Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
World Heritage Logo global.svg
Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհ
Camino de Santiago*
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն

Stjacquescompostelle1.png
Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհ
Երկիր Իսպանիա Իսպանիա
Տիպ Մշակութային
Չափանիշներ
Ցանկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ֊ի ցանկ
Աշխարհամաս** Եվրոպա
Ընդգրկման պատմություն
Ընդգրկում 1993  (17 նստաշրջան)
* Անվանումը պաշտոնական անգլերեն ցանկում
** Երկրամասը ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դասակարգման
Համաշխարհային UNESCO logo white.png ժառանգություն

Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհ (իսպ.՝ El Camino de Santiago, Էլ Կամինո դե Սանտյագո), ուխտագնացության նշանավոր ճանապարհ, որ տանում է Հակոբոս առաքյալի ենթադրյալ գերեզման: Ճանապարհը գտնվում է Իսպանիայի Սանտյագո դե Կոմպոստելա քաղաքում, որի հիմնական մասը տեղակայված է Հյուսիսային Իսպանիայում: Շնորհիվ մեծ ճանաչման` այս ուղին մեծ ազդեցություն է թողել միջնադարյան մշակութային ձեռքբերումների տարածման վրա: Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգության հուշարձանների ցանկում:

20-րդ դարի երկրորդ կեսին ուխտագնացության ճանապարհի բացահայտման և վերականգնման հարցում մեծ ներդրում է ունեցել քահանա, գիտությունների դոկտոր Էլիաս Վալինյա Սամպեդրոն, ում ջանքերի շնորհիվ, սկսած 1980-ական թվականներից, ճանապարհը դարձյալ մեծ ճանաչում ձեռք բերեց: Այսպես, եթե 1978 թվականին նրանով անցել է ընդամենը 13 մարդ, ապա 2009 թվականին` ավելի քան 145.000 մարդ: Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհի հանրահռչակման հարցում մեծ դեր է խաղացել նաև Պաուլո Կոելիոյի «Կախարդի օրագիրը» վեպը, որ հրատարակվել է 1987 թվականին:

Ուղերթի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սանտյագո դե Կոմպոստելա քաղաքը, ուր տանում է ճանապարհը, կաթոլիկության երրորդ մեծ սրբավայրն է և զիջում է միայն Հռոմին ու Երուսաղեմին: Այդպիսի մեծարանքի պատճառը, որը քաղաքին տվել է «քրիստոնեական Մեքքա» անվանումը, Իսպանիայի մեծագույն սրբությունն է` Հակոբոս առաքյալի մասունքը, ով այդ երկրի երկնային հովանավորն է:

Մասունքի ձեռքբերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավանդության համաձայն` 44 թվականին Սուրբ երկրում առաքյալի նահատակվելուց հետո նրա մասունքները դրվել են նավակի մեջ և հանձնվել Միջերկրական ծովի ալիքներին: Հրաշափառ եղանակով նավակը լողում է Իսպանիա, ուր սուրբը նախկինում քարոզչություն էր արել, և դուրս է գալիս Ուլյա գետի ափի մոտ (այդտեղ էլ ավելի ուշ հիմնադրվել է քաղաքը): 813 թվականին, ինչպես վկայում է եկեղեցական ավանդույթը, այս կողմերում ապրող հոգևորական Պելայոն, հետևելով առաջնորդող ինչ-որ աստղի, հայտնաբերել է մասունքով նավակը, որը մնացել էր անվնաս:

896-899 թվականներին Ալֆոնսո III Մեծ արքան հրովարտակ է արձակել, որի համաձայն մասունքների հայտնաբերման տեղում կառուցվել է ոչ մեծ եկեղեցի: Տեղանքն անվանվել է Կոմպոստելա (լատ.՝ Campus Stellae, բառացի` «աստղի մատնանշած վայր»): Սուրբ Հակոբոսը, որ հրաշափառ ձևով հայտնվել էր մավրերի դեմ պատերազմում, դառնում է Իսպանիայի և Ռեկոնկիստայի հովանավորը: Այդպես առաքյալը, որն իր ծառայության ընթացքում ձեռնարկել էր Սուրբ երկրից Իսպանիա երկարատև ուղևորությունը, սկսվել է համարվել հավատացյալների հովանավոր:

