Ծիր Կաթին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search


Ծիր Կաթին

Milky Way Galaxy.jpg
Դիտարկումների տվյալներ
Տեսակbarred spiral galaxy?
Մասն էMilky Way subgroup?
ՀամաստեղությունՁկներ[1], Աղեղնավոր, Կառավար, Կասիոպեա, Հարավային Խաչ, Հյուսիսային թագ, Վահագն, Կարիճ, Քնար, Վիշապ, Օձ, Արծիվ, Աղեղ, Փոքր Արջ, Մեծ Արջ, Կշեռք, Ցուլ, Երկվորյակներ, Խեցգետին, Առյուծ, Կույս և Այծեղջյուր
Աստղագիտական մարմինMessier 107?, Messier 2?, Messier 3?, Messier 4?, Messier 5?, Messier 9?, Messier 10?, Messier 12?, Messier 13?, Messier 14?, Messier 15?, Messier 19?, Messier 22?, Draco Dwarf?, Messier 28?, Messier 30?, Messier 37?, Messier 38?, Messier 53?, Messier 54?, Messier 55?, Messier 56?, Messier 62?, Messier 68?, Messier 69?, Messier 70?, Messier 71?, Messier 72?, Messier 75?, Messier 79?, Messier 80?, Omega Centauri?, 47 Tucanae?, Messier 92?, Koposov I?, Segue 3?, Leo IV?, Leo V?, Ursa Minor Dwarf?, Sagittarius Dwarf Elliptical Galaxy?, Sextans Dwarf Spheroidal?, Ursa Major I Dwarf?, Sculptor Dwarf Galaxy?, Ursa Major II Dwarf?, Orion Arm?, Pisces II?, Koposov II?, Canis Major Dwarf Galaxy?, Hercules Dwarf?, Canes Venatici II?, Առյուծ II, Leo I?, Fornax Dwarf?, Carina Dwarf?, Boötes III?, Canes Venatici I?, Boötes I?, Large Magellanic Cloud?, Small Magellanic Cloud?, NGC 1261?, NGC 6752?, Palomar 4?, NGC 6541?, NGC 1851, NGC 362?, NGC 6723?, NGC 2419?, NGC 6934?, NGC 7006?, NGC 6397?, NGC 3201?, NGC 4833?, NGC 288?, NGC 4372?, NGC 5286?, NGC 6362?, NGC 2808?, NGC 2298?, NGC 6528, NGC 6712?, Westerlund 2?, Leo T?, Segue 2?, Terzan 5?, Coma Berenices?, Boötes II?, Liller 1?, NGC 2142?, Zeta Corvi?, Arp-Madore 1?, Mercer 3?, Djorgovski 1?, C 0422−213?, Palomar 3?, Segue 1?, Messier 25?, Willman 1?, Մեսյե 52, NGC 7789?, Messier 35?, Messier 34?, Messier 39?, NGC 654?, Messier 48?, NGC 281?, Messier 50?, Lagoon Nebula?, Eagle Nebula?, NGC 6544?, NGC 5466?, NGC 6572, Lemon slice nebula?, NGC 6553, NGC 6633?, IC 4665?, NGC 6388?, Omega Nebula?, Wild Duck Cluster?, IC 4756?, NGC 188?, NGC 457?, NGC 6940, NGC 129?, NGC 559?, NGC 6441?, NGC 225?, NGC 752?, NGC 884?, NGC 869?, NGC 7510?, NGC 6709?, Trifid Nebula?, NGC 6939, Messier 18?, Messier 26?, Messier 73?, Messier 29?, Մեսյե 103, Messier 36?, NGC 1907, Messier 46?, NGC 1981?, Messier 93?, Messier 67?, Messier 78?, Antlia 2?, NGC 5986? և Ind II?
Ծիր Կաթին գալակտիկայի սխեման
Գալակտիկայի կենտրոնը՝ ինֆրակարմիր տիրույթում

Ծիր Կաթինը հայերենում անվանվում է նաև Հարդագողի ճանապարհ։ Ըստ հայկական առասպելի, մի խիստ ձմեռ հայերի նախնի Վահագնը ասորիների նախնի Բարշամինից հարդ է գողացել, և երկնքում մասամբ երևացող Ծիր Կաթինը գողացած հարդի հետքն է[2]։ Անհիշելի ժամանակներից մարդիկ հիացել են նրա երկնասփյուռ տեսքով։ Երկրից նայելիս այն ներկայանում է դիտողին մշուշոտ թույլ լույսով։ 1609 թ.՝ երբ Գալիլեյն աստղադիտակով դիտեց այդ գոտին, վերջնականապես պարզ դարձավ, որ այն բաղկացած է բազում հեռավոր աստղերից։ 7-րդ դարի հայ մեծ աստղագետ, տոմարագետ և փիլիսոփա Անանիա Շիրակացու ընկալմամբ, Ծիր Կաթինը կամ Հարդագողի ճանապարհը անթիվ-անհամար աստղերի լույսը կուտակած հսկա լուսաշերտ է. «խիստ աստեղք են բազումք, նուազք և յոյժ ընդ աղօտ երևմանէն միաւոր լոյսն տեսանի»: Ծիր Կաթինը մեկնաբանելու փորձ է արել Կանտը։ Մոլորակային համակարգի առաջացման իր վարկածի նմանությամբ՝ նա համարել է դա պտտվող գազային սկավառակից առաջացած սկավառակաձև աստղային համակարգ, որի առանցքի շուրջը պտտվում են աստղերը, իսկ հեռավոր միգամածություններն էլ, հավանաբար դրանցից դուրս գտնվող նմանատիպ համակարգեր։ 1920 թ. ամերիկացի աստղագետ Հարլոու Շեփլին, չափելով գնդաձև աստղակույտերի հեռավորությունները, եզրակացրեց, որ Ծիր Կաթինը շատ ավելի մեծ է, քան կարծում էին մինչ այդ, և Արեգակն էլ նրա կենտրոնում չէ։ Այսպիսի համակարգում նույն կերպ պտտվող չեզոք ջրածնի ամպերը պետք է մեր նկատմամբ ունենան տարբեր տեսագծային արագություններ, և ռադիոսպեկտրում դրանց 21 սմ-անոց ռադիոգծերը, ունենալով տարբեր դոպլերյան շեղումներ, պետք է տարանջատված լինեն։ Դրա շնորհիվ 1927 թ. Օորտին հաջողվեց ապացուցել Ծիր Կաթնի պտույտը և բացահայտել նրա պարուրաձև կառուցվածքը։

