի տեղեկատվություն ստանալու ձևը: Հաճախ նա կարող էր տեսնել տեսիլքներ, լսել թռչունների երգերը կամ բացատրել տրված առարկաների այրումից գոյացած ծխի ձևը:

Մի անգամ Պելոպոնեսի Կիլեն լեռան վրա Թիրեսիասը հանդիպում է երկու մերձեցող օձերի և փայտով հարվածում նրանց: Հերան զայրանում է և Թիրեսիասին պատժում՝ դարձնելով նրան կին: Կնոջ կերպարանքով Թիրեսիասը դառնում է Հերայի քրմուհին, ամուսնանում է և ունենում երեխաներ, այդ թվում՝ Մանտոյին, որը նույնպես օժտված էր կանխագուշակման ձիրքով: Այս հեքիաթի տարբերակների համաձայն՝ Թիրեսիասը եղել է ճանաչված մարմնավաճառուհի: Յոթ տարի կնոջ կերպարանքով մնալուց հետո, Թիրեսիասը կրկին հանդիպում է մերձեցող օձերի: Առասպելի համաձայն՝ այս անգամ նա կամ թողնում է, որ օձերը մերձենան, կամ ըստ Հիգինուսի՝ տրորում է դրանց[3]: Արդյունքում, Թիրեսիասի կախարդանքը վերանում է և նրան է վերադառնում իր տղամարդկությունը: Այս պատմությունը գրված է նաև Հեսիոդոսի կորսված տողերում[4]:

Հելլենական և հռոմեական ժամանակներում Թիրեսիասի սեռափոխության պատմությունն ավելի է ընդարձակվել[5]: Թիրեսիասը վերածվել է բարդ կերպարի, դարձել է միջնորդ աստվածների և մարդկանց, կուրության և տեսողության, ներկայի և ապագայի, աշխարհի և անդրաշխարհի միջև[6]

Ըստ դիցաբանական տեղեկատու «Բիբլիոտեկի» (Bibliotheke)[7]՝ Թիրեսիասի կուրության մասին տարբեր պատմություններ կան, որոնցից ամենատարածվածը այն է, որ նրան կուրացրել են աստվածները՝ վերջիններիս գաղտնիքները բացահայտելու համար: Մեկ այլ պատմություն է պատմում պոետ Ֆերեսիդեսը, որն իր շարունակությունն է գտնում Կալիմաքոսի «Պալլասի լոգանքը» պոեմում: Այս պատմության համաձայն՝ Թիրեսիասը Աթենասին մերկ է տեսել, որից հետո Աթենասը նրան կուրացրել է: Քարիկլոն՝ Թիրեսիասի մայրը, խնդրել է Աթենասին վերադարձնել իր երեխայի կուրությունը, բայց աստվածուհին չի կարողացել. սրա փոխարեն նա մաքրել է Թիրեսիասի ականջները[7]՝ օժտելով նրան թռչունների երգը հասկանալու և կանխագուշակման ընդունակությամբ: Մեկ այլ պատմության մեջ, Թիրեսիասը ներքաշվում է Զևսի և Հերայի միջև ընթացող կռվի մեջ, որտեղ նրանք վիճում էին, թե ում հետ սեռական ակտն է ավելի հաճելի, տղամարդու հետ՝ ինչպես Հերան էր պնդում, թե՝ կնոջ՝ ինչպես Զևսն էր պնդում: Թիրեսիասը սեռական հարաբերություն էր ունեցել և՛ տղամարդու, և՛ կնոջ հետ: Թիրեսիասը պատասխանում է, որ՝ «Տաս մասերից տղամարդը վայելում է միայն մեկը»[7]: Իր անհարգալից վերաբերմունքի համար Հերան Թիրեսիասին միանգամից կուրացնում է[8]: Զևսը չի կարողանում վերադարձնել Թիրեսիասի տեսողությունը, բայց որպես նվեր նրան է պարգևում կանխագուշակելու կարողությունը և յոթ անգամ ավելի երկար կյանքի տևողություն:

Ասում են, որ Թիրեսիասը հասկանում էր թռչունների լեզուն և կարող էր ապագան տեսնել կրակի կամ ծխի մեջ: Բայց ամենից շատ ապագան կանխագուշակելիս նա հիմնվում էր մեռածների հետ զրույցների վրա[9]:

Թիրեսիասը հայտնվում է Ոդիսևսի մոտ, Յոհան Հայնրիխ Ֆյուսլի, մոտ 1780-85.

Թիրեսիաս և Թեբե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիրեսիասը տարբեր հունական ողբերգությունների կերպարներից է և հայտնվում է Թեբեին առնչվող առասպելական պատմության մեջ: Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիներում» Թիրեսիասը հայտնվում է Թեբեի հիմնադրի և առաջին թագավորի՝ Կադմուսի հետ, այդ ժամանակվա թագավոր Պենթեուսին զգուշացնելու, որ չքննադատի Դիոնիսոսին:

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիրեսիասը մահանում է Թիլֆուսա նեխած աղբյուրից ջուր խմելուց հետո, որտեղ նա խոցվում է Ապոլլոնի արձակած նետից:

Նրա ստվերն իջնում է Ասֆոդել մարգագետին, որը Հադեսի տարտարոսի առաջին մակարդակն է: Մահից հետո, անդրաշխարհում նրան այցելում է Ոդիսևսը, որին Թիեսիասը խորհուրդ է տալիս, թե ինչպես շարունակել ոդիսականը. ինչպես անցնել Սկիլլան և Քարիբդիսը: Նա նույնիսկ Ոդիսևսին խուրհուրդ է տալիս Թրինակիայում չուտել Հելիոսի կովերը, որին Ոդիսևսը չի հետևում:

Գրականության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Բիբլիոտեկ, III.6.7, Հիգինուս, Առակներ 75.
  2. Luc Brisson, 1976. Le mythe de Tirésias: essai d'analyse structurale (Leiden: Brill).
  3. Hygini Fabulae, LXXV
  4. Ըստ Բիբլիոտեկ III.6.7-ի և Ֆլեգոնի Mirabilia 4-ի:
  5. Eustathius, Commentary on Homer's Odyssey 10.494.
  6. Լավ բացատրված է կառուցվածքային մոտեցմամբ, այդ շրջանում կենդանիների մոտ տարբեր սեռականությունների գոյության պատկերացումների հետ շատ համեմատականներով («Անտիկ շրջան», Բրիսոն, 1976)
  7. 7,0 7,1 7,2 Բիբլիոտեկ III.6.7.
  8. Հիգինուս, Առակներ 75;
  9. William Godwin (1876)։ «Lives of the Necromancers»։ էջեր 46–47