Էվկլիդես

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Էվկլիդես
Euklid.jpg
Ծնվել է անհայտ[1]
անհայտ
Մահացել է անհայտ[1]
անհայտ
Մասնագիտություն մաթեմատիկոս[2] և գրող
Գործունեության ոլորտ երկրաչափություն
Euclid Վիքիպահեստում

Էվկլիդես (հուն.՝ Ευκλείδης, անհայտ[1], անհայտ - անհայտ[1], անհայտ), հին հույն մաթեմատիկոս, ում աշխատություններն են կանգնած ժամանակակից երկրաչափության հիմքում։ Նա ծնվել է Աթենքում, Պտղոմեոս Առաջինի ժամանակներում։ Թագավորի հրավերով Ալեքսանդրիա մեկնելուց հետո Էվկլիդեսը հիմնում է մաթեմատիկական դպրոց, երբ արդեն հույն մաթեմատիկոսները հավաքել էին երկրաչափական փաստերի հսկայական պաշար։ Սակայն այդ պաշարը դեռևս բավարար չէր դասավանդելու համար։ Այդ հանգամանքից ելնելով՝ Էվկլիդեսը գրում է իր առաջին աշխատությունը՝ «Սկզբունքները»։

Աշխատանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Սկզբունքները» (լատիներեն՝ Elementa) Էվկլիդեսի ամենակարևոր աշխատությունն է։ Այն կազմված է 13 հատորներից, որոնցից առաջինն ամբողջովին նվիրված է եռանկյուններին և վերջիններիս հատկություններին, 2-րդում տրվում են բազմանկյունը հավասարամեծ քառակուսի դարձնելու մեթոդներ, 3-րդը շրջանագծերի մասին է, 4-րդը՝ ներգծյալ և արտագծյալ բազմանկյունների, 5-րդ, 7-րդ, 8-րդ, 9-րդ և 10-րդ գլուխներում բերվում է համեմատականությունների երկրաչափական շարադրանքը, 6-րդը նվիրված է նմանություններին, իսկ վերջին 3-ը՝ տարածաչափությանը։ «Սկզբունքները» ստացավ տրամաբանական այնպիսի շարադրանք, որն իր ապրած երկու հազարամյակներում ի զորու չեղավ գերազանցել ոչ ոք։ Այս աշխատությունն իր հազարամյակների պատմության ընթացքում ստացել է բազում մեկնաբանություններ, որոնցից առաջինը ներկայացնում է Հին Հունաստանում մաթեմատիկայի պատմական զարգացման կարևորագույն փաստերը։ Դարեր շարունակ «Սկզբունքները» եղել է երկրաչափության միակ դասագիրքն աշխարհում, իսկ այսօր, չնայած, որ սակավաթիվ երկրներում են դասավանդում այդ գրքով, երկրաչափության բոլոր դասագրքերի հիմքում շարունակում է կանգնել հենց «Սկզբունքները»։

Այլ աշխատանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էվկլիդեսի գրչին պատկանում են մի շարք այլ աշխատություններ, որոնցից են.

  1. «Data»-ն, որը սերտ կապված է «Սկզբունքների» հետ.
  2. «Պատկերների տրոհման մասին», որից պահպանվել է միայն արաբերեն թարգմանության մի մասը, և որը պատմում է պատկերների՝ հավասար կամ տրված հարաբերությամբ 2 կամ ավելի մասերի բաժանման մասին.
  3. «Phaenomena»՝ նվիրված տարածական երկրաչափությանը և աստղագիտությանը։
  4. «Կոնական հատույթներ»

Հայերեն թարգմանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

VII դարում Էվկլիդեսի հիմնական աշխատությունը՝ «Սկզբունքները» Անանիա Շիրակացին թարգմանել է հայերեն։ Նույն աշխատությունը XVII դարում թարգմանել է մանկավարժ, մատենագետ Գրիգոր Րաբունապետ Կեսարացին։ Այդ ամբողջական թարգմանությունը հասել է մեր օրերը[3]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 (untranslated title) — С. 183.
  2. Record #118638955 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է հունիսի 25-ին 2015:
  3. Էվկլիդես

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են