Ծիր Կաթին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ծիր Կաթինը հայերենում նաև անվանվում է Հարդագողի ճանապարհ կամ Դարմանագողի ճանապարհ։ Ըստ հայկական առասպելի, մի խիստ ձմեռ հայերի նախնի Վահագնը ասորիների նախնի Բարշամինից հարդ է գողացել, և երկնքում մասամբ երևացող Ծիր Կաթինը գողացած հարդի հետքն է։[1]։ Անհիշելի ժամանակներից մարդիկ հիացել են նրա երկնասփյուռ տեսքով։ Երկրից թե տիեզերքից նայելիս այն ներկայանում է դիտողին մշուշոտ թույլ լույսով։ 1609թ.՝ երբ Գալիլեյն աստղադիտակով դիտեց այդ գոտին , վերջնականապես պարզ դարձավ, որ այն բաղկացած է բազում հեռավոր աստղերից։ Ծիր Կաթինը մեկնաբանելու առաջին փորձն արել է Կանտը։ Մոլորակային համակարգի առաջացման իր վարկածի նմանությամբ՝ նա համարել է դա պտտվող գազային սկավառակից առաջացած սկավառակաձև աստղային համակարգ, որի առանցքի շուրջը պտտվում են աստղերը, իսկ հեռավոր միգամածություններն էլ , հավանաբար դրանցից դուրս գտնվող նմանատիպ հաակարգեր։ 1920թ. ամերիկացի աստղագետ Հարլոու Շեփլին, չափելով գնդաձև աստղակույտերի հեռավորությունները, եզրակացրեց, որ Ծիր Կաթինը շատ ավելի մեծ է, քան կարծում էին մինչ այդ, և Արեգակն էլ նրա կենտրոնում չէ։ Այսպիսի համակարգում նույն կերպ պտտվող չեզոք ջրածնի ամպերը պետք է մեր նկատմամբ ունենան տարբեր տեսագծային արագություններ, և ռադիոսպեկտրում դրանց 21սմ-անոց ռադիոգծերը, ունենալով տարբեր դոպլերյան շեղումներ, պետք է տարանջատված լինեն։ Դրա շնորհիվ 1927թ. Օորտին հաջողվեց ապացուցել Ծիր կաթինի պտույտը և բացահայտել նրա պարուրաձև կառուցվածքը։

Ծիր Կաթին գալակտիկայի սխեման

Պարզվեց, որ Ծիր Կաթնի սկավառակում չեզոք ջրածինը բաշխված է ոչ թե համասեռ, այլ կազմում է պտույտի կենտրոնի շուրջը փաթաթվող պարուրաթևեր։ Այն ժամանակ հեռավոր աստղերի հեռավորությունների որոշման մեթոդները դեռ բավականաչափ -շգրիտ չէին, սկակյն պարզ էր արդեն, որ Ծիր կաթնի սկավառակում դիտվեղ աստղերի ու դրանց դրանց կույտերի մեծ մասը գտնվում են հենց այդ պարուրաթևերում։ Այսպես ուրվագծվեց Ծիր Կաթնի իրական կառուցվածքը, որը նորովի կոչվեց Գալակտիկա։

Կառուցվածքը[խմբագրել]

Երկրից նայելիս Ծիր Կաթնի տեսքում առանձնանում են երկու տիրոիյթներ։ Անհամեմեատ ուռուցիկ մասը ներկայացնում է գալակտիկայի այն կենտրոնական տիրույթը, որի շուրջը պտտվում է ողջ համակարգը։ Հակադիր ուղությամբ երեևում է Ծիր Յաթնի ամենանոսր մասը, քնի որ այդ ուղղության վրա է գտնվում գալակտիկայի սկավառակի մեզ ամենամոտ եզրը։ Այսինքն մեր դիտակետը գտնվում է գալակտիկայում, բաըց նրա կենտրոնից զգալիորեն շեղված դիրքում։ Գալակտիկայի տարամագիծը կազմում է 30կպկ (100 000 լուսատարի)։ Պարունակում է համարյա 200մլրդ աստղ։ Աստղերի հիմնական մասը բաշխված է գալակտիկայի սկավառակի հարթության մեջ։ 2009թ. սվյալների դրությամբ գալակտիկայի զանգվածը՝ 3×10¹² Արեգակի զանգված[2]։ Արեգակը գտնվում է կենտրոնից 10կպկ հեռավորության վրա, որը գալակտիկայի շառավղի 2/3-ն է։ Հետագայում ստացվել են ավելի անրամասն փաստեր։ Պարզվեց, որ կենտրոնից հեռանալիս՝ աստղերի շարժման միջին արագությունը նախ կտրուկ աճում էէ, հետո մի փոքր նվազում, սիկ հետո որոշ տատանումներով դանդաղ աճում ինչև եզրը։ Արագությունների կախումը հեռավորությունից չեր կարող այլ կերպ լինել, քանի որ զանգվածը կուտկված չէ կենտրոնում։ Զանգվածի՝ ոչ դֆեչիկ բաշխման պատճառով յուրաքանչյուր աստղի ձգում են սկավառակում պարուրաթևերի երկայնքով բաշխված մնացած բոլոր աստղերը։ Արեկանային համակարգը շարժվում է ուղեծրով 250կմ/վ արագությամբ։ Մեկ պտույտը գալակտիկայի կենտրոնի շուրջը տևում է 250մլն տարի։

Պարուրաթևերը[խմբագրել]

Գալակտիկան պատկանում է պարուրաձև գալակտիկաների շարքին, այսինքն թևերը դասավորված են գալակտիկայի հարթության մեջ։ Սկավառակը սահմանաձակված է գնդաձև ուղեծրերով։ Սկավառակը շրջապատվաշ է հալոով( հալո՝ լուսավոր պսակ լուսատուի շուրջը)։Սկավառակի օբյեկտները խտանում են դեպի Գալակտիկայի հարթությունը, իսկ հալոյի օբյեկտները՝ դեպի կենտրոնը։ Քանի որ մեր Արեգակնային համակարգը հենց գտնվում է այստեղ, դա հնարավորություն չի տալիս մեզ ավելի ճշգրիտ ուսումնասիրել գալակտիկան։ Միջաստղային գազի նոր ուսումնասիրությունները վկայում են այն մասին, որ մեր գալակտիկայում կան երկու թևեր, որոնք սկսվում են գալակտիկայի խորքերից։ Բացի դրանից խորքերում կան ևս մի քանի թևեր, որոնք գնալով ճյուղավորվում են, և լավ տեսանելի են դառնում թթվածնային տիրույթում։

Գալակտիկայի կենտրոնը՝ ինֆրակարմիր տիրույթում










Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Սարգիս Հարությունյան, «Հայ Հին Վիպաշխարհը»
  2. Lenta.ru: «Млечный Путь потяжелел в два раза», 06.01.2009