Փոքր մոլորակ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Փոքր մոլորակ, երկնային մարմին, որը պտտվում է ուղեծրով Արեգակի շուրջը, և չի հանդիսանում ոչ մոլորակ, ոչ էլ գիսաստղ։ Հավանաբար, առաջացել են Արեգակնային համակարգի հետ միաժամանակ՝ այն նույն նյութից, որից բաղկացած են մեծ մոլորակները[1]։ Փոքր մոլորակներ են՝ գաճաճ մոլորակները, աստերոիդները, տրոյացիները, կենտավրոսները, Կոյպերի գոտու մարմինները և այլ տրանսնեպտունային մարմինները։[2] Առաջին փոքր մոլորակը Սերեսն է, հայտնաբերվել է 1801 թվականին։ Ավելի քան 570 000 մարմինների ուղեծրերի մասին տվյալները պահվում են Փոքր մոլորակների կենտրոնում։ Փոքր մոլորոկների ճնշող մեծամասնության ուղեծրերը գտնվում են Մարսի և Յուպիտերի ուղեծրերի միջև։ Ելնելով այդ երկու մոլորակների միջև եղած հեռավորությունից, ենթադրվում էր, որ Մարսի և Յուպիտերի միջև պետք է լինի մեկ այլ մոլորակ։ 1801 թվականին հայտնաբերված առաջին փոքր մոլորակը՝ Ցերերան է, որի ուղեծիրը գտնվում էր Մարսի և Յուպիտերի ուղեծրերի միջև, հենց այդ «պակասող» մոլորակը համարվեց։ Սակայն շուտով հայտնաբերվեցին մի շարք նոր Փոքր մոլորակներ (Պալլաս, Ցունոնա, Վեստա), որոնց գոյությամբ հերքվեց նախկինում արված ենթադրությունը։[1]: «Փոքր մոլորակը» անվանումը օգտագործվում է այսպիսի մարմինները նկարագրելու համար սկսած XIX դարից։[3] Նույնպես օգտագործվում էր պլանետոիդ (planetoid) անվանումը, հատկապես խոշոր մարմինների դեպքում։ Պատմականորեն, աստերոիդ, փոքր մոլորակ, և պլանետոիդ անվանումները համարվում էին շատ թե քիչ հոմանիշ, սակայն հարցը չափազանց բարդացավ Յուպիտերի և Նեպտունի ուղեծրերից դուրս բազմաթիվ մանր մոլորակների հայտնաբերման հետ զուգընթաց, որոնց հնարավոր չէր կոչել աստերոիդ։[4]

Արեգակի շուրջը Փոքր մոլորակի շարժումը կատարվում է մեծ մոլորակների շարժման ուղղությամբ՝ համաձայն Կելցչերի օրենքների։ Դրանց ուղեծրերի հարթությունների միջին թեքությունը խավարածրի հարթության նկատմամբ 9,5° է, իսկ ուղեծրերի մեծ կիսաառանցքները գտնվում են 2,3-3,3 ամբողջ մոլորակների միջակայքում։ Արեգակի շուրջը Փոքր մոլորակի պտտման պարբերությունը հիմնականում կազմում է 3,5–6 տարի։ Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում ամենափոքր ուղեծրով (մեծ կիսաառանցքը՝ а=1,07777 ամբողջ մոլորակներ) Իկարուս փոքր մոլորակը, որը պարբերաբար մոտենում է Երկրին (մոտ 6–7 միլիոն կիլոմոտր)։ Իկարուսը ռադիոլոկացիայով դիտված 1968 թվականին առաջին մոլորակն էր։[1]