Ճանապարհի հանրաճանաչության աճ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոմպոստելա քաղաքը երկրի հովանավոր սրբի և տասներկու առաքյալներից մեկի հուղարկավորմամբ դարձավ Իսպանիայի, ինչպես նաև կաթոլիկ աշխարհի սրբավայրերից մեկը: Ավանդույթի հաստատման համար, լեգենդի համաձայն, մեծ դեր է խաղացել Կառլոս Մեծի երազը. նրան երազում հայտնվում է Հարդագողի ճանապարհը, որը սուրբ տեղանքով ձգվում էր դեպի Ֆրանսիա և Իսպանիա, իսկ Տերը Կառլոս Մեծին կոչ էր անում մաքրել «աստղային» ճանապարհը մավրերից: Կայսրը զորքերը տանում է Պիրենեյան լեռներով և ազատագրում Կաստիլիան ու Լեոնը, Գալիցիան, Նավառան ու Լա Ռիոխան[1]:

Առաջին հայտնի ուղտագնացը եղել է եպիսկոպոս Գոդեսկալկը (Գոտշալկ) Լե Պյուիից: Նա Ֆրանսիայից Կոմպոստելա է ուղևորվել 950-951 թվականների ձմռանը[2]:

12-րդ դարում Կալիստոս II-ը ուխտավորներին ինդուլգենցիա ստանալու իրավունք է շնորհել, ինչի շնորհիվ Կոմպոստելան դասվել է Երուսաղեմի ու Հռոմի հետ նույն շարքին: Կա կարծիք, որ հիմնական ուղիները ձևավորվել են հիմնականում 11-րդ դարում. 1160-ական թվականներին ուխտավորներին ավազակների հաճախակի դարձած հարձակումներից պաշտպանելու նպատակով կաստիլական գահը հիմնադրել է ռազմաասպետական Սուրբ Հակոբոսի օրդենը:

Cathédrale Le Puy-en-Velay.JPEG
Saint Sernin.jpg
Conques - panorama.jpg
Լե Պյուի ան Վալե տաճար` Պոդենի ճանապարհի մեկարկային կետ Սուրբ Սերնինի ռոմանական բազիլիկը Թուլուզում` Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհի շրջադարձի կետ Սուրբ Ֆե աբբայությունը Կոնքում` կարևոր կետ Պոդենի ճանապարհին

Միջնադարում Կոմպոստելա գնացող ուխտավորների քանակը հսկայական է եղել: Սակայն ժամանակի հետ, պայմանավորված բռնկված ժանտախտի համաճարակով, Եվրոպայի բնակչությունը զգալի անկում է ապրել, իսկ հետագայում Ռեֆորմացիայի ու 16-րդ դարի քաղաքական անկայունության հետևանքով ուխտագնացությունն անկում է ապրում: 19-րդ դարում գիտնականներն ու արվեստագետները բացահայտում են Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհը և հիմնական մշակութային կենտրոններից ու մայրաքաղաքների հեռու զարմանքով հայտնաբերում միջնադարյան արվեստի աչքի ընկնող հուշարձաններ, որոնք նախորդ մի քանի դարերում անուշադրության էին մատնվել: 1980-ական թվականներին մատների վրա կարելի էր հաշվել ուխտավորների, սակայն այդ ժամանակից ի վեր ճանապարհի հանդեպ անընդհատ աճող հետաքրքրություն է նկատվում, և ուխտավորների թիվն ավելանում է բոլոր աշխարհամասերից:

Տարբեր ժամանակներում Սանտյագո ուխտագնացություն են կատարել Անգլիայի արքա Էդուարդ I-ը, Երուսաղեմի արքա Ժան դե Բրիենը, Ֆրանցիսկ Ասսիզեցին, Յան վան Էյքը, Հովհաննես Պողոս II-ը, բրազիլացի նշանավոր գրող Պաուլո Կոելիոն և այլք[3]:

Աշխարհագրական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոմպոստելան դեպի իրեն է գրավում հավատացյալների ողջ Եվրոպայից: Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհով անցել են ուխտագնացներ Ֆրանսիայից, Պորտուգալիայից, Անգլիայից, Իռլանդիայից, Լեհաստանից և այլ երկրներից: Միջնադարում Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհի հանրաճանաչությանը նպաստել է այն հանգամանքը, որ այն միավորում էր տեղական շատ ուխտագնացություններ, այսինքն` ճանապարհն անցնում էր այնպես, որ ուխտավորը կարող էր այցելել ամենից մեծ ուշադրություն վայելող սրբավայրեր` (սուրբ Վերայի, Մարիամ Մագդաղենացու, Իլարիոսի, Ֆրոնտոյի, սուրբ Լեոնարդի, սուրբ Եվտրոպիայի և այլոց մասունքներն ամփոփող սրբավայրեր):

Հիմնական ճանապարհներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհի ֆրանսիական ուղիները

Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհի ամենակարևոր հատվածը սկսվում է Ֆրանսիայի հարավում, անցնում Պիրենեյներով (Ռոնսեվալ կամ սոմպորտ կիրճերով): Իսպանիայում գլխավոր մայրուղին Պամպլոնայիտ ընթանում է մինչև Սանտյագո դե Կոմպոստելա և կրում է «Ֆրանսիացի արքաների ճանապարհ» անվանումը:

Ֆրանսիայի տարածքում ուղերթի դարձակետին են տանում հետևյալ ճանապարհը.

  • Թուլուզի ճանապարհ (Via Tolosana) - սկսվում է արևելքում և անցնում Սեն Ժիլով, Սեն Գիլմեն լե Դեզերով և Թուլուզով:
  • Պոդենի (Via Podensis) - գրեթե զուգահեռ է նախորդին: Սկսվում է Լե Պյուիից և անցնում Կոնքով ու Մուասակով:
  • Լիմոժի (Via Lemovicensis) - սկսվում է Վեզլեում, անցնում Լիմոժով ու Պերիգյոյով և միանում Պոդենին ու Ռոնսենվալեին:
  • Տուրի (Via Turonensis) - սկսվում է Լա Մանշից, անցնում Տուրով, Պուատիեով, Սենտով և Բորդոյով:

Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհի ազդեցությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչության լայն զանգվածների մշտական արտագաղթերը չէին կարող չազդել Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհին ընկած գյուղերի ու քաղաքների բնակիչների վրա: Ուխտավորներին անհրաժեշտ էր հանգստանալ ու սնվել, նրանցից շատերը օթևանում էին ճանապարհին գտնվող մենաստաններում ու վանքերում, որտեղ նույնպես կարող էին խոնարհվել սրբերի գուցե պակաս կարևոր, բայց և շատ պաշտելի մասունքներին:

Ուխտագնացության ճանապարհների մոտ գնտվող սրբավայրերը զարգանում էին: Ոչ մեծ կուտակումները ստիպում էին վերանայել ոչ միայն եկեղեցական շինությունների` գոյություն ունեցող ճարտարապետությունը, այլև կենցաղավարման սկզբունքները, բնակելի հատվածները, ուտելիքի պաշարները, պաշտամունքի տարբեր առարկաների պահպանության սրահները: Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհը այնպիսի ուղի էր, որի շնորհիվ սկսում է ձևավորվել այսպես կոչված «ուխտագնացության եկեղեցի» հասկացությունը: Այս տեսակին բնորոշ հիմնական տարբերությունները ռոմանական ճարտարապետությունից հետևյալն են. տարածությունն ավելի ընդարձակ է, չափերը` մեծացված, իսկ շինությունների խելամիտ պլանավորումը թույլ էր տալիս ավելի հարմար կարգավորել մարդկային հոսքերը: Ճանապարհի երկարությամբ հսկայական թվով տաճարներ են ի հայտ գալիս` ձևավորված այս սկզբունքը կրկնող տարբեր դրսևորումներով[4]:

Նշանավոր ուխտգնացներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Էլիաս Վալինյա Սամպեդրո - Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհի ժամանակակից ուխտագնացության ու զբոսաշրջության հիմնադիրը, տեսականորեն նախապատրաստել (դոկտորական ատենախոսության պաշտպանություն) և գործնականում իրագործել է (սկզբնական ուղենշում, «Ֆրանսիական արքաների ճանապարհի» ուղերթի վերականգնում) ուխտագնացություն:
  • Պաուլո Կոելիո - 1987 թվականին «Կախարդի օրագիրը» գրքի լույսընծայումից հետո Իսպանիայում իրապես զանգվածային ուխտագնացություն է սկսվում Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհով: Գրողը իսպանական կառավարությունից մրցանակ է ստացել, իսկ 1999 թվականի ապրիլին մեծարանքով ընդունվել Վատիկանում Հովհաննես Պողոս II պապի կողմից[5]:

Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհը մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեգենդներ և բանահյուսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոմպոստելայի ճանապարհին մի անմեղ երիտասարդի կախում են` կեղծ մեղադրանք առաջադրելով գողության մեջ: Մեկ ամիս անց ծնողները նրան կենդանի են գտնում կախաղանի մոտ. նրա մարմինը պահել էր սուրբ Հակոբոսը: Սյուժեի տեսարաններ հանդիպում են խորաններում ու վիտրաժներում:

Խորհրդանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խեցու պատկեր Լանգեդոկի եկեղեցու պատին, Ֆրանսիա

Սուրբ Հակոբոսը սկսել է համարվել ճամփորդների հովանավոր:

Սրբի խորհրդանիշ է համարվում խեցու պատկերը: Խեցիները դարձել էին Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհով անցնող ուխտավորների տարբերանշանները, որոնք, օրինակ, ամրացվում էին հագուստին: Խեցու պատկերներով են զարդարված ճանապարհի ողջ երկայնքով գտնվող շինությունները:

Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհը արվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Դևիդ Լոջ - «Թերապիա»
  • Պաուլո Կոելիո - «Կախարդի օրագիրը»
  • Պաուլո Կոելիո - «Տասնմեկ րոպե»
  • Պաուլո Կոելիո - Ալքիմիկոսը
  • Մարչելո Սիմոնի - «Սուրբ գրքերի վաճառականը»
  • Մաքսիմ Բեսպալով - «Ճանապարհ դեպի աշխարհի վերջ»
  • Գենրի Մորթոն - «Զբոսանք Իսպանիայում»
  • Սոնյա Չոկետ - «Անկասելին»

Կինո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Ուխտագնցություն Կոմպոստելա» - Լուիս Բունյուելի «Հարդագողի ճանապարհը» ֆիլմի սյուժետային մոտիվ:
  • «Ասք Ռոլանդի մասին» ֆիլմը (1978) պատմում է խաչակիրների ժամանակաշրջանի թափառական թատերախմբի դերասանների մասին, որոնք ուխտագնցություն են կատարում Սանտյագո դե Կոմպոստելա:
  • 2010 թվականին էկրան է բարձրացել Էմիլիո Էստևեսի «Ճանապարհ» ֆիլմը, որը պատմում է Սուրբ Հակոբոսի ճանապարհը հաղթահարած հոր մասին, ով այդպիսով իր հարգանքի տուրքն է մատուցել որդուն, որը մահացել էր այդ նույն ճանապարհի սկզբնական հատվածում: Գլխավոր դերը կատարել է Էստևեսի հայրը` Մարտին Շինը:
  • «Ես քեզ կտանեմ աշխարհի ծայրը» - Քրիստին Կաբիչի ֆիլմը (2010)
  • «Ուխտավորը» հեռուստաֆիլմ (ԳԴՀ, 2014) - պատմում է գերմանացի աղջկա մասին, ով 14-րդ դարում ուխտագնցություն է կատարել սուրբ Հակոբոսի ճանապարհով:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]