Պարզվեց, որ Ծիր Կաթնի սկավառակում չեզոք ջրածինը բաշխված է ոչ թե համասեռ, այլ կազմում է պտտման կենտրոնի շուրջը փաթաթվող պարուրաթևեր։ Այն ժամանակ հեռավոր աստղերի հեռավորությունների որոշման մեթոդները դեռ բավականաչափ ճշգրիտ չէին, սակայն պարզ էր արդեն, որ Ծիր Կաթնի սկավառակում դիտվեղ աստղերի ու դրանց կույտերի մեծ մասը գտնվում են հենց այդ պարուրաթևերում։ Այսպես ուրվագծվեց Ծիր Կաթնի իրական կառուցվածքը, որը նորովի կոչվեց Գալակտիկա։

Կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրից նայելիս Ծիր Կաթնի տեսքում առանձնանում են երկու տիրույթներ։ Անհամեմատ ուռուցիկ մասը ներկայացնում է Գալակտիկայի այն կենտրոնական տիրույթը, որի շուրջը պտտվում է ողջ համակարգը։ Հակադիր ուղղությամբ երևում է Ծիր Կաթնի ամենանոսր մասը, քանի որ այդ ուղղության վրա է գտնվում Գալակտիկայի սկավառակի մեզ ամենամոտ եզրը։ Այսինքն մեր դիտակետը գտնվում է Գալակտիկայում, բայց նրա կենտրոնից զգալիորեն շեղված դիրքում։ Գալակտիկայի տրամագիծը կազմում է 30 կպկ (100 000 լուսատարի)։ Պարունակում է մոտ 200 մլրդ աստղ։ Աստղերի հիմնական մասը բաշխված է Գալակտիկայի սկավառակի հարթության մեջ։ 2009 թ. տվյալներով, Գալակտիկայի զանգվածը՝ 3×10¹² Արեգակի զանգված[3]։ Արեգակը գտնվում է կենտրոնից 10 կպկ հեռավորության վրա, որը Գալակտիկայի շառավղի 2/3-ն է։ Հետագայում ստացվել են ավելի մանրամասն փաստեր։ Պարզվեց, որ կենտրոնից հեռանալիս՝ աստղերի շարժման միջին արագությունը նախ կտրուկ աճում է, հետո մի փոքր նվազում, իսկ հետո որոշ տատանումներով դանդաղ աճում մինչև եզրը։ Արագությունների կախումը հեռավորությունից չէր կարող այլ կերպ լինել, քանի որ զանգվածը կուտակված չէ կենտրոնում։ Զանգվածի՝ ոչ սֆերիկ բաշխման պատճառով յուրաքանչյուր աստղի ձգում են սկավառակում պարուրաթևերի երկայնքով բաշխված մնացած բոլոր աստղերը։ Արեգակնային համակարգը շարժվում է ուղեծրով 250 կմ/վ արագությամբ։ Մեկ պտույտը Գալակտիկայի կենտրոնի շուրջը տևում է 250 մլն տարի։

Պարուրաթևերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեր Գալակտիկան պատկանում է պարուրաձև գալակտիկաների շարքին, այսինքն թևերը դասավորված են հարթության մեջ։ Սկավառակը սահմանափակված է գնդաձև ուղեծրերով։ Սկավառակը շրջապատված է հալոյով( հալո՝ լուսավոր պսակ լուսատուի շուրջը)։ Սկավառակի օբյեկտները խտանում են դեպի Գալակտիկայի հարթությունը, իսկ հալոյի օբյեկտները՝ դեպի կենտրոն։ Քանի որ մեր Արեգակնային համակարգը գտնվում է հենց այստեղ, դա հնարավորություն չի տալիս մեզ ավելի ճշգրիտ ուսումնասիրել Գալակտիկան։ Միջաստղային գազի նոր ուսումնասիրությունները վկայում են այն, որ մեր Գալակտիկայում կա երկու թև, որոնք սկսվում են Գալակտիկայի խորքերից։ Բացի դրանից, խորքերում կա ևս մի քանի թև, որոնք գնալով ճյուղավորվում են, և լավ տեսանելի են դառնում թթվածնային տիրույթում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. VizieR
  2. Սարգիս Հարությունյան, «Հայ Հին Վիպաշխարհը»
  3. Lenta.ru: «Млечный Путь потяжелел в два раза», 06.01.2009