Մինչև 2006 թվականը Միջազգային աստղագիտական միությունը պաշտոնապես օգտագործում էր «փոքր մոլորակ» անվանումը։ Իր 2006 թվականի հանդիպման ժամանակ միությունը դասակարգեց փոքր մոլորակները և գիսաստղերը գաճաճ մոլորակների և Արեգակնային համակարգի փոքր մարմինների։[5] Մարմինը կոչվում է գաճաճ մոլորակ, եթե նրա սեփական ձգողության ուժը բավարար է, որպեսզի այդ մարմինը հասնի հիդրոստատիկ հավասարակշռության, այսինքն, ունի էլիպսոիդ ձև։ Բոլոր այլ փոքր մոլորակները և գիսաստղները անվանվում են «Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ»։ ՄԱՄ-ը հայտարարում է՝ «փոքր մոլորակ սահմանումը դեռևս կարող է օգտագործվել, սակայն նախընտրելի է Արեգակնային համակարգի փոքր մարմին սահմանումը»։ Այնուամենայնիվ, համարակալման և անվանակոչության հարմարության նկատառումներից ելնելով, ավանդական տարբերակումը մանր մոլորակների և գիսաստղների դեռ շարունակվում է։

Փոքր մոլորակի շարժման ուսումնասիրությունը մեծ նշանակություն ունի աստղաչափության մի շարք խնդի՛րների լուծման համար։ Փոքր մոլորակի շարժման խոտորումների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս որոշելու մեծ մոլորակների զանգվածները։ 1772 թվականին ժ․ Լագրանժը ցույց է տվել, որ Ցուպիտերի ուղեծրի վրա պետք է լինեն երկու կետեր, որտեղ (կամ որոնց մոտակայքում) Փոքր մոլորակ կարող են մնալ շատ երկար ժամանակ։ Այդ երկու կետերը (լիբրացիայի կետեր) Ցուպիտերի և Արեգակի հետ կազմում են հավասարակողմ եռանկյուններ։ Եվ միայն 1906-1908 թվականին հայտնաբերվեց՛ին չորս այդպիսի Փոքր մոլորակ, որոնք Արեգակի շուրջը պտտվում են Ցուպիտերի ուղեծրով և պարբերությամբ (մոտ 12 տարի)։[1]

Ամենամեծ փոքր մոլորակների տրամագծերը ընդամենը մի քանի հարյուր կիլոմոտր են։ Մնացած հայտնի փոքր մոլորակների տրամագծերը զգալիորեն ավելի փոքր են (1-2 կմ)։

Խմբերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արեգակնային համակարգում հայտնաբերվել են հարյուր հազարավոր փոքր մոլորակներ, 1984 թվականի դրությամբ «էփեմերիդները» տեղեկություն են պարունակում ավելի քան 2000 փոքր մոլորակի մասին[1]։ 2009 թվականին հայտնաբերման արագությունն էր 3 000 մեկ ամսում։ 535 000 գրանցված փոքր մոլորակներից՝ 251 651-ի ուղեծրերը բավարար չափով հայտնի են, որպեսզի այս մարմինները ստանան անվանումներ։[6][7] Նրանցից, 16.154 ունեն պաշտոնական անուններ։ 2010 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ, ամենափոքր համարով չանվանված մոլորակն էր (3708) 1974 FV1;[8] բայց կան իհարկե և անվանումներ ունեցող մոլորակներ 240 000 համարից վեր։[9]

Փոքր մոլորակների խմբերը հետևյալն են՝

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 «ՓՈՔՐ ՄՈԼՈՐԱԿՆԵՐ»։ Հայկական սովետական հանրագիտարան 12։ Երևան: Հայ սովետական հանրագիտարան հրատարակչություն։ 1986։ էջ 375։ Վերցված է 25 Սեպտեմբեր 2015 
  2. «Unusual Minor Planets»։ Minor Planet Center։ Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 23 
  3. When did the asteroids become minor planets?, James L. Hilton, Astronomical Information Center, United States Naval Observatory. Accessed May 5, 2008.
  4. "Asteroid", MSN Encarta, Microsoft. Accessed May 5, 2008. Archived 2009-11-01.
  5. Press release, IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes, International Astronomical Union, August 24, 2006. Accessed May 5, 2008.
  6. JPL։ «How Many Solar System Bodies»։ JPL Solar System Dynamics։ NASA։ Վերցված է 2010 թ․ սեպտեմբերի 27–ին 
  7. «Minor Planet Statistics»։ Minor Planet Center։ Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 26 
  8. «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (1)-(5000)»։ Minor Planet Center։ Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 26 
  9. «Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (240001)-(245000)»։ Minor Planet Center։ Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 26